سکونتگاه هاي غيررسمي جديد و خاص در نسبت با شهر نگرديد. استقرار جمعيت در کانون هاي زيستي موجود و جاي گيري آنها در مجاورت با بافت هاي طايفه اي مرتبط، از مواردي است که زمينه انسجام پذيري را در جامعه و رسمي بودن را در ابعاد کالبدي به ويژه مسکن فراهم آورده است. در حاليکه انگيزه هاي اقتصادي صرف هم سبب ساز تکوين کانون هاي جديد در شکل غيررسمي است و هم بر تجانس اقتصادي استوار است.
در اين پژوهش، بخشي از محلات 4 و 5 ناحيه 3 منطقه 3 که در برگيرنده کوي غفاري، چمران و آزادي ميگردد به عنوان مورد پژوهي انتخاب گرديد. دلايل اين گزينش از موارد زير ناشي ميگردد:
* سرعت بالاي تحولات کالبدي فاقد کيفيت
* وجود بحران هاي خاص اجتماعي در برخي از فضاها
در ادامه به بررسي ويژگيهاي محله هدف با توجه خاص بر ويژگيهاي سکونتگاههاي غيررسمي پرداخته ميشود. در شکل زير موقعيت محله هدف نسبت به شهر ساري و محلات منطقه 3 نشان داده شده است.
شکل 4-1- موقعيت محله هدف در شهر ساري
شکل 4-2- موقعيت محله هدف در ناحيه 3
4-2- روند تکوين و تکامل محله هدف
در زمينه چگونگي تکوين و تکامل محله هدف، اين محله نتيجه تقسيم و بازتقسيم اراضي کشاورزي است. به دليل مزيتهاي اراضي کشاورزي در اين مکان؛ قيمت مناسب، نزديکي به شهر ساري و داشتن دسترسي مناسب و مجاورت با خيابان شرياني که به هسته مرکزي شهر متصل ميشود (بلوار کشاورز)، که موقعيت دسترسي خوبي را به زمينهاي کشاورزي در اين محله داده بود، مهاجران روستايي که اغلب جوياي کار و از ساکنان ييلاقات کوهستاني بودهاند و توانايي خريد يک قطعه زمين کوچک را دارا بودهاند غالباً با توافق مالک قطعه زميني خريداري کرده و مسکني در حد استطاعت خود در آن بنا کردهاند. البته بايد توجه داشت که در گذر زمان به علت موقعيت مکاني و دسترسي مناسب اين محله و قرارگيري آن در محدوده اصلي شهر ساري، قشرهاي متوسط در جداره هاي آن ساکن شدهاند به طوريکه هر چه از لبههاي خيابان (بلوار کشاورز) به داخل ميرويد تفاوتها فاحشتر ميشود. ميتوان در اين محله الگوي بازتقسيم زمينهاي کشاورزي را در تدوين و تکامل سکونتگاه مشاهده کرد.
4-3- ويژگي هاي محله هدف70
در اين بخش بر اساس ويژگي هاي بيان شده در فصل مباني نظري، به ويژگي هاي محله هدف پرداخته شده است تا شناخت کاملي از موقعيت محله هدف بدست آيد.
4-3-1- اقتصادي
4-3-1-1- ساختار اشتغال و گروههاي درآمد- هزينه
بررسي گروههاي شغلي در محله هدف بيانگر موارد ذيل ميباشد:
* زنان سهم عمدهاي در فعاليت اجتماعي ندارند.
* بخش عمده جمعيت در گروههاي سني کودکان و نوجوانان به تحصيل اشتغال دارند.
* سهم مشاغل آزاد و کارگري در ساختار اشتغال محله هدف عمده است که در طيف مشاغل غيرتخصصي و ساده جاي دارند.
در سطح محله هدف، بررسي نظام درآمد- هزينه نيز به طور عمده معطوف به گروههاي عمده مشاغل آزاد، کارگري، کارمندي ميباشد. در قالب بررسيها و بر پايه ساختار اشتغال، دسته بندي نظام درآمد- هزينه در سطح فضاي مورد بررسي عبارت بوده از:
گروه شغلي کارگري: مشتمل بر کارگر ساختماني، کشاورزي، عمراني و خدمات خانگي در محله هدف؛ تا سقف 3 ميليون ريال درآمد- هزينه.
گروه شغلي آزاد: مشتمل بر مغازهداري، دستفروشي و حمل و نقل در محله هدف؛ 4-3 ميليون ريال درآمد- هزينه.
گروه شغلي کارمندي- آزاد: مشتمل بر کارمندان فعال اداري و خدمات عمومي، غيرفعال اداري (بازنشستگان) و نيز گروههاي شغلي نسبتاً پردرآمد آزاددر محله هدف؛ 6-4 ميليون ريال درآمد- هزينه.
4-3-1-2- موقعيت مکاني و نوع فعاليت اقتصادي گروههاي عمده شغلي
گروههاي شغلي عمده در محله هدف مشتمل بر آزاد، کارگر و کارمند ميباشند که هر يک از آنها بر حسب موقعيت مکاني اشتغال از توزيع فضايي ذيل برخوردارند:
– مشاغل آزاد مشتمل بر تجاري(مغازهدار)، دستفروشي و حمل و نقل و … با توزيع فضايي در مکانهاي ذيل:
o تجاري: داخل بافت و راسته بلوار کشاورز
o دستفروشي: بلوار کشاورز، بعد از پل راهبند و چهارشنبه بازار (محور کنار راهبند)
o حمل و نقل عمومي: بلوار کشاورز
فعاليت دستفروشي در اين حوزه، مشاغل غيررسمي مجاز را دربرميگيرد که در شکل عرضه مستقيم محصولات توليدي کشاورزي يا خانگي بوده و اغلب توسط زنان صورت ميگيرد. اين فعاليتها از نظر تأثيري که در تقويت ساختار درآمدي خانوارها دارند، مثبت ارزيابي شده و ضمن ساماندهي، ميتواند تقويت گردد. بررسيها نشان ميدهد که فعاليتها بيشتر در خارج محله هدف و در حوزههاي پر رفت و آمد (بازارهاي روزانه و هفتگي) صورت ميگيرد و بطور کلي در داخل محله مشاهده نميگردد.
– مشاغل کارگري مشتمل بر کارگري در حوزههاي خدمات خانگي، خدمات ساختماني و کشاورزي با توزيع فضايي در مکانهاي ذيل:
o کارگري ساختماني با تجمع در راهبند سنکتراشان
o کارگري کشاورزي در پهنه جنوب (با مشارکت مردان و زنان محله هدف)
o کارگري خدمات خانگي در پهنه شهر
– مشاغل کارمندي که دربرگيرنده کارمندي در حوزه خدمات اداري، عمومي و … ميباشد و از نظر توزيع فضايي بر گستره شهر استوار است.
همچنين توزيع فعاليتهاي اقتصادي غيررسمي مجاز در سطح محله هدف، محدود به محدوده اقامت گروه اجتماعي جوکيها ميباشد که در شکل توزيع مواد مخدر، ترويج فساد اخلاقي و … ظاهر ميگردد و در بين اين گروه اجتماعي است که کودکان نيز به امر توزيع مواد مخدر واداشته ميشوند. بررسيها نشان ميدهد که زنان و کودکان اين گروه اجتماعي در مناطق مرکزي شهر ساري و حتي شهرهاي بزرگ ديگر (از جمله تهران)- در مقاطعي از سال- به تکديگري ميپردازند.
شکل 4-3- نحوه توزيع بر حسب بافت اقتصادي
4-3-2- فرهنگي
4-3-2-1- ترکيب اجتماعي
در قالب بررسيهاي اجتماعي صورت گرفته و ترکيبهاي ارائه شده از آنها در اشکال همگرا و واگرا ميتوان موارد ذيل را دستهبندي کرد:
يکم- ساکنان کويهاي آزادي، چمران و غفاري که از بافت فرهنگي روستايي و نيمه شهري برخوردارند را ميتوان عليرغم چندپارگي در حوزههاي طايفهاي و قومي، در يک ترکيب کلي جاي داد. اين جماعات در تضاد با يکديگر نبوده و بر حسب منشأ روستايي- نيمه شهري با يکديگر فاصله زيادي ندارند.
دوم- جوکيهاي ساکن کويهاي غفاري و آزادي که منشأ فرهنگي عشيرهاي دارند به دليل رويکردهاي رفتاري نابهنجار در منظر ساکنان محله هدف، از جايگاه نازلي برخوردار بوده و به عنوان مجموعهاي مخرب مطرح ميباشند. از اينرو در ترکيب اجتماعي ساکنان جاي نداشته و در منازعه و ستيز با ديگر گروههاي اجتماعي قرار ميگيرند.?با توجه به موارد فوق، گروه دوم در قالب يک مجموعه مشروعيت خويش را به سختي در ترکيب اجتماعي گروههاي ديگر مييابند.
4-3-2-2- توزيع گروههاي اجتماعي بر حسب بافت فرهنگي
گروههاي اجتماعي بر حسب بافت فرهنگي محله هدف، به سه نوع؛ نيمه شهري، روستايي و عشيرهاي قابل دستهبندي بوده که بر حسب توزيع، پهنههاي غربي در اتصال با محور منطقهاي، نيمه شهري محسوب ميشوند که دليل اين امر را ميتوان در سکونت ديرپاي آنها دانست. در نيمه شرقي نيز بافت روستايي حاکميت دارد که معطوف به نو پا بودن سکونت آنهاست. بافت عشيرهاي در ميانه اين دو و در قلمرو مشخصي، سامان يافته است. بطور کلي، بافتهاي نيمه شهري و روستايي در مقياس تقريبا برابر در فضا حضور دارند. شکل 4-4 موقعيت توزيع فضايي اين بافتها را ارائه ميدهند.
شکل 4-4- گروه هاي اجتماعي بر پايه بافت فرهنگي
4-3-3- اجتماعي
4-3-3-1- جمعيت
بر پايه اطلاعات و آمار ارائه شده از سوي اداره بهداشت و درمان شهرستان ساري، جمعيت ساکن در محله هدف در سال 1388، بالغ بر 15000 نفر برآورد ميگردد که در قالب 4300-4200 خانوار در پهنه مورد بررسي توزيع شده اند. با توجه به مساحت 81 هکتاري اين محله تراکم ناخالص جمعيتي 185 نفر در هکتار را بدست مي دهد.?
توزيع فضايي تراکم در سطح محله هدف نشان مي دهد که در بخش شرقي اين محلات ميزان تراکم جمعيتي کمتر از ميانگين کلي آن است که علت را ميتوان در وجود اراضي باز و باغات در اين حوزه ها دانست. در مقابل در بخش غربي آنها، ميزان تراکم جمعيتي به طور محسوسي از متوسط کل محله (به دليل شدت بالاي استقرار در مراحل اوليه شکلگيري بافت) بيشتر است.?
4-3-3-2- بررسي ويژگي خانوار – بعد خانوار
متوسط بعد خانوار در مجموع محله معادل 92/3 نفر ميباشد. اين ميزان اندکي بيشتر از بعد خانوار متوسط شهر ساري در سال 1385 (7/3) و کمتر از متوسط بعد خانوار در سطح کشور (02/4) است.
بررسي شاخص بعد خانوار در سطح محله هدف، بر کوچکتر شدن خانوارهاي بزرگتر، همگام با تحولات جمعيتي ساير نقاط شهري و کل کشور و افزايش تعداد خانوارها تأکيد مينمايد که خود گوياي تأثيرگذاري بر تقاضاي مسکن و افزايش آن در اين محله و يا ساير نقاط شهر ميباشد.?
با اين وجود، تدقيق در ابعاد جمعيتي محله نشان ميدهد که گروه اجتماعي موسوم به جوکيها (در ميانه کويهاي غفاري و آزادي) با جمعيتي بالغ بر 180 خانوار اغلب از شاخص بعد خانوار بالايي برخوردار بوده (بالاتر از 5 نفر) و از اين حيث واجد تمايز مشخص با ساير ساکنين محدوده مورد بررسي هستند.?
4-3-3-3- شناخت جريان هاي مهاجرتي و منشأ
جابجايي جمعيت در شکل فردي يا جمعي (خانوار) از شهري به شهري ديگر و يا از نقاط روستايي به شهر (وبالعکس) و حتي جابجايي هاي درون شهري اشکالي از مهاجرت هستند که بنا به دلايل مختلف اجتماعي، اقتصادي و … همواره جريان داشته و آگاهي از زمينه هاي پيدايش، شدت و جهت آن مي تواند در تصميم گيري براي هر گونه برنامه ريزي توسعه اي موثر واقع گردد.?
اين محله در 30 سال گذشته و بويژه در دهه اخير همواره جريان گسترده اي از مهاجرت روستا به شهر را شاهد بوده و مشخصاً بخشي از جمعيت مهاجر روستاهاي واقع در بالادست شهرستان ساري را به خود جذب نموده است. مهاجران اين محله، حدود 45% از خانوارها در يک دهه اخير وارد اين محلات شده اند و در حدود 50% آنها، آخرين محل اقامتشان قبل از ورود به اين محله، خارج از شهر ساري بوده است. همچنين خاستگاه جغرافيايي حدود 70% خانوارهاي ساکن در اين محله، خارج از شهر ساري بوده است.
4-3-4- حقوقي
مالکيتها در محله هدف، عمدتاً فاقد سند رسمي ميباشند و از آنجا که زمينها حاصل تفکيک و فروش غيرقانوني اراضي کشاورزي ميباشند، اسناد مالکيت به صورت قولنامهاي بين مالک و فروشنده و به صورت دستي است. در نتيجه ميتوان يکي از مهمترين دلايل ناتواني ساکنين در استفاده از تسهيلات دولتي (انواع وام مسکن و…)را همين موضوع دانست.
4-3-4-1- انواع مالکيت و نحوه تملک
مالکيت زمينها در محله هدف، از طريق خريد يا اجاره زمين از مالکاني که اراضي کشاورزي خود را به صورت غيرقانوني تفکيک و واگذار کردهاند، به وجود آمده است که مالک آن توانسته آن را به قطعات کوچک تفکيک کند (به صورت قانوني و يا قولنامهاي و مشاع) و هر قطعه را در اختيار يک خانوار قرار دهد (اين گونه محلهها معمولاً از کيفيت بهتري (نسبت به موارد ديگر) برخوردار است).
پس از مالکيت زمين، سرپناهي در حد توان مالک به سرعت بر آن بنا شده و هسته اول سکونتگاه بر اراضي خالي پرت و دورافتاده يا در اراضي کشاورزي پيوسته روستاهاي پيرامون شهر اصلي شکل گرفته است، معمولاً ابتدا اراضي متصل به محور اصلي يا داراي موقعيت مناسب مدنظر قرار ميگيرند.
4-3-5- کالبدي
4-3-5-1- خدمات موجود در محله
محدوده محله هدف از حيث برخورداري از خدمات عمومي مورد نياز عرصه هاي زيستي با توجه به جمعيت

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید