دانشکده هنر و معماری
پاياننامهي كارشناسي ارشد در رشتهی
شهرسازی- برنامه ریزی شهری
تحلیل بازتاب های کالبدی طرح های واگذاری اراضی شهری (نمونه موردی شهر آران و بیدگل)
به کوشش
مهدی مولائی آرانی
استادان راهنما
دکتر مهیار اردشیری
دکتر عبدالرضا پاکشیر
اسفند ماه 1393
بنام خدا
اظهار نامه
اینجانب مهدی مولائی آرانی، دانشجوی رشتهی شهرسازی گرایش برنامه ریزی شهری، دانشکدهی هنر و معماری اظهار میکنم که این پایاننامه حاصل پژوهش خودم بوده و در جاهایی که از منابع دیگران استفاده
کردهام، نشانی دقیق و مشخصات کامل آن را نوشتهام. همچنین اظهار
میکنم که تحقیق و موضوع پایان نامهام تکراری نیست و تعهد می نمایم که بدون مجوز دانشگاه دستاوردهای آن را منتشر ننموده و یا در اختیار غیر قرار ندهم. کلیه حقوق این اثر مطابق آیین نامه مالکیت فکری و معنوی متعلق به دانشگاه شیراز است.
نام و نام خانوادگی: مهدی مولائی آرانی
امضاء و تاریخ:
تقديم به :
پدر و مادر مهربانم که هر چه دار م و هستم از آنهاست.
تقديم به :
برادران و خواهران بزرگوارم که همواره پشتیبان من بود ه اند.
تقديم به :
به غزل زندگیم همسرم.
سپاسگزاری
و من لم یشکر المخلوق، لم یشکر الخالق
خدایا تو را سپاسگزارم که مرا از دریای بیکران نعمت هایت سیراب نمودی و چراغ علم را فراروی زندگیم قرار دادی.
پس از حمد و سپاس خالق متعال، در این مجال بر خود لازم می دانم که با قلم ناتوان و زبان قاصر خویش هر چند به طور مختصر از کلیه کسانی که در طی دوران تحصیل، افتخار هم سفرگی علمی با ایشان داشتم کمال تشکر و امتنان را به جای آورم و موفقیت پیوسته شان را در امور علمی و غیر علمی زندگی خواهان باشم. اول نام بردن از بزرگوارانی که سهم بیشتری در انجام پژوهش داشته و به طور مستقیم از راهنمایی ها و مساعدت آنها بهره جسته ام، کمترین ادای دینی است که می توانم نسبت به آنها داشته باشم.
از اساتيد گرانقدر و ارجمند جناب آقاي دكتر مهیار اردشیری و عبدالرضا پاکشیر كه راهنمايي اين پايان نامه را تقبل فرموده و با تیزبینی علمی کم نظیر و سعه صدر و گشاده رویی قابل تحسین، در راهنمایی اینجانب از هیچ مساعدتی دریغ نورزیده اند، صمیمانه تشکر می نمایم.
از جناب آقای دکتر خلیل حاجی پور که مسئولیت مشاوره این پژوهش را پذیرفته و با نازک اندیشی و هدایت علمی– فنی و اخلاقی مرا در این پژوهش یاری داده اند تشکر و قدردانی می کنم.
بر خود لازم مي دانم كه از رئيس محترم بخش شهرسازي ، جناب آقاي دكترسهند لطفي و ديگر اساتيد بزرگوار و ارجمندم دكتر سلطاني ، دكتر بذرگر ، دكتر ايزدي ، دكتر حسين پور ، دكتر شعله و مهندس كبگاني و ديگر اساتيد گرامي تشكر و سپاسگزاري نمايم .
تشكر و سپاسگزاري از سركارخانم سالاري مسئول محترم آموزش بخش شهرسازي كه بحق مسئولي فعال و دلسوز و متعهد بوده كه بر هر دانشجوي اين فرض است .
از تمامي دوستان ، خصوصاً دوستان عزيرم آقايان احسان میرجلیلی ، سجاد عسكري ، مجيد تلخاب ، محمد قضايي و خانم ها فريبا فرودين ، وجيهه دليري ، سميه خداويسي و الهام امانزادگان تشكر نموده و از خداوند منان توفيق روز افزون آنان را خواستارم . همينطور از دوستان عزيزم آقايان دکتر سعیدرضا جندقیان بیدگلی و مهندس علی اکبر ستاری، مسئول شهرسازی ناحیه 1 شهرداری آران و بیدگل، كه در امر تحقيق بنده را کمک فرموده اند قدرداني مي نمايم .
لازم مي دانم از شهردار محترم شهرستان آران و بیدگل جناب آقاي مهندس حسن ستاری، و شهردار ناحیه 1 جناب مهندس اکرمیان تشكر نمايم .
در پايان از تمامي سروران و عزيزاني كه ذكر نامشان در اين مختصر ، ممكن نشد تشكر نموده و از درگاه خدواند بزرگ سلامتي و موفقيت برايشان خواهانم .
چکیده
تحلیل بازتاب های کالبدی طرح های واگذاری اراضی شهری
(نمونه موردی شهر آران و بیدگل)
به کوشش
مهدی مولائی آرانی
یکی از مهمترین مباحث شهر و شهرنشینی در ایران امروز، بررسی و تحلیل رشد و توسعه فضایی- کالبدی شهر و شهرنشینی است. ساختار شهر، نمایانگر هماهنگی فضای کالبدی شهر با شرایط و عوامل مزبور و نیز گویای چگونگی جریان فعالیت های اصلی شهر می باشد. عوامل مختلفی باعث تغییرساخت کالبدی شهرها شده و بازتاب های مثبت و منفی به همراه می آورند. تأثیر این عوامل در ساخت شهرها، در مواردی باعث بروز نابرابری و برهم خوردن تعادل و توازن توسعه شهر شده و رشد شهر را به یک سمت سوق داده است. از یک سو، دگرگونی های اقتصادی- اجتماعی و سیاسی در سده اخیر، باعث تحول شکل کالبدی و توسعه فضایی شهرها شده است. عامل دیگر، تصمیمات و سیاست های دولت در بخش مدیریت زمین شهری می باشد. دولت در برهه ای از زمان، با دخالت در بحث زمین و مسکن، از جمله با آماده سازی اراضی و واگذاری آن ها به افراد، باعث تحولات گسترده ای در حیات شهرها شد. توسعه فضایی-کالبدی شهر آران وبیدگل از ابتدای پیدایش هسته اولیه شهر تا دوره حکومت پهلوی آرام، موزون و متعادل بوده، اما از دهه 1350 به بعد، رشد فضایی – کالبدی شهر شتابان و ناموزون شده و در نتیجه آثار و پیامدهای نامطلوب کالبدی، اقتصادی و اجتماعی به دنبال آورده است. در این راستا این سوال مطرح بوده که طرح های واگذاری اراضی شهری در تکوین نظام درونی شهر، تحول آن و توسعه شتابان و نابسامانی های ایجاد شده در فرآیند طبیعی توسعه فضایی شهری چه نقش و عملکردی داشته اند؟ برای این منظور سعی شده تا با بررسی طرح های واگذاری اراضی در شهر آران و بیدگل و تهیه نقشه های مختلف بازتاب های کالبدی این طرح ها تبیین شود. مطالعه حاضر یک تحقیق کاربردی و روش انجام آن توصیفی- تحلیلی می باشد، و با استفاده از تحلیل آمار و اطلاعات موجود در این زمینه و عکس و نقشه های هوایی شهر آران و بیدگل به این نتیجه رسیده است که در چند دهه اخیر بین رشد جمعیت و مساحت شهر اختلاف بسیار قابل توجهی رخ داده، نیز طرح های واگذاری اراضی شهری، مهم ترین عامل در تکوین و شکل گیری نقشه رشد فیزیکی شهر آران و بیدگل بوده و نقشه های مراحل توسعه و گسترش شهری به همراه مالکیت اراضی دولتی و واگذاری ها، حاکی از آن است که این امر موجب تحول در ساختار کالبدی و تغییر الگوی توسعه این شهر شده است.
کلیدواژه ها: دولت، طرح های واگذاری اراضی، مالکیت زمین، توسعه شهری، ساخت کالبدی شهر.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه
1-1 کلیات2
1-2 طرح مسئله5
1-3 ضرورت تحقیق8
1-4 اهداف تحقیق15
1-5 سوالات تحقیق15
1-6 پیشینه تحقیق16
1-7 فرضیه تحقیق25
1-8 روش تحقیق25
1-9 مراحل تحقیق26
1-10 روش و ابزار گردآوري اطلاعات27
1-11 روش تجزيه و تحليل اطلاعات27
فصل دوم: چارچوب مفهومی و مبانی نظری تحقیق
مقدمه29
2-1 تعاریف عملیاتی29
2-1-1 ساخت شهر29
2-1-2 بافت شهر30
عنوان صفحه
2-1-3 بافت کالبدی30
2-1-4 ساختار فضایی (شهر)31
2-1-5 کالبدهای شهری31
2-1-6 برنامه ریزی شهری31
2-1-7 کاربری زمین شهری32
2-1-8 بهسازی32
2-1-9 نوسازی32
2-2 نظریه های مختلف برنامه ریزی رایج در ارتباط با ساختار فضائی32
2-2-1 نظریه مناطق متحدالمرکز33
2-2-2 نظریه قطاعی33
2-2-3 ساخت چند هسته ای34
2-3 عوامل اثرگذار بر کالبد شهرها از دیدگاه ایان بنتلی34
2-4 توسعه ساختار کالبدی – فضایی شهرها39
2-5 انواع توسعه کالبدی شهر42
2-5-1 توسعه كالبدي برنامه ريزي شده (اصولی)42
2-5-2 توسعه كالبدي غير برنامه ريزي شده (غير اصولی)42
2-5-3 توسعه تكميلي، توسعه كالبدي به مفهوم تكامل شهر و پرشدن
اراضي باير شهري42
2-5-4 توسعه كالبدي غيرقانونی (حاشيه نشينی)42
2-6 بازتاب های کالبدی طرح های واگذاری اراضی شهری43
2-7 اشکال مالکیت و فرایند عرضه زمین45
2-7-1 مفاهیم مالکیت زمین شهری45
2-7-2 اثر الگوهای مالکیت زمین بر توسعه و ساختار شهر46
2-8 دخالت دولت49
عنوان صفحه
2-9 روشهای مداخله دولت ها در بازار زمین شهری49
2-10 چارچوب مفهومی تحقیق50
2-11 نتیجه گیری51
فصل سوم: معرفی محدوده مطالعاتی
مقدمه54
3- 1 اصفهان55
3-2 آران و بیدگل56
3-2-1 جغرافیای طبیعی57
3-2-1-1 زمین شناسی منطقه57
3-2-1-2 توپوگرافی58
3-2-2 ویژگیهای جمعیتی و اجتماعی شهرستان آران و بیدگل58
3-2-3 وضعیت اقتصادی59
3-2-4 جغرافیای شهری آران و بیدگل60
3-2-5 فضای کارکردی شهر آران و بیدگل در وضع موجود62
3-2-6 دوره بندی تحولات ساخت کالبدی شهری64
3-2-6-1 سال 1300- 1340 شمسی64
3-2-6-1-1 توسعه فیزیکی شهر64
3-2-6-1-2 ساختار کالبدی- فضایی شهر65
3-2-6-2 سالهای 1340-135766
3-2-6-2-1 توسعه فیزیکی شهر66
3-2-6-2-2 ساخت کالبدی – فضایی شهر67
3-2-6-3 از سال 1357 به بعد68
عنوان صفحه
3-2-6-3-1 توسعه فیزیکی شهر68
3-2-6-3-2 ساختار کالبدی- فضایی شهر – دوران گسترش بنیاد های
جدید شهری69
3-3-1 طرح های شهری مصوب شهر آران و بیدگل71
3-3-1-1 بررسی پیشنهادات طرح جامع سال 135971
3-3-1-1-1 بهبود وضع مسکن و محیط زیست72
3-3-1-1-2 علل توسعه72
3-3-1-1-3 هدف های توسعه72
3-3-1-1-4 گزینه های توسعه73
3-3-1-1-5 راه حل نهایی توسعه73
3-3-1-1-6 توصیه های مربوط به تغییر محدوده74
3-3-1-2 بررسی مهمترین پیشنهادات طرح جامع سال 138074
3-3-1-3 بررسی پیشنهادات طرح جامع سال 1391، در دست مطالعه
از سال 138577
3-3-1-3-1 معیارها و ضوابطی که باید در طرح ریزی کالبدی شهر مورد
توجه قرار گیرد77
3-3-1-3-1-1 تحدید گسترش شهر از پیرامون77
3-3-1-3-1-2 فشردگی و توسعه از درون77
3-3-1-3-1-3 توسعه، باززنده سازی و نوسازی مراکز و بافت های
قدیمی و تاریخی78
3-3-1-3-2 وضع موجود در سال 1393 بر اساس آخرین
مستندات سال 139080
3-3-2 واگذاری اراضی در آران و بیدگل82
3-3-3 چالش های موجود در زمین های واگذار شده:83
عنوان صفحه
3-3-4 خاصیت واگذاری های دولتی83
3-3-5 مالکیت زمین در آران و بیدگل و عرضه زمین شهری84
3-3-5-1 زمین های دولتی و توسعه زمین شهری آران و بیدگل:84
3-3-5-1-1 عرضه زمین دولتی و نیاز به زمین در شهر آران و بیدگل:88
3-3-5-1-2 فرآیند عرضه زمین های تحت تملک دولت89
3-3-6 سایت های واگذاری زمین در شهر آران و بیدگل:91
3-3-6-1 قطعات قاسم آباد ( محله قاسم آباد)92
3-3-6-2 قطعات مسعودآباد93
3-3-6-4 فاز295
3-3-6-5 فاز 396
3-3-6-6 فاز497
3-3-6-7 فاز 5100
3-3-6-8 مسکن مهر101
3-3-6-9 قطعات احمدآباد102
3-3-6-10 قطعات صالح آباد و صالح دشت103
3-3-6-11قطعات بابایعقوب106
3-3-6-12 قطعات هفت امام زاده(سلمقان)108
3-3-6-13 قطعات رسالت109
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل یافته های تحقیق
مقدمه113
4-1 گسترش محدوده شهر- پیشنهادات طرح جامع و وضع موجود113
4-2 تغییر جهات توسعه شهر – محورهای توسعه پیشنهادی طرح
جامع و وضع موجود116
عنوان صفحه
4-3 شبکه معابر- ازپیشنهاد طرح جامع سال 1359 تا پیشنهادات طرح
جامع 1391119
4-4 کاربری اراضی- بررسی طرح های جامع 1359-1380 و 1391
(وضع موجود و پیشنهادی)121
4-5 ارزش اراضی- پیشنهادات طرح جامع 1359 و 1380 و وضع موجود آن123
4-6 پیدایش بافت شطرنجی127
4-7 ایجاد تمایز بصری و کالبدی بین بافت قدیم و بافت جدید129
4-8 الگوگیری بافت کالبدی قدیم از بافت شطرنجی جدید133
4-9 همسان بودن ساختار تعداد طبقات ساختمانی در کل شهر135
4-10 تفکیک خودسرانه زمین138
فصل پنجم: نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات
5-1 آزمون فرضیات141
5-1-1 به نظر می رسد دولت با تصمیم گیری های خود در حوزه زمین، نقش
مهمی در گسترش شهر آران و بیدگل داشته است141
5-1-2 به نظر می رسد واگذاری های انجام گرفته در شهر آران و بیدگل
بازتاب های نامطلوب کالبدی از جمله تغییر در جهت گسترش شهری
(غیر منطبق با جهت مصوب توسعه شهر) را بهمراه داشته است:143
5-1-3 به نظر می رسد واگذاری های انجام گرفته در شهر آران و بیدگل در اراضی با مالکیت منابع ملی به منظور کاهش هزینه های ناشی از تملک بوده است:144
5-2 جمع بندی، نتیجه گیری145
5-3 پیشنهادات146
عنوان صفحه
منابع
منابع فارسی148
منابع انگلیسی156
چکیده و صفحه عنوان به انگلیسی
فهرست جدولها
عنوان صفحه
جدول1-1: پیشینه تحقیقات انجام شده23
جدول 3-1: جمعيت و مشخصات آن در شهرستان آران و بيدگل (1385-1285)59
جدول3-2: جمعیت 6 ساله و بیشتر آران و بیدگل بر حسب جنس و سواد87
جدول3-3: میزان و نحوه واگذاری زمین شهری توسط سازمان مسکن و شهرسازی
آران وبیدگل بین سال های 1364 تا 139088
جدول 3-4: تغییرات سطح جمعیت، نیاز به زمین مسکونی، میزان زمین عرضه شده
در بخش دولتی و خصوصی در شهر آران و بیدگل 1365-139089
جدول 3-5: مجموع واگذاری های شهر آران و بیدگل بعد از انقلاب. مأخذ111
جدول 4-1:کاربری اراضی- طرح جامع 1359- وضع موجود و پیشنهادات
افق طرح121
جدول 4-2:کاربری اراضی- طرح جامع 1380- وضع موجود و پیشنهادات
افق طرح121
جدول 4-3:کاربری اراضی- طرح جامع 1391- وضع موجود و پیشنهادات
افق طرح122
جدول 5-1: میزان اراضی واگذارشده به گونه های مختلف142
فهرست تصویرها
عنوان صفحه
تصویر 3-1: تصاویر بالا، قطعات واگذار شده در قاسم آباد می باشند.92
تصویر 3-2: اطلاعات حاصل از تحقیقات میدانی نگارنده94
تصویر 3-3: خانه های موجود در فاز 296
تصویر 3-4: اطلاعات حاصل از تحقیقات میدانی نگارنده97
تصویر3-5: میدان ولی عصر(عج) و خیابان سردار شهید جواد قاسم پور98
تصویر 3-6: تصویر بالا، جانب راست خیابان سردار شهید قاسم پور را نشان می دهد
که بنیاد مسکن واحد های ارزان قیمت را برای افراد بی بضاعت
و زوج های جوان ساخت.99
تصویر 3-7: تصاویر بالا، جانب چپ خیابان شهید قاسم پور را نشان می دهد که
مردم با واگذاری های اراضی شروع به ساخت و ساز کرده اند و در ادامه
این واگذاری ها فاز 4 زیر ساخت و ساز رفت.99
تصویر 3-8: مجموعه های خدماتی که در فاز 4، از جمله حوزه علمیه خواهران،
استادیوم در حال ساخت و پمپ گاز و…تعبیه شده است.99
تصویر 3-9: تصاویر بالا مربوط به فاز 5 مسعودآباد می باشد که زمین ها آماده سازی شده
و خیابان بندی شده اند و در حال واگذاری و ساخت و ساز هستند.100
تصویر 3-10: تصاویر بالا قطعات مسکن مهر واقع در مسعودآباد آران و بیدگل را نشان
می دهد101
تصویر 3-11: اطلاعات حاصل از تحقیقات میدانی نگارنده106
عنوان صفحه
تصویر 3-12: قطعات بابا یعقوب که به صورت منظم شکل بندی شده و از اطراف به
زمین های کشاورزی محدود می شوند. 107
تصویر 3-13: اطلاعات حاصل از تحقیقات میدانی نگارنده108
تصویر 3-14: قطعات واگذار شده در شهرک رسالت، و بعضی خدمات عمومی که
برای ساکنان تعبیه شده است110
تصویر 4-1: اطلاعات میدانی نگارنده128
تصویر 4-2: درتصاویر بالا خیابان شهید باباکمال نشان داده شده است. سمت راست این
خیابان را بافت ارگانیک محله عباس آباد و سمت چپ این خیابان را بافت شطرنجی شهرک احمدآباد، تشکیل می دهد.132
تصویر 4-3: تصویر سمت راست، یکی ازکوچه های ورودی به محله عباس آباد با بافت
ارگانیک وتصویر سمت چپ، زمین های واگذارشده و ساخته شده
در شهرک احمدآباد با بافت کاملاً منظم را نشان می دهد.132
تصویر 4-4: تصاویر بالا، موقعیت قطعات احمدآباد و نفوذ خاصیت نظم بخشی ساخت
و سازها به اطراف می باشد. نیز تصاویر قطعاتی را نشان می دهند که
با الگوگیری از زمین های واگذار شده در احمد آباد با اختیار خود مردم
و به صورت توافقی با راهنمایی شهرداری و هیأت امنا به صورت منظم
ساخته شده اند134
تصویر 4-5: تصویر سمت راست تفکیک یک قطعه به دو قطعه زمین کوچک تر در فاز 2،
و تصویر سمت چپ تفکیک زمین را در فاز 3 نشان می دهد. 138
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 2-1: چارچوب مفهومی تحقیق.50
نمودار3-1: راه حل نهایی توسعه در طرح جامع 135974
نمودار3-2: میزان زمین واگذاری و زمین مورد نیاز در شهر آران و بیدگل طی
سال های 1365-1390.90
فهرست نقشهها
عنوان صفحه
نقشه 3-1: موقعیت جغرافیایی استان اصفهان55
نقشه 3-2: موقعیت جغرافیایی آران و بیدگل در استان اصفهان56
نقشه 3-3: مراحل گسترش و شکل گیری شهر آران و بیدگل70
نقشه 3-4: محورهای توسعه پیشنهادی طرح جامع سال 138076
نقشه 3- 5: نقشه محدوده های مصوب شهر در 3 دوره طرح های شهری81
نقشه 3-6: نقشه عمده تصرفات زمین های ملی توسط دولت86
نقشه 4-1: مقایسه وضعیت شهر آران و بیدگل، قبل و بعد از اجرای طرح های
واگذاری اراضی شهری115
نقشه 4-2: نقشه محورهای گسترش شهر آران و بیدگل بعد از انقلاب، بر خلاف
جهات پیشنهادی طرح های مصوب118
نقشه 4-3: ارزیابی طرح جامع سال 1391 از معابر شهر- جدول ارزیابی گزینه هایپیشنهادی و الگوی برگزیده در بالا، نقشه سطح سرویس معابر اصلی شهر پایین سمت چپ و نقشه معابر دچار عدم تناسب ساختار و عملکرد سمت راست120
نقشه4-4: نقشه قیمت اراضی شهر مطابق طرح جامع مصوب 1359124
نقشه 4-5: نقشه وضعیت فعلی ارزش اراضی شهر126
نقشه 4-6: مقایسه بافت کالبدی محله عباس آباد به عنوان یک محله ارگانیک
و قطعات احمدآباد به عنوان قطعات شطرنجی131
نقشه 4-7: نقشه تعداد طبقات ساختمان ها در شهر آران و بیدگل137
عنوان صفحه
نقشه 5-1: موقعیت شهر آران و بیدگل قبل و بعد از واگذاری اراضی شهری143
نقشه 5-2: جهات توسعه شهر- پیشنهادات طرح و وضع فعلی143
نقشه 5-3: نقشه عمده تصرفات زمین های ملی توسط دولت144
فصل اول
مقدمه
1-1 کلیات
برنامه ریزی شهری، یک رویکرد بین رشته ای است که در آن عوامل سیاسی و اجتماعی با عوامل اقتصادی در تعاملند. برنامه‌ریزی و طراحی شکل شهرها و الگوی گسترش فیزیکی آنها بخشی از ادبیات شهرسازی است. برنامه ریزان شهری در جستجوی شناخت و مطالعه ابعاد شهر مخصوصاً از جنبه کالبدی – فضایی و رشد و گسترش شهر هستند تا شهری که در حال شکل گیری است محل مناسبی برای سکونت و آرامش انسان ها باشد. از جمله این جنبه ها که مطالعه آن الزامی است، اشکال کالبدی و الگوهای رفتاری بین آنهاست که بخشی از عناصر تشکیل دهنده ساخت شهر هستند که رابطه متقابل با یکدیگر دارند و با ایجاد اصلاحات در شکل‌های کالبدی می توان روش استفاده شهروندان از محیط شهر را بهبود بخشید. برنامه ریزی شهری با مسائلی سر و کار دارد که به کمک آنها می توان شهر پیرامون خود را بهتر شناخت. در برنامه ریزی شهری، شناخت شهر، هم در بر گیرنده ظاهر (کالبد) و هم الگوهای رفتاری است که بر کالبد تاثیر می گذارند.
شهرها، همواره تحت تأثير نيروها و عوامل گوناگوني شكل گرفته وگسترش مي يابند. شهر در اساس پديده اي اجتماعی – اقتصادي است، انسان ها براي كار وزندگي و ارتباطات، در پهنه اي محدود وكمابيش متراكم گرد هم مي آيند وكم كم شهر را پديد مي آورند. شهرها با تحولات اجتماعي، جابه جايي های جمعيتي، تغييرات اقتصادي و نوآوري هاي فن شناختي، دگرگون مي شوند. با افزايش جمعيت، نيز فعاليت وسرمایه گذاری به شدت توسعه مي يابد و نظام وسازمان كالبدي شهرها دستخوش تغيیرات اساسي مي شود(سعیدنیا، 1378: 19).
بنابراين شهرها همانند موجودات زنده، همواره از لحاظ كالبد بزرگتر واز لحاظ ساخت پيچيده تر مي شوند. به دنبال اين رشد فيزيكي، شرايط اقتصادي، اجتماعي وفرهنگي آن ها نيز به تدريج دگرگون می شود. بررسي تاريخي شيوه ي گسترش كالبدي شهر، عوامل مؤثر در تغيير ساختار شهر را آشكار مي سازد. چرا شهر در اين مكان ايجاد شده است؟ چگونه رشد كرده و علل پيشرفت آن چه بوده است؟
ساخت کالبدی شهر یکی از مباحث مهم در شهرشناسی است که در جای خود می تواند شرایط درونی شهر را نشانگر باشد و کمیت و کیفیت آن، حاکمیت نوعی تفکر و ایده را نشان می دهد و یا بیانگرمسائل اقتصادی و سیاسی و اجتماعی است که شهر با آنها دست به گریبان هست.
در ایران، پس از اجرای برنامه اصلاحات ارضی و وقوع انقلاب اسلامی شهرهای عمده کشورمان با رشد فزاینده جمعیت شهری و لجام گسیختگی کالبدی مواجه شدند و گسترش نامتوازن فیزیکی شهرها یکی از پیامدهای این موضوع بود.
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و استقرار نظام جمهوری اسلامی ایران، تحولات عظیمی در عرصه‌های کشور رخ داد. بروز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، تحریم اقتصادی ایران از سوی قدرت‌های بزرگ، رشد فزاینده جمعیت، تغییر الگوی مصرف جامعه، شکل گیری نهادهای دولتی و انقلابی در امر زمین و مسکن و توجه بیشتر به رفاه مردم، واگذاری زمین از سوی سازمان شهری به مردم، خاصه طبقات کم‌درآمد، جلوگیری از اشغال بی‌رویه اراضی شهری و اعمال قوانین شهرداری بر الگوی شهرنشینی و به تبع آن بر ساختار فضایی – کالبدی شهر تأثیر تعیین‌کننده گذاشت.
این تحولات، باعث رشد سریع شهرها و گسترش بی رویه آنها در چند دهه اخیر شد. توسعه فضایی- کالبدی شتابان و ناموزون شهرها در چند دهه اخیر آثار و پیامدهای نامطلوب اقتصادی، اجتماعی و کالبدی را به دنبال آورده است. هزینه های گزاف حمل و نقل و خدمات رسانی شهری، اتلاف انرژی در شهر، تشدید جدایی گزینی های اجتماعی، تخریب محیط زیست، عدم زیبایی و انسجام و عدم وحدت عناصر شهری، بی هویتی در شهر و خلاصه ناپایداری شهر از مهمترین پیامدهای گسترش شهرها و بر هم خوردن توازن شهر بود. در این میان نباید از جایگاه مهم دولت ها و سیاست گذاری هایشان در حیات شهرها غافل بود. نقش دولت در سراسر جهان نقشی حیاتی بوده و توسعه شهری و مدیریت برآن به ویژه در کشورهای در حال توسعه تحت تأثیر سیاست گذاری دولت قرار گرفته است و رشد و گسترش فیزیکی شهرهای معاصر بدون بررسی نقش دولت ها تقریباً بی معنا خواهد بود.
دولت و نهادهای دولتی و انقلابی پس از استحکام بنیان های خود تصمیم به حل مشکلات مردم و برنامه ریزی در جهت آینده شهرها گرفتند. در آن ایام بیشتر هم و غم مسئولین پیاده کردن شرایط مناسب زندگی برای همگان بود و مهمتر از همه اینکه اساس شکل گیری این نظام هم بر این مبنا بود. در این راستا سازمان مسکن و شهرسازی و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی دو نهاد مهم و تصمیم گیر اصلی در حوزه زمین و مسکن یکی در شهرها و دیگری در روستاها شدند. این دو نهاد برنامه های مختلفی را از جمله در امر تملک اراضی موات، گرفتن سند برای زمین ها، آماده سازی زمین در شهرها، واگذاری زمین، ساخت مسکن ارزان برای مستضعفان و … در نقاط مختلف انجام دادند. مهمترین بازتاب این اقدامات در همان اوایل، بازتاب مثبت اجتماعی بود، اما در زمره دخالت های دولت ها در امور شهرها، و می توان گفت از جمله مهمترین عرصه هایی که دولت در آن ورود پیدا کرد و آینده شهرها را تحت تأثیر قرار داد، نقش دولت در واگذاری ها اراضی شهری بود. مبحث طرح های واگذاری اراضی در طول دهه های اخیر و با افزایش سریع جمعیت شهرنشین، افزایش تقاضا برای زمین و مسکن از جانب خانواده ها و سیر صعودی قیمت های زمین به بحث مهمی در جامعه تبدیل شد. مردمان ساکن در نواحی شهری تا آغاز سده حاضر و حتی تا چهار دهه پیش با مشکل چندانی در زمینه کمبود زمین و مسکن مواجه نبودند و رابطه آنها با محیط اطرافشان در چارچوب قوانین پایداری و استفاده عادلانه از زمین و امکانات آن بود. اما پیشرفت های صنعتی و رشد و ارتقای سطح بهداشت باعث رشد چشمگیر جمعیت و در مقابل، معضل کمبود زمین در سده حاضر در اکثر جوامع شد. طبیعتاً با توجه به اینکه زمین منبعی است که قابل تولید نیست و در مقابل، تقاضا برای آن رو به افزایش است، پس بهره گیری و استفاده از آن بیشتر از توان زمین شده و پیامدهایی را به دنبال داشته است.
در حال حاضر، این مسأله در استفاده زمین برای کاربری های مسکونی بیشتر به چشم می خورد و افراد و نهاد ها را به دست اندازی به زمین های اطراف شهر (چه کشاورزی و یا غیره) واداشته است تا با تغییر کاربری ها کاستی های این حوزه را جبران کنند. نتیجه این مسائل، در خروجی طرح های جامع مشخص می شود، آنجایی که میزان تصرف اراضی و اختصاص آن ها به کاربری مسکونی در خارج شهر بیش از حد مورد نیاز بوده و طرح های شهری همیشه یک قدم از اقدامات بشری عقب تر بوده اند.

1-2 طرح مسئله
گسترش فضاي شهری با ساختمان سازي های مرتفع بدون هيچ ترديدي چشمگيرترين نمود رشد شهري كنوني است، بيشتر شهرها طي قرون متمادي گسترش كندی داشته اند، این شهرها در گذشته به صورت طبيعي رشد می کردند يعني توسعه شهر بدون برنامه ريزي آتي انجام می شد و شهر به صورت اتفاقي توسعه می یافت. در رشد طبيعي شهر سيستم جاده اي، پارك ها، زمين بازي، مدارس، واحدهاي صنعتي، مراكز تجاري، بيمارستانها و زمین های بازی و … بدون نظم و ملاحظات توسعه آتي شهر ايجاد مي شدند. اما در دوره های اخیر با افزایش جمعیت شهری، روند شتابان توسعه شهری آغاز شد. طي دهه 1990-2000 افزایش شديدي در حجم مباحث در مورد توسعه شهري رخ داد که جوانب مختلف الگوهاي توسعه شهري را در بر مي گرفت.
شهر آران و بیدگل همانند سایر شهرهای ایران، از گذشته تا کنون دو دوره زندگی و رشد شهری را تجربه کرده است. این شهر از دوره های قبل از اسلام که حیات خود را آغاز کرده است همواره مبتنی بر یک سیر طبیعی رشد می کرد و مبنای زندگی ساکنان شهر، بر کشاورزی و سیستم های آبی چون قنات استوار بود. در طول این دوران، هیچگاه شهر رشد و توسعه ناگهانی و یکباره ای را تجربه نکرده و این توسعه از چهارچوب ها فراتر نرفت. آران و بیدگل از دو قسمت مجزا یعنی بخش آران و بخش بیدگل داخل یک برج و بارو تشکیل شده بودند و محلات به صورت ارگانیک و با رشدی بطئی بودند. گسترش محلات مطابق با رشته های قنات ها و میزان دسترسی به آب قنات بود(طرح جامع آران و بیدگل،1359).
در فاصله سالهای 1333 تا 1340 در اثر ازدیاد جمعیت شهر در اراضی داخل برج و باروی شهر چون فضایی برای احداث واحدهای مسکونی وجود نداشت. بنابراین در اولین مرحله خارج از برج و بارو، مبادرت به احداث مسکن شد. اما توسعه شهر چشمگیر نبود و شهرنشینی به صورت آرام و برای چند محله اصلی شهر اندکی از زمینهای پوسته خارجی یعنی زمینهای کشاورزی برای احداث ساختمان مسکونی استفاده شد(همان منبع).
با شروع دهه چهل شمسی و با تشدید تغییرات در اوضاع اجتماعی کشور، مرحله جدید رشد و توسعه شهری و افزایش شهرنشینی آغاز گردید، غلبه سرمایه داری و تأثیر آن در گسترش شهرنشینی، الگوی توسعه برونزا و ورود شهرسازی مدرن غربی به ایران و متعاقب آن اصلاحات ارضی و پس از آن وقوع انقلاب اسلامی موجبات گسترش سریع شهرنشینی را فراهم نمود. در دهه 1340، در آران و بیدگل، برنامه اصلاحات ارضی پیاده شد و زمینها و اراضی کشاورزی در فضای شهری بلعیده شد. اصلاحات ارضی سرآغاز تحول خاصی در نظام شهری و به تبع آن علت گسترش فیزیکی شهر مورد مطالعه بود. با اجرای برنامه اصلاحات ارضی (1341) و فروپاشی روابط روستایی، مناسبات شهر و روستا نیز دگرگون شده و بازار کارخانجات صنعتی یک شهر بزرگتر و یا یک سکونتگاه وسیع تر، پرجاذبه تر به نظر آمد. اجرای اصلاحات ارضی باعث شد نزدیک به 50 درصد از جمعیت روستایی کشور بدون زمین بماند و همچنین افرادی که مالک شدند چون کمکی از دولت دریافت ننمودند و نیز خود سرمایه ای نداشتند به تدریج زمین ها را رها کرده و برای برخورداری از درآمد بیشتر و معیشت بهتر روانه شهر شوند. با افزایش جمعیت شهر و در نتیجه نیاز روزافزون به مسکن، زمین های شهر دچار تغییر و تحولاتی گردیدند. این افزایش جمعیت و مهاجرت ها به همراه تبعات اجتماعی و اقتصادی خود ناهنجاری های اجتماعی و کالبدی را نیز مخصوصاً بر ساختار کالبدی شهرگذاشت(مشکینی و همکاران، 1389).
بر این اساس در پیرامون بافت قدیم، بافت میانی با طرح و نقشه متمایز شکل گرفت و به سرعت گسترش یافت. توسعه فیزیکی شهر در همه جهات و به طور محسوستری در جهت جنوب به ویژه در قسمت بیدگل شکل گرفت. در این مرحله بنا بر تصمیم وزارت کشور در سال 44 دو شهرداری بخش آران و بخش بیدگل با یکدیگر ادغام و به صورت یک شهرداری درآمد و برنامهریزی توسعه و مداخله در شهر به صورت یکپارچه و روند توسعه فیزیکی شهر شتاب بیشتری گرفت(همان منبع).
مطابق نقشه مراحل گسترش شهر آران و بیدگل تا دهه 1360، در گسترش شهر، ما تغییرات ناگهانی نداشته ایم و این رشد به صورت متعادل و آرام آرام بود. اما از سال های 1360 به بعد بود که مهار رشد شهر از دست رفت و گسترش شهری در چند جهت به وقوع پیوست. در این زمان دولت و سازمان مسکن و شهرسازی، نقش عمده را در افزایش اندازه شهر داشتند. دولت از طریق دخالت در واگذاری اراضی رایگان و یا ارزان قیمت جهت ساخت واحدهای مسکونی، اعطای تسهیلات از طریق سیستم بانکی و تهیه طرح های توسعه شهری، شهرها و از جمله آران و بیدگل را با پیامدهایی چون الحاق اراضی و تغییر کاربری ها مواجه کرد. قانون لغو مالکیت اراضی شهری(1358)، قانون اراضی شهری(1366) با آیین نامه های اجرایی مربوط، مهمترین سیاست گذاری دولت در این دوران بود(طرح جامع آران و بیدگل، 1380).
دولت زمین های اطراف شهر را که اکثراً در دوره رونق قنات ها و تا قبل از دهه 1350، به کاربری کشاورزی اختصاص داشتند، به یکباره در قطعات مختلف به مردم واگذار می کند و رشد شهر از حالت طبیعی خود خارج شده و به سمت جنوب و غرب گسترش پیدا می کند. تأثیر دخالت دولت در امر واگذاری اراضی البته در آران و بیدگل به این صورت بود که با اعطای زمین به مردم، حجم زیادی زمین در اطراف شهر وارد چرخه زمین های شهری و ساخت و سازها شد و در نتیجه، بر قیمت زمین ها تأثیر گذاشت. به دلیل آن که بافت شهر آران وبیدگل تاریخی است، زمین های مرکز شهر و نزدیک به هسته مذهبی شهر قیمت های زیادی دارند که از عهده خرید افراد خارج است اما زمین های موجود در قطعات واگذار شده، فرصت خوبی برای جوانان فراهم آورد تا صاحب مسکن شوند(شورای شهر و شهرداری آران و بیدگل، 1383).
با بروز این پدیده در اکثر شهرهای ایران و از جمله آران و بیدگل، می توان گفت که یک نوع حیات جدید و متفاوت در زندگی شهری رخ داد. گسترش شهر دیگر بر مبنای اصول رعایت حریم زندگی کشاورزی، پیروی از مسیر حرکت رشته های قنات ها، وجود دسترسی ها به آب قنات و … نبود. در ساخت و سازها هم رشد بطئی و ارگانیک دیگر مطرح نبود، در نتیجه، ساختار کالبدی و پس از آن ساختار اجتماعی شهر تحت تأثیر قرار گرفت. از این پس، قطعاتی با سبک شهرسازی جدید در قاسم آباد و رسالت و فاز 1 مسعود آباد ساخته شد که پذیرای قشرهای خاصی از جمله فرهنگیان و پزشکان و کارمندان و یا خانواده شاهد و ایثارگر شدند. این قشرها با فرهنگ خاص خود و نیز با درآمد بالاتر و حاکمیت شرایط اقتصادی متمایز از عامه مردم، از بدنه اجتماع جدا شده و در محلاتی جدا از بافت قدیمی شهر، قرار گرفتند که خود این مسئله ناهمگونی اجتماعی را در شهر بوجود آورد. در کنار ناهمگونی اجتماعی، اوضاع بهتر اقتصادی اقشار ساکن در قطعات جدید، اقتضا می کرد تا معماری های جدیدتر،
طراحی های مدرن تر، مصالح بهتر را به همراه استفاده از اصول زیباسازی به کار گیرند
(همان منبع).

1-3 ضرورت تحقیق
شهر آران و بیدگل به دلیل موقعیت خاص خود در حال گسترش و توسعه سریع می باشد. در چند دهه گذشته به وسعت شهر چندین برابر افزوده شده و جمعیت آن به بیش از 5 برابر رسیده است.
با تغییر نقش و عملکرد شهرها بدنبال دگرگونی های اقتصادی- اجتماعی و سیاسی و کالبدی، برخی از عملکردهای شهر به مناطق اطراف و حواشی شهر جابجا شده اند و از سوی دیگر بعلت تغییرات کاربری ها ناشی از تغییر کارکردهای آن بی نظمی هایی در سازمان فضایی عناصر و کاربری ها موجب شده است. این تغییرات موجب ظهور مسائل مهمی چون به هم خوردن و عدم تعادل در نظام کاربری ها، عدم سازگاری بین کارکردها و فضای کالبدی، مشکلات مربوط به مصالح و فرسودگی آنها، مسائل اجتماعی( جابجایی طبقات اجتماعی)، مسائل اقتصادی و تحول و دگرگونی آن، کمبود تجهیزات و تسهیلات و ضعف شبکه ارتباطی گردیده است. بنابراین لازم است که برای کاستن از این مشکلات و حل برخی از آنها مورد بررسی و تحقیق قرار گیرند.
در توسعه شهرعوامل مختلفی نقش داشته اند. علاوه بر عوامل طبیعی، عوامل اجتماعی و عوامل اقتصادی، عامل سیاسی و مهمترین عنصر آن یعنی دولت ها نیز در توسعه شهرها نقش مهمی ایفا می کنند.
سیاست دولت ها از جنبه های مختلف می تواند در توسعه شهرها موثر باشد، از جمله در توسعه شهرهای اداری، سیاسی، وابستگی اقتصادی شهرهای جهان سوم، روابط تولیدی حاکم بر جامعه و ایجاد زاغه نشینی، حومه نشینی، فرسودگی شهر مرکزی، ایجاد بانک زمین و کنترل فرم توسعه شهرها و استفاده بهینه از زمین های شهری، دخیل است.
امروزه، نقش دولت ها در فضاسازی جغرافیایی، که قبلاً در مطالعات جغرافیایی فراموش شده بود، از عوامل تعیین کننده است و در تمام زمینه های جغرافیایی، به ویژه جغرافیای شهری، بر آن تأکید می شود(شکویی، 1373: 29-31). لذا تصمیم گیری های سیاسی می توانند مجموعه یک شهر را جاذب یا عاری از جذابیت سازند و می توانند وضعیتی را که برای سرمایه گذاری و همچنین جایگزینی های دیگر مساعد است، به طور کامل تغییر دهند. از جمله این تصمیمات، سیاست تصرف اراضی حاشیه شهر، آماده سازی آنها و واگذاری به افراد، سازمان ها و گروه های مردمی می باشد که بر دینامیزم شهرها موثر است.
نقش دولت ها و تصمیمات سیاسی و اقتصادی آنها، بسته به متمرکز بودن یا نبودن امور سیاسی و اجتماعی کشورها، اثرات خارجی متفاوتی از خود برجای می گذارند. در نظام سرمایه داری، نقش دولت ها در فرآیند توسعه شهرها، چندان چشمگیر نبوده است، ولی در اقتصاد برنامه ریزی شده، دولت ها مهمترین نقش را دارند. آنها سیاست های اقتصادی را تعیین می کنند و سرمایه ها را در مسیرهای تعیین شده به کار می گیرند. در نتیجه، از توسعه شهرهای بسیار بزرگ جلوگیری می کنند. در نواحی نامساعد، حقوق و دستمزد بیشتری می پردازند و به توسعه شهرهای میانی و کوچک و سرمایه گذاری در آنها، اولویت می دهند(شکویی، 1373: 339).
با نگاهی به سیمای شهرهای بزرگ و متوسط ایران، می توان به اهمیت نقش دولت و سازمان های اداری آن پی برد. فضاهای اداری و خدماتی شهرها که شامل مراکز اداری، درمانی، فرهنگی، مذهبی، آموزشی و سایر موارد است، نمودی از نقش دولت در شکل دهی سیمای شهرهای ایران است که در کنار دیگر فضاهای ساخته شده، چشم انداز کنونی را برای شهرهای کشور به وجود آورده است(حسین زاده دلیر و هوشیار، 1385). با توجه به جایگاه دولت ها و نظام سیاسی در چگونگی ساخت یک آینده روشن برای شهرها و هدایت و راهبری سیاست ها در جهت اهداف برنامه ریزی شده برای شهرها و از جمله آران و بیدگل، بر محققین و برنامه ریزان شهری لازم است و از جمله در این پژوهش ضروری دیده شد تا بیشتر و جامع تر، بازتاب های ناشی از مداخلات دولت را در امر توسعه شهری بررسی کنیم.
در این مورد شواهدی وجود دارند که نشان می دهند، دولت در پیاده کردن اصول اندیشیده شده در طرح های جامع شهرها بسیار ضعیف عمل کرده است، به طوری که میزان و جهت توسعه فیزیکی شهرها به قدری شتابزده و لجام گسیخته بوده که حتی چندین سال قبل از رسیدن به افق طرح، نه تنها محدوده پیشنهادی را پشت سر گذاشته است، بلکه ساخت و سازهای غیر قانونی و بی ضابطه، زمین های ذخیره شهرها را نیز مورد تجاوز قرار داده اند. نتایج بررسی تفصیلی در مورد شهرهای منتخب بدین صورت است:

تهران:
در سال های اول انقلاب به دلیل از هم پاشیدگی دستگاه دولت، نظام اقتصادی و سازمان مدیریت شهری کشور، توسعه کالبدی تهران به صورت هرج و مرج طلبانه درآمد و نوعی ساخت و ساز بی رویه زیر لوای مسکن سازی انقلابی رواج یافت و در نتیجه عوارض توسعه بی رویه مثل حاشیه نشینی، استقرار غیر مجاز صنایع و خدمات و تخریب محیط زیست تشدید گردید(زنگنه شهرکی، 1386: 65). به دنبال این نابسامانی ها در سال 1358 قسمتی از محدوده 25 ساله در غرب، از مرز محدوده 5 ساله تا مسیل رودخانه کن، به نام محدوده آزاد اعلام و ساختمان سازی در این قسمت ها نیز آزاد شد. اما حدود این اراضی آزاد شده تا سال 1360 از مسیل رودخانه کن نیز تجاوز کرده و تا اراضی «لت مال کن» ادامه یافت و کل منطقه شمال غربی تا نزدیکی های جنگل های چیتگر را در بر گرفت (زنگنه شهرکی و حسینی، 1392: 25). در پی رشد سریع و بی برنامه شهر بعد از انقلاب، شهرداری تهران در سال 1359 مجبور شد محدوده خدماتی خود را گسترش داده، وسعت قانونی شهر تهران را با تصویب شورای عالی نظارت بر گسترش شهر تهران و شورای عالی شهرسازی و معماری از 225 کیلومتر مربع به 520 کیلومتر مربع و نیز تعداد مناطق شهرداری را از 12 به 20 تغییر دهد(مشهدیزاده دهاقانی، 1381: 444). به دنبال این روند در سال 1370 بر اساس طرح ساماندهی تهران، محدوده شهر به حدود 750 کیلومتر مربع افزایش یافت و دو منطقه جدید شهرداری (مناطق 21 و 22 در غرب تهران) به آن اضافه شد. به این ترتیب سازمان اداری شهر تهران هم از نظر ابعاد فضایی و هم از نظر وظایف و تشکیلات سازمانی بسیار فراتر از انتظار گسترش بسیار پیدا کرد(همان منبع).

مشهد:
اولین طرح جامع شهر در سال 1345 برای یک دوره 25 ساله تهیه شد. در فاصله سال های 1345 و 1355 توسعه کالبدی شهر نامحسوس بوده، به طوریکه وسعت شهر در این دهه از 33 به 78 کیلومتر مربع افزایش یافت. اما دهه بعد که مصادف با انقلاب شکوهمند اسلامی است، چنان رشد سریعی بر کالبد شهر حاکم می شود که در این دوره ده ساله، 2 شهر و 3 آبادی در شهر مشهد ادغام شد. (از جمله این شهرها گلشهر بود)(زنگنه شهرکی و حسینی، 1392: 26). و مساحت شهر به 220 کیلومتر مربع افزایش یافت. رشد سریع به همراه مشکلات کمبود مسکن و عدم وجود زیرساخت های مناسب در شهر ضرورت تدوین طرح جامع دوم شهر مشهد را برای یک دوره 25 ساله دیگر 1370-1395 فراهم آورد. در طرح جامع فعلی شهر مشهد که در سال 1372 به تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری رسیده است، پیش بینی شده که وسعت شهر تا سال 1395 به حدود 245 کیلومتر مربع برسد. اما وضعیت کنوین شهر نشان می دهد با اینکه هنوز 1 سال به افق طرح مانده است، وسعت شهر از 290 کیلومتر مربع نیز گذشته است(غمامی، 1372: 71).

سنندج:
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با بی برنامه گی و برچیدن محدودیت ها و درگیری های منطقه ای باعث شد این شهر با بیشترین رشد کالبدی خود مواجه شود، به نحوی که قسمت اعظم ساخت و سازهای شهر خارج از محدوده های تعیین شده طرح جامع شهر انجام گیرد و توسعه کالبدی شهر مطابق پیش بینی های طرح جامع عینیت نیابد، به طوری که در سال 1364 با توجه به برداشت های انجام شده جهت تهیه طرح توسعه و عمران و حوزه نفوذ شهر توسط مهندسین مشاور فرافزا، رشد کالبدی شهر به دو برابر پیش بینی های طرح جامع قبلی رسیده بود(زنگنه شهرکی و حسینی، 1392: 27).

یزد:
آغاز رشد به اصطلاح برنامه ریزی شده شهر یزد به زمان قرار داد طرح جامع اولیه شهر در سال 1352 باز می گردد. در این طرح با برآورد تراکم 100 نفر در هکتار وسعت شهر را برای سال 1371، 1750 هکتار پیش بینی نمود. اما این طرح در سال 1362، تجدید نظر شد که وسعت شهر در این سال به 2665 هکتار رسیده بود. مقایسه وسعت اخیر با رقم پیش بینی طرح اولیه(1750هکتار) برای پایان سال 1371 نشان دهنده رشد فیزیکی غیر قابل تصور شهر طی ده ساله 52-62 می باشد. از سال 62 تا 72 که دوره تجدید نظر طرح جامع بوده است تحولات عظیمی در گسترش کالبدی بی رویه شهر رخ داده است. بدین معنی که وسعت شهر به 7200 هکتار و به عبارتی هفت برابر شدن وسعت شهر در یک دوره بیست ساله 52 – 70 است که بیشترین رشد آن مربوط به دهه 62-72 است. این روند رشد و گسترش بحرانی در دهه های بعد نیز ادامه پیدا کرد، به نحوی که وسعت شهر در سال 81 به 11 هزار هکتار می رسد. آنچه از بررسی های فوق بر می آید اینست که نهادهای مدیریت شهری کشور بعد از انقلاب نتوانسته اند یکی از مهم ترین وظایفشان یعنی نظارت و کنترل بر رشد و توسعه فیزیکی شهرها را به نحو احسن انجام دهند و موفقیت چندانی در این حوزه نداشته اند(تقوایی و سرایی، 1383: 194).

مهمترین دلایل عدم موفقیت نهادهای مدیریتی در هدایت بهینه توسعه فیزیکی شهرها عبارتند از:
الف) خودکفایی مالی شهرداری ها: بررسی تاریخی موضوع نشان می دهد، شهرداری ها مدت های مدیدی، امور شهر را به اتکاء کمک های دولتی که عمدتاً حاصل فروش نفت بود اداره می کردند(کامیار، 1385: 140). از سال 1362 به موجب بند (ب تبصره 52) قانون بودجه مقرر گردید که شهرداری های کشور طی یک برنامه ریزی سه ساله به خودکفایی برسند. کمک های دولتی به شهرداری ها از سال 65 رو به کاهش گذاشت و نسبت آن در بودجه شهرداری ها از 60 درصد به 5 درصد تنزل یافت. به همین دلیل سهم دولت در تأمین بودجه شهرداری ها از 13.7 درصد در سال 67 به 1.5 درصد در سال 78 کاهش یافت(بوالحسنی، 1383: 14). این سیاست شهرداری ها را با بحران مواجه ساخت و سبب توجه به منابع درآمدی جایگزین و سهل الوصول مانند فروش تراکم، اخذ وجه برای تغییر کاربری و تکیه بر وجوه حاصل از تخلفات ساختمانی شد.
به طوری که در زمان حاضر اتکای منابع درآمدی شهرداری ها از محل استناد به ضوابط و مقررات شهرسازی و ساختمان، به سه شکل رواج دارد:
1-درآمدهای حاصل از تخلفات و صدور جرایم(کمیسیون ماده 100)
2-صورت قانونی بخشیدن به ساخت و سازهای مغایر با اهداف و آرمان های شهرسازی
3-کسب درآمد از محل طرح ها و پروژه های درآمدزا از طریق اولویت بندی اجرای
طرح های توسعه شهری با معیارهای اقتصادی و مالی.
پیامد تقلیل کمک های مالی دولت به شهرداری ها، سوق دادن شهرداریها به سمت درآمدهای ناپایدار و تخلفات گوناگونی بویژه تخلفات ساختمانی و در نتیجه تحقق نیافتن گسترش از پیش اندیشیده شهرها شود.

ب) ضعف قوانین و مقررات: در این زمینه دو مشکل اساسی، ناکارآمدی قوانین و تناقضات آنها می باشد. شهرهای ما دارای قوانین، آیین نامه ها و مقرراتی از نظر شهرسازی بودند که مصوبات بسیاری از آنها به دهه های قبل بر می گردد. که نه شهرنشینی در ایران دارای چنین وسعتی بوده و نه شهرداری ها آنچنان بودند که نیازمند وضع قوانین و مقررات شهری جدیدی باشند تا در سایه آنها اداره امور شهرها را به نحوی درست و با بهره وری مناسب به پیش برند. از طرفی قوانین ضد و نقیضی در زمینه حوزه اختیارات نهادهای مختلف مدیریت شهری وجود دارد. برای مثال یکی از مهمترین تناقضات قانونی در نحوه نظارت بر ساخت و سازها، بین شهرداری و وزارت مسکن می باشد. در ماده 99 الحاقی به قانون شهرداری، شهرداری ها مکلف شدند تا حریم شهر و نقشه جامع شهرسازی حریم را تهیه کنند و پس از تصویب انجمن شهر و تایید وزارت کشور به اجرا گذارند. زمانی که شهرداری ها خود را برای عملی کردن این قوانین آماده می کردند قانون جدیدی با نام قانون تاسیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در سال 1351 تصویب شد که به موجب آن، مواد 97 و



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید