دانشکده هنر و معماری
پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته مهندسی معماری
طراحی مرکز گفتگوی ادیان توحیدی
توسط
ریحانه پریشان
استاد راهنما
دکتر محمد علی آبادی
بهمن 1392
به نام خدا
اظهار نامه
اینجانب، ریحانه پریشان، (891426) دانشجوی رشته معماری – گرایش معماری، دانشکده هنر و معماری، اظهار می نمایم که این پایان نامه حاصل پژوهش خودم بوده و در مواردی که از دیگر منابع بهره برده ام نشانی دقیق و مشخصات کامل آن را ذکر نموده ام. همچنین، اظهار می نمایم که پژوهش و موضوع پایان نامه ام تکراری نبوده و تعهد می نمایم بدون مجوز دانشگاه، دستاورد های ناشی از آن را منتشر ننموده و یا در اختیار غیر قرار ندهم. کلیه حقوق این اثر مطابق با آیین نامه مالکیت فکری و معنوی متعلق به دانشگاه شیراز می باشد.
نام و نام خانوادگی: ریحانه پریشان
تاریخ و امضا: 14/11/1392
سپاسگزاری
به نام ایزد منان، که سپاس مخصوص اوست.
اکنون که با یاری و لطف همیشگی خداوند این رساله به پایان رسیده است بر خود لازم می دانم از زحمات بی دریغ جناب آقای دکتر محمد علی آبادی، که به عنوان استاد راهنما در تمامی مراحل این پایان نامه مرا یاری نمودند، سپاسگزاری نمایم. همچنین از اساتید مشاورم، جناب آقای دکتر فتاحی و جناب آقای دکتر شریف، که با راهنمایی های ارزنده همراه و پشتیبان من بوده اند کمال تشکر و قدردانی را دارم.
در پایان نهایت سپاس خود را نسبت به خانواده عزیزم که در تمام مراحل زندگی مشوق من بوده اند ابراز می دارم و قدرشناس تمامی زحمات بی شائبه ایشان هستم . همچنین از دوستانم و تمامی کسانی که مرا در هر یک از مراحل این پژوهش یاری نمودند خالصانه سپاسگزارم.
چکیده
طراحی مرکز گفتگوی ادیان توحیدی
به کوشش
ریحانه پریشان
دين از وجوه امتیاز بشری است و انسان طی قرون متمادی باور های دینی متعددی را تجربه کرده است که هر یک پیروانی دارد. ارتباطات جهانی نیز چنان گسترده است که تعامل افراد با عقاید متفاوت گریز ناپذیر می نماید. در این میان اعتقاد برخی به اینکه دیوار های بلندی میان ادیان کشیده شده به تفرقه و جنگ انجامیده است در حالی که اساسا نهایت توقع انسان از دین آرامش و سعادت است. بدین ترتیب گفتگو به عنوان تعامل سودمند ضرورت امروز دینداران است. این رفتار ضروری نیازمند بستری است تا در آن شکل گیرید بستری که تعاملات اجتماعی افراد از ادیان متفاوت را ممکن ساخته، آن را تقویت سازد و از سوی دیگر خود موجب بروز اختلاف نباشد. مکانی برای بیان و تبادل آزادانه عقاید دینی. در این راستا هدف این رساله، طراحی مرکزی است برای گفتگوی موثر ادیان با یکدیگر. برای این منظور پس از طرح مساله، هدف و ضرورت آن در فصل نخست، به شناخت مفهوم دین و ابعاد آن در فصل دوم پرداخته شده است، سپس با توجه به بستر سازی “گفتگوی دینی” به عنوان هدف غایی طرح، فصل سوم به بررسی عوامل موثر بر آن اختصاص می یابد. از طرفی گفتگوی دینی نیازمند فضایی است متناسب با مفهوم دین و قداست آن، که در فصل چهارم در قالب هنر و معماری قدسی و ویژگی های آن به طور عام تبیین می شود. در ادامه فصل پنجم پژوهش به بررسی معماری چهار دین توحیدی به طور خاص می پردازد تا راهکار های برآمده از موضوع به طور کامل بررسی گردد. سپس در فصل شش بستر مناسبی برای طرح انتخاب شده و نهایتا با بررسی نمونه های موردی در فصل هفتم، فصل پایانی به بیان فرایند تقرب به طرح و نیز ارایه طرح پایانی به عنوان فضایی متعلق به همه ادیان اختصاص یافته است.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه و طرح تحقیق1-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………….21-2- طرح کلی موضوع و مسئله تحقیق ……………………………………………………………………31-3- اهمیت و ضرورت تحقیق …………………………………………………………………………………..51-4- اهداف تحقیق ……………………………………………………………………………………………………..71- 5- سوالات تحقیق …………………………………………………………………………………………………71- 5- ساختار تحقیق …………………………………………………………………………………………………..8فصل دوم: دین2-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………….102-2- مفهوم دین ………………………………………………………………………………………………………….112-2-1- معنای لغوی …………………………………………………………………………….122-2-2- معنای اصطلاحی دین …………………………………………………………….122-2-3- ابعاد دین …………………………………………………………………………………132-3- منشاء دین …………………………………………………………………………………………………………..142-3-1- علل پیدایش دین ……………………………………………………………………152-3-2- علل پذیرش دین …………………………………………………………………….162-4- کارکرد های دین …………………………………………………………………………………….172-4-1- کارکرد های فردی ………………………………………………………………….172-4-1-1-معرفت زایی ……………………………………………………………..172-4-1-2- کارکرد احساسی (بهداشت روانی ……………………………172-4-1-3- کارکرد اخلاقی و رفتاری ……………………………………….182-4-2- کارکرد های اجتماعی ……………………………………………………………192-4-2-1- همبستگی ………………………………………………………………192-4-2-2- آزادی و عدالت اجتماعی ………………………………………192-4-2-4- هویت سازی …………………………………………………………….192-5- طبقه بندی ادیان …………………………………………………………………………………202-5-1- ادیان غیر توحیدی ………………………………………………………………..202-5-2- ادیان توحیدی ……………………………………………………………………….202-5-2-1- زرتشت …………………………………………………………………….212-5-2-2- یهودیت ……………………………………………………………………232-5-2-3- مسیحیت …………………………………………………………………262-5-2-4- اسلام ……………………………………………………………………….29 2-6- مساله تعدد ادیان ……………………………………………………………………………….322-6-1- انحصار گرایی ……………………………………………………………………….322-6-2- شمول گرایی ………………………………………………………………………..322-6-3- کثرت گرایی …………………………………………………………………………32 2-7- نگاهی به اصول مشترک ادیان …………………………………………………………….342-8- جمع بندی و نتیجه گیری ………………………………………………………………….35فصل سوم: گفتگوی ادیان 3-1- مقدمه …………………………………………………………………………………………………….37 3-2- گفتگو …………………………………………………………………………………………………….37 3-2-1- تعریف گفتگو …………………………………………………………………………..373-2-2- پیشینه گفتگو ………………………………………………………………………..38 3-3 گفتگوی ادیان ………………………………………………………………………………………….393-3-1- پیشینه گفتگوی ادیان ……………………………………………………….403-3-2- اهداف و آثار گفتگوی ادیان ………………………………………………..413-3-2-1- تفاهم و درک متقابل ……………………………………………423-3-2-2- تلاش برای نجات جامعه ی انسانی از بحران های موجود……………………………………………………………………423-3-2-3- افزایش روحیه دینی در جهان ……………………………443-3-2-4- همزیستی پیروان ادیان ……………………………………….443-3-2-7- زمینه سازی شکل گیری تنوع فرهنگی …………….453-3-2-8- درک حقایق تازه …………………………………………………..453-3-3- شرایط و قواعد گفتگوی ادیان ……………………………………………463-3-3-1- وجود نکات اشتراک و افتراق ………………………………463-3-3-2- احترام کامل به طرف مقابل و آزادی اندیشه او …463-3-3-3- اقرار به جهل و تاکید بر تساهل …………………………..473-3-3-4- تکیه بر مشترکات …………………………………………………483-3-3-5- فراموش کردن اتفاقات گذشته و تمایزات سیاسی اقتصادی ……………………………………………………………493-3-4- موانع گفتگوی ادیان ……………………………………………………………503-3-4-1- برتر انگاشتن خود …………………………………………………503-3-4-2- مطلق فرض نمودن حقیقت ………………………………….503-3-4-3- تکیه بر عناصر تمایز بخش …………………………………..513-3-4-4- اهانت به طرف مقابل و مسخ عقاید او …………………513-3-4-6- استفاده از معیارهاى متفاوت ………………………………..523-3-5- انواع گفتگو در گستره گفتگوی ادیان الهی ………………………..523-3-5-1- گفتمان اخلاقی …………………………………………………….533-3-5-1- گفتمان همسازگرایانه …………………………………………..533-3-5-1- گفتمان پراگماتیستی ……………………………………………543-3-5-1- گفتمان وابسته به موسسه ها یا نهاد های دینی ..543-3-5-1- گفتمان تاریخی …………………………………………………….543-3-5-1- گفتمان توطئه محور …………………………………………….553-3-5-1- گفتمان مبلغ دینی ……………………………………………….553-4- فضای گفتگو …………………………………………………………………………………………..563-4-1- فضضای گفتگو میان ادیان …………………………………………………57 3-5- جمع بندی و نتیجه گیری …………………………………………………………………..58فصل چهارم: هنر و معماری قدسی 4-1- مقدمه …………………………………………………………………………………………………….59 4-2- امر قدسی ………………………………………………………………………………………………604-2-1- شیوه های تجلی امر قدسی …………………………………………………624-2-1-1- شیوه های مستقیم ……………………………………………….624-2-1-2- شیوه های غیر مستقیم ………………………………………..634-2-1-3- تجلی امر قدسی در هنر (امر قدسی و هنر) ………64 4-3- هنر مقدس …………………………………………………………………………………………….664-3-1- مفهوم هنر قدسی ………………………………………………………………..674-3-2- شکل گیری هنر قدسی ………………………………………………………..694-3-3- جایگاه هنر مند در هنر قدسی ……………………………………………..704-3-4- نقش و کارکرد هنر مقدس ……………………………………………………72 4-4- مکان مقدس ………………………………………………………………………………………….73 4-5- معماری قدسی ………………………………………………………………………………………754-5-1- اهداف و کارکرد های فضا و معماری قدسی ………………………..774-5-1-1- ایجاد ناهمگونی در فضا …………………………………………..784-5-1-2- ایجاد محملی برای اندیشه دینی …………………………….794-5-1-3- زمینه سازی حیات معنوی ……………………………………..814-5-1-4- ایجاد مکانی برای حضور ذات الهی …………………………844-5-1-5- تجلی عوالم برتر در ساحت های نازل تر ………………..874-5-2- ویژگی های فضا و معماری قدسی …………………………………………904-5-2-1- ویژگی های منشا معنوی ……………………………………..914-5-2-2- ویژگی های شیوه ی بیان …………………………………….954-5-2-3- ویژگی های صورت ……………………………………………….1124-5-2-3-1- صفات کالبدی ………………………………………….1134-5-2-3-2- عناصر کالبدی ………………………………………….1184-5-3- عبادتگاه تجلی معماری قدسی در ادیان ……………………………..122 4-6- جمع بندی و نتیجه گیری …………………………………………………………………….124فصل پنجم: عبادتگاه در ادیان توحیدی5-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………..1265-2- عبادتگاه زرتشتیان …………………………………………………………………………………1275-2-1- آتش ……………………………………………………………………………………..1275-2-2- جایگاه آتش ………………………………………………………………………….1285-2-3- تاریخچه آتشکده ………………………………………………………………….1295-2-3- معماری آتشکده …………………………………………………………………..1295-2-3- جمع بندی خصوصیات طرح آتشکده ………………………………..1325-3- عبادتگاه یهودیان …………………………………………………………………………………….1335-3-1- خیمه میعادگاه ……………………………………………………………………..1335-3-2- خانه مقدس ………………………………………………………………………….1345-3-3- کنیسه …………………………………………………………………………………..1365-3-4- جمع بندی خصوصیات طرح کنیسه …………………………………. 1405-4- عبادتگاه مسیحیان ………………………………………………………………………………….1405-4-1- پیشینه کلیسا ……………………………………………………………………….1405-4-2- معماری کلیسا ………………………………………………………………………1425-4-3- جمع بندی خصوصیات طرح کلیسا …………………………………..1445-5- عبادتگاه مسلمانان ………………………………………………………………………………….1465-5-1- مسجد …………………………………………………………………………………..1465-5-2- پیشینه مساجد …………………………………………………………………….1475-5-3- عناصر کالبدی مسجد ………………………………………………………….1485-5-4- جمع بندی خصوصیات طرح مساجد …………………………………1515-6- جمع بندی و نتیجه گیری …………………………………………………………………….154فصل ششم: شناخت و تحلیل بستر طراحی6-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………..1566-2- شیراز ……………………………………………………………………………………………………….1566-2-1- موقعیت جغرافیایی شهرستان ……………………………………………….1576-2-1-1- مشخصه های جغرافیایی شهر شیراز ……………1576-2-2- ویژگش های جمعیتی …………………………………………………………..1586-2-2-1- دین …………………………………………………………………1586-2-2-2- فرهنگ ……………………………………………………………1596-2-3- ویژگش ها و مطالعات اقلیمی ………………………………………………..1596-2-3-1- باد ……………………………………………………………………1596-2-2-2- بارندگی …………………………………………………………..1606-2-2-3- دما …………………………………………………………………..1616-2-2-4- رطوبت ……………………………………………………………1626-3- مکان یابی پروژه ……………………………………………………………………………………..1636-3-1- معرفی سایت های پیشنهادی ……………………………………………….1636-3-1-1- سایت پیشنهادی اول ……………………………………..1646-3-1-2- سایت پیشنهادی دوم …………………………………….1656-3-1-3- سایت پیشنهادی سوم ……………………………………1656-3-2- انتخاب سایت بر اساس فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) ………………………………………………………………………………………………..1666-3-2-1- اصول فرآیند تحلیل سلسله مراتبی ………………1676-3-3- معیار های انتخاب سایت و تعیین اولویت هر یک ……………….1676-3-2-1- نتایج حاصل از ورود معیار ها و گزینه ها در تحلیل سلسله مراتبی (AHP) ………………………………………1686-3-4- انتخاب نهایی سایت ……………………………………………………………….170فصل هفتم: بررسی نمونه های موردی7-1- موزه ادیان جهان در تایوان Museum of World Religions …..1727-2- معبد ادیان ………………………………………………………………………………………………1787-2-1- طرح کلی مجموعه ………………………………………………………………..1797-2-2- فضای قدسی ………………………………………………………………………….1817-2-3- معابد کوچک و مجزای ادیان …………………………………………………1827-2- خانه عبادت و آموزش House of prayer and learning …….1847-4- مرکز بین دینی دانشگاه دربی
Mmulti-faith center of Derby university …….189فصل هشتم: برنامه ریزی و فرآیند طراحی8-1- نیاز سنجی مخاطبین ……………………………………………………………………………..1958-2- ارایه برنامه فیزیکی …………………………………………………………………………………1978-3- روند طراحی ……………………………………………………………………………………………2018-3-1- تحلیل و بررسی سایت …………………………………………………………..2018-3-1-1- بررسی دسترسی های سایت ………………………..2018-3-1-2- شناخت کاربری های مجاور و موثر ……………….2028-3-1-3- بررسی پوشش گیاهی موجود در سایت ……….2028-3-2- شکل گیری طرح ……………………………………………………………………2038-4- معرقی طرح ……………………………………………………………………………………………2078-4-1- نقشه های طرح مجموعه ………………………………………………………2078-4-2- تصاویر طرح مجموعه ……………………………………………………………210فهرست منابع ……………………………………………………………………………………………………………218
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول 61 جهت وزش بادها در شهر شیراز
160جدول 6-2- میزان متوسط بارندگی برحسب میلیمتر در شهر شیراز در ماههای مختلف
161جدول ‏13- دمای حداقل، حداکثر ماهانه و متوسط در ماه های مختلف درشهر شیراز
162جدول ‏14- درصد متوسط ماهانه رطوبت نسبی در ماه های مختلف شهر شیراز
163جدول ‏15- معیار های انتخاب سایت و اولویت نسبی هریک
167جدول شماره 81- شناخت مخاطبین و رویکرد های مجموعه در قبال آنان
196جدول شماره 82-فعالیت های پیش بینی شده در راستای رویکرد های مجموعه
196جدول شماره 83- برنامه فیزیکی مجموعه
197
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار شماره 4-1 حوزه شمول آثار هنر مقدس70نمودار شماره 6-1 هرم سنی جمعیت شیرازدر سال 1385
158نمودار شماره 6-2 نتایج امتیازات کسب شده در سایت های پیشنهادی بر اساس تنوع مذهبی محیط پیرامون
168نمودار شماره 6-3 نتایج امتیازات کسب شده در سایت های پیشنهادی بر اساس نبود زمینه غالب یک دین در محیط
168نمودار شماره 6-4 نتایج امتیازات کسب شده در سایت های پیشنهادی بر اساس سازگاری همجواری ها
169نمودار شماره 6-5 نتایج امتیازات کسب شده در سایت های پیشنهادی بر اساس دسترسی مناسب
169نمودار شماره 6-5 نتایج امتیازات کسب شده در سایت های پیشنهادی بر اساس نیاز به تخریب کمتر
169نمودار شماره 6مقایسه امتیازات کسب شده درسایت های انتخابی بر اساس معیار های مورد نظر در انتخاب سایت مناسب
170نمودار شماره 6-8 درصد امتیاز نهایی کسب شده سایت های پیشنهادی170
فهرست تصاویر
عنوان صفحه
تصویر شماره 5-1 آتشکده نیاسر 131تصویر شماره 5-2 کنیسه ملا یعقوب در اصفهان 138تصویر شماره 5-3 پلان مستطیلی شک کنیسه شکرا در اصفهان138تصویر شماره 5-4 پنجره نور گیر در کنیسه ملا یعقوب139تصویر شماره 5-5 پلان کلیسای هاکوپ مقدس142تصویر شماره 5-6 منبر و محراب مسجد گوهرشاد148تصویر شماره 5-7 گنبد مسجد گوهرشاد 149تصویر شماره 5-8 حیاط مسجد عماد الدوله در کرمانشاه150تصویر شماره 6-1 محل قرار گیری سایت های پیشنهادی در تصویر هوایی از شیراز
163تصویر شماره 6-2 تصویر هوایی سایت پیشنهادی اول
164تصویر شماره 6-3 تصویر هوایی سایت پیشنهادی اول
164تصویر شماره 6-4 تصویر هوایی سایت پیشنهادی دوم
165تصویر شماره 6-5 تصویر هوایی سایت پیشنهادی سوم
166تصویر شماره 7-1 نمای خارجی موزه
173تصویر شماره 7-2 اولین دیدن به موزه پس از خروج از آسانسور(منبع: www.mwr.org.tw)
174تصویر شماره7-3 دیواره آب
174تصویر شماره 7-4 پیاده راه زیارت174تصویر شماره 7-5 سالن طلایی
175تصویر شماره 7-6 سالن سفر پیدایش
175تصویر شماره 7-7 سالن سفر زندگی
176تصویر شماره 7-8 سالن زندگی بیداری
176تصویر شماره 7-9 سالن ادیان
176تصویر شماره 7-10 دیوار یادآوری حق شناسی
177تصویر شماره 7-11 ماکت ابنیه ادیان
178تصویر شماره 7-12 ماکت ابنیه ادیان
178تصویر شماره 7-13 سرزمین کودکان یا جنگل عشق
178تصویر شماره7-14 تصویر ورودی معبد ادیان
179تصویر شماره 7-15 تصویر مدل بنای معبد ادیان
179تصویر شماره 7-16 تصویری از مدل بنای معبد ادیان
180تصویر شماره 7-17 پرسپکتیو دید پرنده از مجموعه
180تصویر شماره 7-18 پلان معبد ادیان
181تصویر شماره 7-19 نمایی از حیاط مرکزی عبد ادیان
181تصویر شماره 7-20 برشی از مجموعه معبد ادیان
182تصویر شماره 7-21 برشی از فضای قدسی و حیاط مرکزی
182تصویر شماره 7-22 نمای داخلی قضای قدسی
182تصویر شماره 7-23 باز بودن فضای قدسی به حیاط مرکزی
183تصویر شماره7-24 بسته شدن فضای قدسی به حیاط مرکزی
183تصویر شماره 7-25 نمای خارجی معابد کوچک در مجموعه
184تصویر شماره 7-26 نمای معابد کوچک در شب
184تصویر شماره 7-27- برش معابد کوچک
184تصویر شماره 7-28 نمای داخلی معبد یهودیان در مجموعه معبد ادیان
184تصویر شماره 7-29 نمای خارجی مرکز
185تصویر شماره 7-30 تصویر کلیسای سن پیتر
186تصویر شماره 7-31 تصویر پلان خانه عبادت و آموزش
187تصویر شماره 7-32 نمای خارجی و ورودی مرکز
188تصویر شماره 7-33 برش خانه عبادت و آموزش
189تصویر شماره 7-34 تصویر فضای مرکزی
189تصویر شماره 7-35 نمای خارجی مرکز
190تصویر شماره 7-36 تصویر هوایی از مجموعه
190تصویر شماره 7-37 نمای خارجی مرکز
191تصویر شماره 7-38 نمای خاجی مرکز
192تصویر شماره 7-39 نمای خارجی مرکز
192تصویر شماره 7-40 نمای خارجی مرکز
192تصویر شماره 7-41 لبه های دندانه دار بام
193تصویر شماره 7-42 تصویر کلی از مرکز
193تصویر شماره 7-43 ورودی مرکز
193تصویر شماره 7-44 فضای گردهمایی 1
193تصویر شماره 7-45 فضای گردهمایی 2
193تصویر شماره 7-46 فضای سکوت
194تصویر شماره 7-47 فضای سکوت
194تصویر شماره 7-48 فضای اجتماعی
194تصویر شماره7-49 بام سبز
194تصویر شماره 8-1 بررسی مسیر های دسترسی به سایت201تصویر شماره 8-2 کاربری های مجاور سایت202تصویر شماره 8-3 محل قرار گیری فضای سبز در سایت203تصویر شماره 8-4 شکل گیری نقطه عطف مجموعه و مسیر پیاده گردشگری204تصویر شماره 8-5 جانمایی کلی محدوده های در پلان205تصویر شماره 8-6 جانمایی مجموعه نسبت به معابد مجاور در برش
205تصویر شماره 8-7 سایت پلان مجموعه با توجه به فضای سبز و کاربری های مجاور206تصویر شماره 8-8 زون بندی فضاها206تصویر شماره 8-9 تصویر سایت مجموعه210تصویر شماره 8-10 پرسپکتیو دید پرنده از کل مجموعه211تصویر شماره 8-11 پرسپکتیو دید پرنده از کل مجموعه211تصویر شماره 8-12 پرسپکتیو دید پرنده از فضای قدسی212تصویر شماره 8-13 فضای قدسی212تصویر شماره 8-14 پسپکتیو دید پرنده از سایت و مجموعه213تصویر شماره 8-15 دید انسانی به فضای مرکزی214تصویر شماره 8-16 دید انسانی به فضای مرکزی214تصویر شماره 8-17 دید انسانی به فضای مرکزی214تصویر شماره 8-18 جداره مشبک در ورودی موزه215تصویر شماره 8-19 جداره های مشبک مجموعه215تصویر شماره 8-20 ورودی بخش همایش و گفتمان215تصویر شماره 8-21 دید انسانی هنگام خروج از موزه216تصویر شماره 8-22 ورودی بخش آموزشی216تصویر شماره 8-23 ورودی بخش اداری217تصویر شماره 8-24 فضای قدسی 217
فهرست نقشه ها
عنوان صفحه
نقشه شماره ‏11 پلان سطح اول مجموعه
207نقشه شماره ‏12 پلان سطح دوم مجموعه
208نقشه شماره ‏13 پلان سطح سوم مجموعه208نقشه شماره ‏14 سایت پلان مجموعه
209نقشه شماره ‏15 برشA-A
209نقشه شماره ‏16 برش B-B230
فصل اول
1- مقدمه و طرح تحقیق
1-1- مقدمه
“دين در بیانی کلی مجموعه عقايد، اخلاق، قوانين و مقرراتى است كه براى اداره امور جامعه انسانى و پرورش انسان ها می باشد.” (ساجدی، 1384) دين از وجوه امتیاز بشری است ، تاكنون هيچ حيواني نشانه اي از يك حيات ديني بروز نداده و در هيچ دوره اي، بشر عادي از ايمان به عقيده خالي نبوده است، يعني دين حقيقتي است كه چشمه جوشان فطرت بشري ،خواه ناخواه انسان رابه سوي آن فرا مي خواند به همين روي، فلسفه وجودي دين نيز چيزي جز پاسخ صحيح و نظام مند به اين دغدغه فطري بشر نیست.(فیض آبادی، 1390، ص1) انسان هیچ گاه نتوانسته است بدون دین زندگی کند. ممکن است گاهی برخی جوامع به معنای اجتماعی دین، لائیک بوده باشند اما در واقع انسان ها در اکثر مواقع به دنبال پناهگاه دینی بوده اند. (اسدی، 1385، ص62)
امروزه بیشتر به سبب پیشرفتگی و کثرت وسایل ارتباطی آدمیان تقریبا از هر چیز در جهان پیرامونشان می گذرد با خبر می شوند و این امر سبب شده است که “جهان هر فرد انسانی” در قیاس با جهان های پدران و نیاکان، گستره ای صد چندان بیابد. (ریچاردز ،1989، ص10)
به این ترتیب در خلال قرن گذشته آگاهی و هشیاری تازه ای از تکثر مذاهب عمده پدید آمده است. روند فراگیر مدرن سازی، آگاهی از خصلت بنیادی تنوع دینی را تشدید کرده است. این هشیاری جدید پیوندی نزدیک با تفاوت های فرهنگی دارد، تفاوتهایی که ادیان گوناگون حامی و پشتیبان آن بوده اند. زیرا هر یک از ادیان، بینشی متفاوت به معنای غایی و نهایی حیات و ماهیت و سرشت ازلی واقعیت عرضه می دارد. در این میان آنچه تازه می نماید، واقعیت ادیان چندگانه نیست بلکه درونی ساختن آگاهی از تکثر بنیادین در ضمیر معتقدان به ادیان می باشد.(اشمیتز،1380،ص255)
“گفتگو به عنوان تعامل سودمند عناصر متفاوت؛جوهر جهان است. به برکت گفتگوست که ما آدمیان به مرتبه عالی ترین جلوه خلقت نایل می شویم.” (سوئدلر،1385، ص2) گفت و گو در دین نیز ضرورت بسیار مهمی برای همه متدینان است. زیرا مهمترین مساله باقی ماندن دین آن هاست و در غیر این صورت بنیاد گرایی هم بی فایده خواهد بود. (اکرمی، 1383، ص1) در طول تاریخ نیز ادیان با یکدیگر گفتگو کرده اند و تاثیر و تاثر داشته اند تا امروزه بدین جا رسیده اند.(سروش،1378، ص78)
در فرآیند گفتگو فضا یا محيط فيزيكي دارای اثر بسزایی است که اغلب ناديده انگاشته مي شود. این در حالی است که بنا به نظر جان لنگ، نظریه پرداز حوزه روانشناسی محیط، می توان از طریق سازماندهی مناسب فضا ها و ایجاد عملکرد های تعاملی متنوع به سطح مناسبی از ارتباطات جمعی و گفتگو دست یافت.( Lang,1987 )
در این راستا موضوع این رساله، طراحی مرکزی است جهت تعامل و گفتگوی موثر ادیان با یکدیگر. برای این منظور با شناخت فرآیند گفتگو میان ادیان، پیش نیاز ها و موانع آن، عوامل کالبدی موثر در ایجاد همزیستی مسالمت آمیز و گسترش تعاملات سازنده ادیان بررسی می شود و تاثیر آن بر زندگی انسان، روابط جوامع و گسترش صلح و آرامش مورد توجه قرار می گیرد.
1-2- طرح کلی موضوع و مسئله تحقیق
بررسی تاریخ ادیان نشانگر آن است که بشر طی قرون متمادی باور های دینی متعددی را تجربه کرده است. تنوع نام ها، اعتقادات و مناسک به حدی است که شناخت هریک و تشخیص نکات اشتراک و افتراق میان ادیان نیازمند پژوهش های بسیار است. در نگاه بسیاری این انگاره وجوددارد که دیوار های بلند و غیر قابل نفوذی میان ادیان کشیده شده. گویی ادیان راه هایی مستقل با مبدا، سرمنزل، مرکب و توشه ای متفاوتند و هیچ زبان و ادب مشترکی میان آنان نیست. این استنباط همواره موجب جدایی متدینان بوده و بر بلندای دیوار تفرقه میان ادیان افزوده است و کینه ها و تعصبات دینی را به اصلی ترین عوامل دشمنی بدل ساخته است. (غلامرضا کاشی، 1387،ص68)
این در حالیست که اگر به ریشه توجه انسان به دین بنگریم متوجه می شویم آرامش جویی و سعادت طلبی نهایت توقع انسان از دین است.انسان همواره به دنبال این بوده که با دین و پناه بردن به تکیه کاهی ماورایی خود را آرام کند و روح نگران خویش را آرامش بخشد. از منظر دین هم باید گفت که اکثر ادیان چنین ادعایی دارند و هدف خویش را آرامش و صلح و سعادت بشری معرفی می کنند. پس بر این مبنا هدف ادیان آرامش آرامش و سعادت بشری و هدف انسان از توجه به دین آرامش جویی و سعادت طلبی پایدار است. (اسدی، 1385، ص62)
در این که ادیان بزرگ جهان فرهنگ گفتگو را به رسمیت می شناسند هیچ تردیدی نیست. اسلام مدعی است که دین صلح است و مسیحیت ادعا میکند که دین عشق و محبت استو در غیاب گفتگو، نه صلح امکان پذیر است و نه عشق و محبت. بنابراین ادیان بزرگ جهان همگی طرفدار گفت و گو هستند و شاید بتوان گفت از جهت پذیرش اصل گفت و گو تفاوت چندانی ندارند. با این حال پیروان این ادیان از این جهت بسیار متفاوت و متنوع هستند.(برومر، 1385،ص4)
در تمامی ادیان می توان بنیاد گرایانی را یافت که گفت و گو را بر نمی تابند و در کنار آن ها دینداران روشنی اندیشی هستند که به گفت و گو رغبت نشان می دهند. وینسنت برومر عقیده دارد آن دسته از دیندارانی که گفت و گو و تعامل را بر خصومت و تصادم ترجیح می دهند به منطق دین نزدیکترند.(برومر، 1385،ص4) “اگر این چارچوب مبنای گفتگوی ادیان قرار گیرد می توان فضای مناسبی برای گفتگو ایجاد کرد. یعنی از مبنای کلی شروع کرد و از جزییات اختلاف بر انگیز دوری نمود.” (اسدی، 1385، ص63).
گفتگوی ادیان نیازمند بستری تا بتواند در آن شکل گیرد، بستری که در درجه اول تعاملات اجتماعی افراد از ادیان متفاوت را ممکن ساخته، آن را تقویت سازد و از سوی دیگر خود موجب بروز اختلافات نباشد. فضایی که همگان از ادیان مختلف آن را متعلق به خود بدانند، مکانی برای بیان و تبادل آزادانه عقاید دینی.
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
امروزه گفتگوی ادیان بیش از هر زمان دیگر ضرورت دارد. از نظر بسیاری هدف از گفتگوی دینی توضیح و تشریح دین خود برای طرف مقابل و اندکی هم یادگیری دین طرف مقابل است. اما برخی به این مساله فراتر می نگرند و هدف را کمک به ایجاد و پیشرفت تمدن جهانی بر اساس صلح و عشق و مهربانی و دوستی می دانند. (ساجید،1385،ص54)
تفرقه و تشت میان ادیان و مذاهب از جمله عواملی است که متدینان به ادیان گوناگون را در طول تاریخ و بویژه در قرن اخیر متحمل خسارت های زیانباری نموده است. برای کثیری از پیروان ادیان کشمکش پیرامون احتلافات فرقه ای نسبت به حرکت در راستای ارزش های الهی و انسانی و زندگی مسالمت آمیز با هم از الویت بیشتری بر خوردار بوده است. (غلامرضا کاشی، 1387،ص68)
حجم کثیر مهاجرت ها، جنگ های طولانی بی تمر، کوچک شدن جهان به سبب وجود تکنولوژی های ارتباطی، همزیستی پیروان ادیان گوناگون را در کنار هم الزامی کرده است. (غلامرضا کاشی، 1387،ص68)
در این بین یکی از راه حل های روز و البته صرفا ظاهری عبارتست از سکولاریم، این جریان تفاوت های مهم را نادیده گرفته و حتی سرکوب می کند با پرداختن به موضوعات اساسی معنا و ارزش مخالفت می کند و هر گونه جستجو برای یافتن حقیقت را می خشکاند و به وضعیت تصنعی و ظاهری حیات می انجامد. (اشمیتز، 1380، ص257) ریشه بسیاری از مشکلات امروز بشر در همین نگاه ماتریالیستی به مسایل است. تنها عده کمی به این پی برده اند که نظم اجتماعی و سازش با طبیعت تنها در آشتی عرصه های مادی و معنوی امکان پذیر است. مذهب می تواند مقوله های به نظر متضاد را با هم آشتی دهد، در برابر ویرانی های ناشی از مادیگرایی علمی سدی دفاعی بنا کند و نزاع دیر پای ملل و افراد پایان دهد. .(گولن،1385، ص59)
سازگاری شرط لازم صلح و صلح گشاینده راه به سوی شادی است. ناراحتی و اضطراب، درد و مصیبت، نتیجه از دست دادن سازگاری است. ادیان جهان در از بین رفتن سازگاری اجتماعی دخیل بوده اند و این رویداد اغلب به این دلیل بوده است که این ادیان متعددند و در تخالف با یکدیگر به نظر می رسند. با در نظر گرفتن این حقیقت که ادیان جهان به مبانی مشترک معضلات انسانی می پردازند اننتظار این است که ادیان پیش قراولان ارتقای سازگاری نه تنها در میان خود بلکه در تمام سطوح اجتماع باشند. به رقم عقاید گسترده جهانی که توسط روشنفکران سنت های دینی مختلف بیان شده ، حقیقت ساده و تاسف بر انگیز این است که هنوز بشر بر سر مساله تکثر ادیان به توافق نرسیده است. سنت دینی دیگران اغلب به صورت تهدید نگریسته می شود، اختلافات دینی هنوز آزار دهنده و همواره موجب سوء تفاهم و بی اعتمادی متقابل اند.(تیاگاناندا، 1389، ص53)
نادیده گرفتن این رفتار و وانمود ساختن اینکه چنین درگیری و تنشی وجود ندارد ساده لوحانه است و همین احتمال بروز مخاصمه است که مسئولیت پرداختن به گفتگو با پیروان سایر ادیان را بر دوش مومنان می نهد.(اشمیتز، 1380، 257). گفتگوی ادیان این ظرفیت را دارد که در توسعه و بسط معنویت و روحیه دینی و دین ورزی نقشی اساسی ایفا کند زمینه ساز صلح جهانی گردد. (برومر، 1385،ص4)
“مذاهب می توانند با پذیرش سرچشمه واحد خود را پذیرفته و یگانگی و اتحاد میان ادیان را به سمفونی رحمت و عطوفت الهی بدل سازند.” (گولن،1385، ص59)و در فضای پر از تنش کنونی جهان که پدیده هایی همچون جهانی شدن و جنگ های منطقه ای آینده جهان را دچار ابهام کرده است محفلی باشند برای صلح، تفاهم و آرامش جامعه بشری.(اسدی، 1385، ص63)
گفتگوی ادیان نیازمند فضایی است که این همزیستی مسالمت آمیز را تحقق بخشد و با احترام به عقاید انسان ها از هر فرقه و مذهب گفتمان و در نتیجه هدف صلح و سازگاری میان آنان را عملی سازد. لذا طراحی چنین فضایی با در نظر گرفتن اصول حاکم بر فضای تعامل و گفتگو و نیز لزومات طرای فضای مقدس و مرتبط با معنویت دین ضروری به نظر می رسد.
1-4- اهداف تحقیق
با توجه به اهمیت دین در افزایش کیفیت زندگی و معنا بخشی به آن ولزوم همزیستی و سازگاری ادیان در جهانی که به لطف تکنولوژی و ارتباطات گسترده متدینان ناگزیر از تعامل با پیروان سایر ادیان و درک متقابل آنان هستند هدف اصلی پژوهش حاضر طراحی فضایی است که گفتگوی میان ادیان توحیدی را در فضایی آزاد میسر سازد فضایی که با احترام به همه ادیان و اعتقادات این همنشینی را امکان پذیر ساخته علاوه بر تحقق صلح جهانی موجب افزایش معرفت دینی و مقابله با مادیگرایی جهان امروز گردد. طراحی فضایی متناسب با روح دین به عنوان موضوع گفتگو و نیز در جهت افزایش تعاملات مثبت میان افراد، خصوصا از ادیان متفاوت.
1-5- سوالات تحقیق
– چه نکات مشترک و متفاوتی در ادیان توحیدی و معماری آن ها وجود دارد؟
– چه عواملی تعامل ادیان را امکانپذیر میسازد؟
– فضا چگونه در تعامل افراد با ادیان متفاوت موثر خواهد بود؟
– چه بستری برای شکل گیری گفتگوی دینی در شهر شیراز مناسب تر است؟
– طرح چگونه میتواند پاسخگو به نیاز ها و فعالیت های مخاطبین در راستای تحقق گفتگوی موثر دینی باشد؟
1-6- ساختار تحقیق
بر اساس موضوع پایان نامه توجه به سه مبحث عمده دین، گفتگو و معماری ضروری می نماید. در این راستا نخست به شناخت دین به عنوان مبنایی ترین مفهوم تحقیق، پرداخته می شود. سپس با توجه به بستر سازی “گفتگوی دینی” به عنوان هدف غایی طرح، عوامل موثر بر آن در فصل سوم بررسی شده است. گفتگوی دینی نیازمند فضایی است متناسب با مفهوم دین و قداست آن، لذا فصل چهارم به شناخت هنر و معماری قدسی و ویژگی های آن به طور عام و فصل پنجم به بررسی معماری چهار دین توحیدی به طور خاص اختصاص یافته است. پس از شناخت کامل تمامی عوامل موثر در شکل گیری طرح پروژه، فصل ششم به مکان یابی بستر مناسب و تحلیل آن خواهد پرداخت و نهایتا با بررسی نمونه های موردی در فصل هفتم و بیان فرآیند طراحی در فصل هشتم طرح پایانی ارایه خواهد شد.
فصل دوم
2- دین
2-1- مقدمه
انسان از خاک تهی پا به عرصه نادانی هایش نهاد و در لحظه ای تهی از آنچه که نمی توانست داشته باشد، در پی ساختن مفهومی از خود بود تا در این ناتوانی درک به خود انگیزه ای از برای بودن و دانستن ارزانی دارد؛ آرام آرام او در تاریکی مطلق از دانستن دست می ساید و برای فردا، داشت هایی نه چندان از سر دانایی گرد هم می آورد، برداشت هایی متفاوت و گوناگون به او حس غریب وجود را القا می کند و او در میان جمعی از دانسته ها که برایش در عین تازگی از ارزش هایی متفاوت بر خوردارند، غلت می خورد. او نمی داند چرا گاه از آنچه می یابد خشنود می شود، گاه متعجب؛ گاه می هراسد و گاه می رنجد؛ او بیشتر می آموزد؛ خواسته هایش، نیرو هایش و ناتوانی هایش برایش آشکار می گردند؛ و او سخت به دنبال طنینی است که مدهوشش می سازد، فهم طنینی گنگ، طنینی از جنس “الست بربکم”؛ شاید اصطلاحی که یونگ1 آن را “قدرت قاهره” می خواند و اذعان می کند که انسان آن را به صورت ارواح، شیاطین، خدایان، قوانین، صورت مثالی، کما مطلوب و غیره مجسم می سازد. همان طنینی که انسان به دنبال فهم شعور مندانه آن است. یونگ از این مطلب استفاده می کند و مفهومی را مطرح می سازد که حاصل آن مراقبت، تذکر و توجه دقیق به عواملی موثر در زندگی زندگی است که انسان به آنها “قدرت قاهره” اطلاق می کند و این مفهوم را همانا دین می نامند.(مورنو، 1380، ص63)
دین یکی از وجوه امتیاز بشر است که از دیگر نشانه ها مانند درک عشق، آگاهی و قدرت زیبایی شناسی متمایز تر به نظر می رسد. در تاریخ بشر هرگز قبیله ای وجود نداشته که به گونه ای دین نداشته باشد.
همه عمر بر ندارم سر از این خمار مستی که هنوز من نبودم که تو دلم نشستی
سعدی
با توجه به نقش اساسی مساله دین در این پژوهش، این فصل به بررسی اجمالی این موضوع خواهد پرداخت از این رو نخست منظور از دین به طور خلاصه بیان شده سپس ابعاد دین و کارکرد های آن مورد بررسی قرار خواهد گرفت؛ در نهایت با توجه به وجود دین های متفاوت در جهان طبقه بندی ادیان، مساله تعدد ادیان و رویکرد اندیشمندان نسبت به آن به طور خلاصه ارایه خواهد شد.
2-2- مفهوم دین
واژه “دين” در رديف آن دسته از مفاهيمى قرار دارد كه همواره در ميدان آرا و نظرات گوناگون صاحب‏نظران قرار داشته است(مصباح یزدی، 1365، ص28) و به دست آوردن يك توافق مشترك در باره آن بسيار مشكل، بلكه محال است، تا جایی که عده‏اى از محققان آن را قابل تعريف نمى‏دانند.(1984، ص9- مطهری،1363، ص117)
رابرت ا.هيوم2 (1372) در كتاب اديان زنده جهان مى‏گويد: “دين به اندازه‏اى ساده است كه هر بچه عاقل و بالغ مى‏تواند يك تجربه دينى حقيقى داشته باشد و به اندازه‏اى جامع و پيچيده است كه براى فهم كامل و بهره‏گيرى تام از آن نيازمند تجزيه و تحليل مى‏باشد.” (ا.هیوم، 1372، ص18) میرچا الیاده3 نیز در دايرة المعارف دين نيز آورده: “شايد هيچ كلمه‏اى غير دين نباشد كه همواره و آشكارا خيلى صاف و ساده به كار رود؛ ولى در واقع، نمايانگر نگرش هايى باشد كه نه فقط بسيار متفاوتند، بلكه گاه مانعة الجمع‏اند.”(الیاده،1374،ص202) “تنها در غرب، آن قدر تعريفات فراوان از دين پديد آمده است كه حتى ارائه فهرست ناقصى از آن غير ممكن است.” (خرمشاهی،1373،ص 85)
لذا موضوع «دين» از چنان گستردگى و وسعتى برخوردار است كه به طور طبيعى، نمى‏توان از يك بعد و يا منظر خاصى به تحقيق و بررسى آن پرداخت.( ا.هیوم،1372،ص24) به هر روی مسلما لازم است مقصود از دین در این پژوهش – تاحد امکان واضح – مشخص گردد. بدين ترتيب، ارزيابى ديدگاه‏هاى گوناگون و متنوّع، می تواند روشن‏كننده وجوه گوناگون موضوع باشد.
2-2-1- معنای لغوی دین
به لحاظ لغوی واژه “religion” از ریشه لاتین”religio”، به معنای برقرار ساختن مجدد رابطه است(تالیافرو، 1998،ص22) و آگوستین4 آن را به معنای عبادت می دانست. فعالیتی که به واسطه آن مردم آگاهانه برای احترام و ستایش خدا رو به سوی او می کنند. بنابراین می توان آن را برقراری مجدد رابطه فراموش شده یا گسسته شده میان خدا و بندگان از طریق عبادت دانست.(گریفیتس، 2002، ص3) واژه “دین” نیز واژه ای عربی است که به معانی گوناگون از جمله، جزا، اطاعت، قهر و غلبه، عادت، انقیاد، خضوع، پیروی و مانند آنها آمده است.(یزدانی، 1389، ص3)
2-2-2- معنای اصطلاحی دین
در مورد معنای اصطلاحی دین جیمز لوبا5 (1912) تعاریف دین را به سه دسته عقلگرایانه، عاطفه گرایانه و عمل گرایانه تقسیم می کند.
– تعاریف عقل گرایانه: این گونه تعاریف دین را نوعی معرفت می دانند یعنی مجموعه از باورها که موجب پیدایش معرفت خاصی در انسان می شود. برای مثال هربرت اسپنسر6 می گوید:”ذات دین ایمان به این است که همه چیزهای تجلیات قدرتی هستند که فراتر از حد معرفت ماست.”(هیوم، 1385، ص23) و به گفته ماکس مولر دین ایمانی است مستقل از حس و عقل و علی رغم آن که بشر را قادر میسازد که امر لایتناهی را درك کند. (مولر، 1893 ، ص 13)
– تعاریف عاطفه گرایانه: همچون تعریف شلایر ماخر7 متکلم پروتستانی آلمانی که دین را احساس وابستگی مطلق به چیزی دیگر می داند. ویلیام جیمز8 نیز با تاکید بر این جنبه می گوید: “دین عبارت است از تاثرات و احساسات و رویدادهایی که برای هر انسانی در عالم تنهایی و دور از از همه وابستگی ها رخ می دهد.” (جیمز،1367،ص6)
– تعاریف عمل گرایانه: این گروه گذشته از جنبه اعتقادی، اعمال، شعایر، و نهادهای دینی را نیز در تعریف آن به کار برده اند؛ پارسونز9 دین را مجموعه ای از باورها، اعمال، شعائر و نهادهای دینی می داند که افراد در جوامع مختلف بنا کرده اند. کانت10 می گوید: ” دین، عبارت است از تشخیص همه وظایف به عنوان دستور های الهی” (جیمز،1367،ص226)
هر یک از تعاریف بالا برخی ابعاد دین را نادیده می گیرند از این رو پیتر برن11، از فیلسوفان دین معاصر با عنایت به این مساله تعریف دین را این گونه خلاصه می کند:” دین نهادی است با جنبه های نظری، عملی، جامعه شناختی و تجربی که متمایز می گردد با موضوعات خاص (خدایان)، اهداف (نجات) و کارکردها (معنا بخشیدن به زندگی)”(برن،1988،ص7)
2-2-3- ابعاد دین
دین پژوه بزرگ مغرب زمین نینان اسمارت12 به جای تعریف دین شش بعد و جنبه برای آن در نظر می گیرد: (اسمارت، 1967، ص6)
– بعد آييني: اديان، ظهور و بروز خود را در قالب مناسك و عبادات و آيين هاي خاصي عرضه مي كنند. همه اديان به طر يقي داراي مراسم و آيين هستند . اين آيين ها، معنايي باطني دارند و بيانگر اعتقادات فرد هستند.(اسمارت، 1967، ص6)
– بعد اسطوره اي يا اساطيري: اسطوره و اساطيري بودن در پديده هاي ديني در برابر صدق و كذب آن ها بي طرف است. به طور معمول هر ديني دربردارنده حوادثي است اعم از آن هايي كه مستقيم به خدا مربوط مي شوند و آن هايي كه چنين نيستند كه اين حوادث در قالب داستان ذكر مي شوند. (اسمارت، 1967، ص7)
– بعد عقيدتي: هر ديني ، نظام عقيدتي دارد كه در مجموعه گزارهاي مربوط به ذات، صفات و افعال خدا و رابطه او با جهان و انسان و نيز سرنوشت انسان تبلور مي يابد . تشخيص اين جنبه از بعد اسطوره اي دين به آساني ميسر نيست. (اسمارت، 1967، ص8)
– بعد اخلاقی: هر ديني اصولی اخلاقي دارد كه بسياري از اين اصول مشتركند. این اصول كنترل كننده رفتارهاي اجتماعي آن جامعه است؛ البته افراد، هميشه مطابق اصول و معيارهايي كه اظهار مي دارند، زندگي نمي كنند؛ بنابراين، بين اصول اخلاقي مندرج در دين و رفتارهاي پيروان آن دين بايد تفاوت قایل شد. (اسمارت، 1967، ص9)
– بعد اجتماعی: اديان و مذاهب سازمان يا تشكيلات اجتماعي نيز د ارند و اين جنبه تا حدودي به واسطه آرما ن هاي ديني و عقيدتي متعين مي شود. (اسمارت، 1967، ص10)
– بعد تجربی: اين جنبه مانند روح و جان ابعاد ديگر دين است؛ زيرا كه متدين خود شخصاً به تجربه ديني مي پردازد. دين شخصي، به ضرورت، متضمن امري است كه ما آن ر ا جنبه تجربي ناميده ايم؛ يعني بعدي كه شخص، تجربه اي از عالم ماورا مي يابد. حتي انبيا خود در تجربه شخصي به نبوت رسيده اند. (اسمارت، 1967، ص11)
2-3- منشاء دین
مطالعات پیرامون منشا دین را دو دسته کلی می توان مورد بررسی قرار داد:
– منشا به عنوان علت پیدایش دین: این گروه از مطالعات علت پیدایش دین را به عنوان یک امر خارجی که خود مشتمل بر یک سری قواعد و دستورهایی است مورد بررسی قرار می دهند.(فنایی،1375،ص 122)
– منشا به عنوان علت پذیرش دین: این مطالعات بررسی می کند که چرا انسان‌ها با وجود اختلاف در فرهنگ‌ها، آداب، رسوم و دیگر وسائل زندگی‌شان به نحوی به دین گرایش دارند؟ چه علل و انگیزه‌های روانی باعث شده که انسان‌ها به دین روی آورند؟ (فنائی،1375،ص 124)
از سوی دیگر باید توجه داشت اگر نظريه پردازى، وجود خدا را نپذيرد، نخست دلیلی براى ديندارى ارایه مى دهد و سپس از طريق اين باور، پيدايش اديان را نيز تبيين مى كند به این ترتیب منشأ ديندارى همان منشأ پيدايش دين خواهد بود. (نظریات الحادی) اما اگر پيش فرض، وجود خدا باشد، علت پيدايش دين خدا خواهد بود و مطالعات پیرامون منشا پذیرش دین برای رسیدن به عواملی همچون مسایل روانی صورت می پذیرد.(نظریات خداگرایانه) (فنائی،1375، ص141).
2-3-1- علل پیدایش دین
در زمینه بررسی علل پیدایش دین مهمترین نکته پذیرش یا عدم پذیرش وجود خداست از این رو نظریات این حوزه نیز در دو دسته الحادی و خداگرایانه مورد بررسی قرار می گیرد.
– نظریات الحادی: این نظریات دین را صرفاً براساس امور روانشناختى و يا جامعه شناختى تبيين مى كند. از دیدگاه جامعه شناختى نفس جامعه به دلايلى موجب ديندارى افراد مى شود، و اديان محصول همين ديندارى است. جامعه نيازهايى را در افراد به صورت مفاهيم دينى اعمال مى كند و همين منشأ اديان است. از نظر روانشناختی دین امری فردیست كه منشأ آن را در درون افراد بايد جست مانند سركوب شدن غرايز و يا ترس ازطبيعت. چراکه اثرات روانی سركوب شدن غرايز، بنا به نظريات روان شناختى، موجب پديدآمدن باورهاى دينى درانسان ها مى شود. (فنائی، 1375، ص141)
– نظریات خداگرایانه: همانگونه که پیش از این اشاره شد این نظریات با پذیرش وجود خدا بر اين پيش فرض استوارند كه منشأدين وجود الهی است. . (فنائی، 1375، ص142).
2-3-2- علل پذیرش دین
بحث از همه نظريات درباره منشأدين، كارى طاقت فرسا و شايد بى فائده باشد که مسلما خارج از مباحث این مطالعات است. از این رو در ادامه بیان چهار نمونه از مهمترین نظریات خداگرایانه کافی به نظر می رشد.
– نظریه کهن الگو: روانکاو مشهور کارل گوستاو یونگ13 روان انسان را به سه لایه آگاهی، ناخودآگاه شخصی و ناخودآگاه جمعی تقسیم می کند. وی محتويات ناخودآگاه جمعى را كهن الگو (صورت مثالى يا آركى تايپ) نامیده و عقیده دارد در همه انسان ها به طور يكسان وجود دارند. (اس.هال، 1375، صص36-52) يكى از كهن الگوها به نظر يونگ، تصوير خدا است. در نتيجه، ماهيت دين و خدا در زبان روان شناسى او، همه به ماهيت محتويات ناآگاه جمعى برمى گردد.(مورنو،1376، ص142)
– نظریه امر مقدس: میرچا الیاده عنصر اختصاصى و تحويل ناپذير دين را، امرمقدس می داند. براى فرد بى دين زمان ها و مكان ها متجانس اند ولى براى ديندار زمان ها و مكان ها نامتجانس و ناهمگون اند و منشأدين، واقعيت داشتن امر مقدس و مواجهه انسان ها با آن است. (فنائی،1375،ص53)
– نظریه علیت: اندرو لانگ14 معتقد است بر انديشه انسان ها به طور طبيعى قانون عليت حاكم است و این کافیست كه انسان رابه طرف اعتقاد به وجود خدا و آفريدگارش سوق دهد، چراکه انسان بالطبع به آفرينش اشيا و جهان علم دارد و از سوى ديگر، مى داند كه او خود نمى تواند آنها را به وجود آورد. (فنائی،1375، ص56)
– نظریه فطرت: انسان فطرتی دارد که مخصوص خود او بوده و آن را در درون خود می‌یابد، (مطهری، ص13، 1369) به گفته استاد مرتضی مطهری از نظر اسلام و منابع اسلامی هم خداجوئی فطری است و هم خدا پرستی و هم تعلیمات دینی مطابق با گرایش‌های انسانی است. از منظر برون دینی این مساله از نوع فلسفی و انسان شناختی است و بدین جهت با معیارهای فلسفی قابل ارزیابی است(مطهری،ص10، 1369)
2-4- کارکرد های دین
مقصود از کارکرد تمامی خدمات، آثار، نقش های دين اعم از فردى و اجتماعى است، به اصطلاح هر نوع اثر، فايده و خصوصيتى كه از دين و پيامبران بر فرد انسان يا اجتماع مترتب می شود. كاركرد دين و پيامبران را



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید