غيررسمي است.
هر سه حالت فوق جلوهاي از توسع? پيش از برنامهريزي را نشان مي دهد که يک چرخ? معين را به دنبال دارد؛ اين چرخه يک روند هنجاري اشغال، سکونت، ساخت، برنامه ريزي و توسعه غيررسمي و در نهايت، برنامه ريزي و نظم بخشي قانوني و تثبيت را طي مي کند(Garau,2005:43).
صرف نظر از مورد نخست که هيچ جنبه غيررسمي ندارد، نتيجه دو مورد ديگر شکل گيري اسکان غيررسمي در شهر است که عموماً با سه الگوي رايج تشخيص داده شده است که کم و بيش با تجربه چند دهه اخير ايران نيز مطابقت مي کند(ايراندوست،89:1389).
1- تهاجم سازمان يافته
2- تصرف خزنده
3- بازتقسيم زمين فاقد مجوز
2-4-1- تهاجم سازمان يافته
در اين شيوه، سکونتگاه هاي غيررسمي با تهاجم سازمان يافته و تاحدي به صورت غيررسمي هماهنگ شده و در فرايندي نسبتاً سريع شکل مي گيرند، در اين الگو غالباً بدون برنامه ريزي رسمي، بدون مجوز و عموماً به صورت عدواني، زمين هاي خالي و مساعد تصرف شده و ساخت مسکن در ان به سرعت آغاز مي شود. در اين الگو خانه هاي يک شبه و خلق الساعه در کمترين زمان ممکن و با در دسترسترين مصالح برپا مي شود؛ سکونتگاههاي نتيجه شده از اين شيوه به “زورآباد” يا سکونتگاههاي عدواني مشهورند که مشخصه بسياري از شهرهاي بزرگ کشورهاي در حال توسعه به شمار ميروند(Pacione,2001:493).
در تصرف عدواني عموماً تصرفکنندگان داراي پيوندهاي قومي محلي هستند که منافع مشترکي را احساس ميکنند و به وسيله اعضاي اتحاديهها و گروههاي فعال غيررسمي سازمان مي يابند. معمولاً زمينهاي دولتي و يا متعلق به نهادهاي مذهبي که نظارت بر آنها ضعيف است، در مقايسه با زمينهاي خصوصي بيشتر در معرض هجوم و تصرف و تشکيل سکونتگاههاي غيررسمي هستند. روند تصرف تا تثبيت، کاملاً با مسائل سياسي و فعاليت احزاب رابطه دارد و زمان تعطيل و ايّام خاص براي تصرف انتخاب ميشود. عمليات تصرف در زماني مناسب و غالباً در بامداد صورت ميگيرد و فقراي بيخانمان گروه گروه، با ميني بوس و کاميون و يا با پاي پياده به محل از پيش تعيين شده ميآيند. آنان با خود ابزار اوليه زندگي از جمله زيرانداز و حصير و نيز نماد وطنپرستي، يعني پرچم کشور را به همراه دارند. آنان ابتدا کلبهاي را که بيشتر شبيه يک ايلگوي اسکيمويي است برپا مي کنند و سپس در طول زمان به اصلاح و بهبود آن ميپردازند(De Soto,1998:20).
2-4-2- تصرف خزنده
ديگر شکلِ تصرف مکان و تشکيل سکونتگاههاي غيررسمي، تصرف خزنده و تدريجي است که به مرور زمان و غالباً در دو شکل عدواني و يا با رضايت مالک صورت مي گيرد(پيران،1382الف:5). در تصرف خزنده روند تصرف بر خلاف تهاجم سازمان يافته، به آرامي و با اسکان چند خانواده آغاز ميگردد و سپس با اطلاعرساني و آگاه شدن گروهاي کمدرآمد، تصرف زمينها ادامه مييابد.
بسياري از زمينهاي که در آنها تصرف خزنده و غيرقانوني شکل ميگيرد، معمولاً داراي مالکيت نامشخص و يا دولتي و يا وقفي هستند و غالباً هم در معرض ديد عموم نيستند. زمينهاي واقع شده در مسيلها و درهها و باغهاي شهري مکان مناسبي براي شکل گيري تصرف خزنده هستند. در برخي موارد نيز با وجود اطلاع از تصرف، معمولاً به دلايلي و يا در قبال اخذ وجهي تسخير و تصرف زمين از سوي ماموران ناديده گرفته ميشود. دراين الگو نيز پيوندهاي قومي و خانوادگي و شبکه همولايتيها نقش مهمي را در آگاه کردن ديگران از فرصت پيش آمده براي تصرف زمين ايفا مي کند.
در مواردي که مالکيت زمين دولتي و يا وقفي است، عمدتاً مديريت و يا متوليان زمين از جريان تصرف بياطلاع بوده تا جايي که تراکم خانوارها در محل به حدي ميرسد که بيرون راندن آنان ديگر کار سادهاي نيست. در مواردي تصرف خزنده يا تهاجم سازمان يافته پيوند مي خورد. در اين الگوي ترکيبي پس از يک تهاجم سازمان يافته و تشکيل يک سکونتگاههاي غيررسمي، با نظارت مديريت تصرف متوقف مي شود؛ اما در گوشه و کنار و به دور از چشم ماموران، با تصرف خزنده توسع? سکونتگاه ادامه مييابد (ايراندوست،95:1389).
2-4-3- بازتقسيم زمين
اما در رايج ترين شکل از تکوين و توسعه سکونتگاههاي غيررسمي، تقسيم و باز تقسيم زمينهاي کشاورزي و گاه باير اطراف شهر عمدهترين شکل تأمين زمين لازم براي ساخت مسکن فقر است. اين روند عمدتاً با توافق مالک و خريدار و گاهي توافق با نمايندگان مالک آغاز ميشود؛ در اين شکل، تهي? زمين و ساخت و ساز در شکلي غيررسمي است اما غيرقانوني نيست و به ويژه در جوامع اسلامي از انگ تصرف عدواني و غيرشرعي که بسيار ناپسنديده است به دور است. در اين شيوه که در ايران بسيار رايج است، معمولا زمينهاي کشاورزي اطراف شهر توسط مالکين و گاه نمايند? با نفوذ وي در قطعات کوچک تفکيک شده و با فعاليت هاي واسطههايي به فقراي شهري که به دنبال زمين کوچک و در استطاعت خود هستند، فروخته مي شود. معمولاً يک يا چند بنگاه محلي به عنوان کارگزاران مالک عمل مي کنند. البته گاهي نيز زمين از سوي مالک به شکل يکجا و يا به صورت قطعات بزرگ به واسطهها و افراد بانفوذ محلي واگذار ميشود و آنان هستند که مشکلات و مسائل بعدي فروش زمين و يا مواجه با ماموران را تقبل ميکنند. البته در اين ميان به دست آوردن سود سرشار درگير شدن واسطهها در يک روند پرماجرا و پرتنش را منتفي مي نمايد.
بنابراين فعاليت سودجويان? باندهاي محلي فعال در زمين? خريد و فروش زمين نيز در بسترگشايي پيدايش بسياري از سکونتگاههاي خودانگيخته و غيررسمي در زمينهاي زراعي اطراف شهرها موثر بوده است؛ اين باندها در تفکيک زمين، فروش قولنامهاي آن، تأمين مصالح و عوامل کار، تنظيم روابط سازندگان مسکن و نوعي حمايت غيرقانوني در مرحله ابتدايي اسکان فعال هستند. در بسياري از موارد باندهاي محلي با سوء استفاده از شرايط پيش امده در مقاطع زماني خاصي، زمين هاي دولتي و عمومي را همراه با زمينهاي بخش خصوصي به فروش مي رسانند(ايراندوست، 1386: 190-175).
بطور خلاصه در اين الگو، سکونتگاه در نقطهاي نزديک به فرصتهاي اشتغال و خدمات شهري، بر روي زمينهايي که قابل خريد در ابعاد کوچک و با ارتباط فيزيکي خوب با شهر اصلي باشد، تکوين يافته و تا رسيدن به آستانهاي از جمعيت، رشد شتابان ساخت و سازهاي غيررسمي مسکن صورت ميگيرد. از اين پس رشد آن کند شده و درخواستهاي تامين زيربنا و خدمات اجتماعي ساکنان و به سخن ديگر به رسميت شناخته شدن شهرنشيني آنها اوج ميگيرد. طبق روال معمول، با دريافت خدمات و زيربناها، ارزش زمين و خانه به سطحي بالاتر از توان اقتصادي ديگر متقاضيان براي اين گونه سکونتگاهها ميرسد(صرّافي،1382الف267و266). در مجموع در ايران تقسيم و بازتقسيم زمينهاي کشاورزي حاشيه شهرها و زمينهاي خارج محدوده مهمترين شيوه دستيابي به زمين براي ايجاد اجتماعات غيررسمي است(پيران، 1374 ب:125).
2-5- طبقه بندي سکونتگاه هاي غير رسمي
اين سکونتگاهها با توجه به ويژگيهايي چون مصالح به کار رفته، وضعيت قانوني، سرعت و نحوه تصرف، ابعاد، موقعيت، منشاء و ماهيت ساکنان و … بسيار متفاوت و متنوعاند و اصطلاحات متفاوتي براي آن به کار گرفته ميشود که از مهمترين آنها به شرح زير است:
جدول 2-2- اصطلاحات رايج براي توصيف سکونتگاه هاي غيررسمي
اصطلاحات رايج براي توصيف سکونتگاه هاي غيررسمي
سکونتگاه فقيرنشين
slum
سکونتگاه هاي عدواني يا زورآباد
Squatter settlement
سکونتگاه هاي خود انگيخته
Spontaneous settlement
سکونتگاه هاي غير رسمي
informal settlement
سکونتگاه هاي مهارگسيخته
uncontrolled settlement
سکونتگاه هاي موقتي
Makeshift settlement
سکونتگاه هاي نامنظم
Irregular settlement
سکونتگاه هاي خوديار
self-help settlement
سکونتگاه هاي حاشيه اي
marginal settlement
سکونتگاه هاي پيراموني
peripheral settlement
سکونتگاه هاي آلونک نشين
Shanty town
سکونتگاه ها کم درآمدها
Low income settlement
مآخذ: نگارنده
برگرفته از : (ايراندوست، 1389، 21)
بنابراين با تعريف ويژگي هاي متفاوت سکونتگاه هاي غير رسمي مي توان آنها را طبقه بندي نمود.
جدول 2-3- معيارهاي طبقه بندي سکونتگاه هاي غير رسمي
صفات با منشاء بيروني سکونتگاه هاي غير رسمي
صفات با منشاء دورني سکونتگاه هاي غير رسمي
نوع مالکيت زمين
قوميت و مذهب ساکنان
تامين حق قانوني مالکيت
محل کار ساکنان
سياست هاي مديريت شهري در برخورد با مسئله اسکان غير رسمي
محل قرار گيري سکونتگاه
مدت زمان اقامت ساکنان در شهر
زبان ساکنان
مدت اقامت ساکنان در سکونتگاه (مراحل توسعه و پويايي دروني)
ميزان سرمايه به کار رفته در ايجاد سرپناه
درصد مستاجرين
ميزان فعاليت هاي ساختماني
مآخذ: Srinivas,2011))
مطابق با ويژگي هاي تعريف شده براي سکونتگاه هاي غير رسمي در جدول بالا مي توان به گونه هاي مختلف سکونتگاه هاي غيررسمي دست يافت:
جدول 2-4- عمدهترين طبقهبنديهاي تحليل محله هاي تهيدستان(UN-HABITAT,2003a:85)
شاخص
گونه
منشاء و سابقه(سن)
املاک و مجتمع هاي فقيرنشين
محلات فقيرنشين مرکز تاريخي شهر
سکونتگاه هاي غير رسمي تثبيت شده
محله هاي فقيرنشين جديد
موقعيت
مرکزي
جزاير پراکنده
حاشيه اي
اندازه و مقياس
سکونتگاه هاي بزرگ
سکونتگاه هاي متوسط
سکونتگاه هاي کوچک
وضعيت قانوني
غيرقانوني
غيررسمي
مراحل توسعه و پويايي
جوامع و افراد فاقد انگيزه اصلاح
محله هاي داراي انگيزه فردي و اجتماعي توسعه
محله هاي در حال اصلاح و ارتقاء
مآخذ: (ايراندوست، 1389، 23)
2-6- بررسي دلايل شکل گيري اسکان هاي غيررسمي در کشورهاي در حال توسعه
درباره علتيابي و شناخت زمينههاي حاشيهنشيني، نظريات متفاوتي ارائه شده است. اين نظريه هاي متفاوت اگرچه تا حد زيادي ناشي از وجوه مختلف حاشيه نشيني است، ليکن تعلق صاحبنظران به ديدگاهها و مکتب فکري گوناگون سهم مهمي در اين امر دارد. در کل مي توان اين تئوريها را به صورت زير دستهبندي کرد (صالحي،188:1390):
الف) نظريهاي که اين سکونتگاهها را پيامد ضروري گذار جوامع از مرحل? سنتي به صنعتي ميداند از اينرو حساسيت زيادي نسبت به آن ندارد و معتقد است به مرور در مراحل تکامل جوامع و سرريز توسعه حذف خواهد شد.
ب) نظريه هايي که سکونتگاههاي خودرو و حاشيهنشيني را نتيج? رشد و گسترش نظام و روابط و مناسبات سرمايهداري چه در شکل مرکز، چه پيراموني يا وابسته ميداند. از اينرو انقلاب صنعتي و شکلگيري و تحکيم نظام سرمايهداري در اجتماعات غربي را نيز عامل اصلي پيدايش حاشيه نشيني ميدانند.
يکي از دلايل اصلي شکلگيري سکونتگاههاي غيررسمي در کلانشهرهاي کشورهاي جهان، به خصوص کشورهاي در حال توسعه، شهرنشيني شتابان و تخليه شدن روستاها در اين کشورها به دنبال انقلاب صنعتي بود. در کنار اين عامل کلان که در اکثر کشورهاي جهان شموليت دارد؛ دلايل ديگري نيز در شکلگيري اين سکونتگاهها در کشورهاي در حال توسعه دخيل ميباشند که در اين بخش سعي شده است اين عوامل شناسايي شود. بر اساس مطالعات انجام شده ميتوان مهمترين اين عوامل را در موارد زير خلاصه کرد (داداشپور و عليزاده،32:1390):
شکل 2-2- عوامل اصلي در شکل گيري اسکانهاي غيررسمي در کشورهاي در حال توسعه
2-6-1- عوامل ساختاري جامعه
در اين ديدگاه به دليل برتري برخي از کانونهاي بزرگ شهري (مناطق منتخب اقتصادي) و برخورداري آنها از فوائد جريان توليد و درآمد جامعه و در نتيجه انباشت سرمايه و جمعيت در اين نواحي و تسلط اقتصاد دوگانه، طيف گستردهاي از جمعيت که توان رقابت را نداشته به

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید