پایان‌نامه c (1494)

گفتارسوم: اجماع28
گفتارچهارم: امضای شارع29
گفتارپنجم: لزوم عسر و حرج30
گفتارششم: سیره مسلمین31
مبحث دوم: قلمرو قاعده ید در حقوق امامیه32
گفتاراول: اماره تصرف در اعیان32
گفتاردوم : اماره تصرف در منافع33
گفتارسوم: اماره تصرف در حقوق35
گفتارچهارم : اماره تصرف در اعراض وانساب 36
گفتارپنجم: حدود اعمال قاعده ید در حقوق ایران37
بخش چهارم: اماره یا اصل عملی بودن قاعده ید40
مبحث اول: قاعده ید اماره است یا اصل؟40
گفتاراول: تعریف اماره40
گفتاردوم: تعریف اصل40
گفتارسوم: تفاوت اماره با اصل41
گفتارچهارم: شباهت اماره با اصل42
مبحث دوم: اقسام اماره43
مبحث سوم: نحوه کاشفیت ید از مالکیت44
مبحث چهارم: آیا ید همان علی الید است؟46
بخش پنجم: انواع ید و اقسام آن47
مبحث اول: ید موجد مالکیت47
مبحث دوم: یداماره مالکیت47
مبحث سوم: ید مالکانه48
مبحث چهارم: ید امانی ملکی و ید امانی شرعی48
مبحث پنجم: ید ضمانی49
بخش ششم :مصادیق قاعده ید یا موارد تحقق قاعده ید50
بخش هفتم: تعارض ید با ادله مالکیت و وقفیت52
مبحث اول: بیان موضوع52
مبحث دوم: تعارض ید با استصحاب52
مبحث سوم : تعارض ید با بینه 53
مبحث چهارم: تعارض ید با اقرار54
مبحث پنجم: تعارض ید فعلی با ید سابق54
گفتاراول: تعارض ید فعلی باید سابق در حقوق ایران56
گفتاردوم: تعارض ید فعلی باید سابق در رویه قضایی57
مبحث ششم: ید و وقفیت59
گفتاراول: سابقه در حقوق امامیه59
گفتاردوم: اماره تصرف و وقفیت در حقوق ایران61
گفتارسوم : آیا ید در هر صورت اماره بر وقفیت است 64
گفتارچهارم: جایگاه ید در رویه قضایی64
گفتارپنجم: تعارض بین تصرف کنونی و وقفیت سابق66
فصل دوم: مصادیق ید دراجرای احکام واسناد68
مقدمه69
طرح بحث70
بخش اول : کلیات، تعاریف و مفاهیم71
مبحث اول: مفهوم حق در حقوق ایران71
مبحث دوم: مفهوم ملک در حقوق ایران71
مبحث سوم: مالکیت72
گفتاراول: تعریف مالکیت72

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

گفتاردوم: ویژگی مالکیت73
گفتارسوم: ویژگی اثبات مالکیت73
گفتارچهارم: عناصر ملکیت74
گفتارپنجم: مالکیت از منظر قانون ثبت اسناد و املاک75
مبحث چهارم: توقیف مال78
گفتاراول: مال و توقیف آن78
گفتار دوم :تعریف توقیف در اجرای احکام مدنی 79
گفتارسوم : خصوصیات مال مورد توقیف79
گفتارچهارم: انواع توقیف:81
گفتارپنجم: مراتب توقیف اموال غیرمنقول از طریق اجرای ثبت82
گفتارششم : توقیف اموال محکوم علیه اجرایی 82
مبحث پنجم: اجرای احکام مدنی83
گفتاراول: تعریف اجرای احکام مدنی83
گفتار دوم : انواع اجرای احکام مدنی 83
گفتار سوم : سابقه تقنینی اجرای احکام 84
گفتار چهارم : مراجع اجرای احکام85
مبحث ششم: اجرای اسناد86
گفتاراول: مبانی قانونی اجرای اسناد86
گفتاردوم: اجرای تعهد موضوع سندلازم الاجرا87
گفتارسوم : شناسایی کامل اجرا و مشخصات و شرایط و انواع آن 88
گفتارچهارم:تفاوت اجرای احکام دادگاه ها با اجرای مفاد اسناد رسمی در ثبت 88
بخش دوم : ید در اموال غیرمنقول91
مبحث اول: نقش ید در ثبت ملک91
مبحث دوم: ارزش سند عادی دراثبات ید و تاثیرآن در اجرای احکام92
مبحث سوم: محکوم به مال غیرمنقول93
مبحث چهارم: توقیف اموال غیرمنقول فاقد سابقه ثبت94
مبحث پنجم : توقیف اموال غیر منقول دارای سابقه ثبت 95
مبحث ششم: زراعت و حکم خلع ید96
مبحث هفتم: اجرای حکم تخلیه ملک مشاع97
مبحث هشتم : چگونگی تحلیل عین معین مشاعی 99
نظریه های حقوقی 101
مبحث نهم : توقیف سرقفلی و حق کسب پیشه و تجارت 102
گفتاراول: تعریف حق کسب و پیشه یا تجارت102
گفتاردوم: تعریف سرقفلی103
گفتارسوم: آیاسرقفلی و حق کسب و پیشه یاتجارت یک حق مالی است؟105
گفتارچهارم: قابل توقیف بودن سرقفلی و حق کسب و پیشه یاتجارت106
گفتار پنجم :توقیف حق کسب و پیشه و تجارت در اجرای احکام109
گفتارششم : توقیف حق کسب و پیشه یا تجارت در اجرای ثبت 109
گفتار هفتم : رویه قضایی در توقیف حق کسب و پیشه یا تجارت 110
بخش سوم : ید در اموال منقول112
مبحث اول: توقیف اموال منقول محکوم علیه112
مبحث دوم: توقیف اموال منقول خارج از محل سکونت یامحل کار114
مبحث سوم: حکم توقیف اموال منقول در محل سکونت زوجین114
مبحث چهارم : توقیف مال منقول مشاع 117
مبحث پنجم: رفع موانع اموال منقول117
بخش چهارم : ید شخص ثالث119
مبحث اول: اعتراض شخص ثالث119
مبحث دوم: مبنای حقوقی ، قانونی و موضوع اعتراض ثالث123
مبحث سوم: ضرورت انعکاس حق ثالث به مال در حال توقیف 124
مبحث چهارم : توقیف عملیات اجرایی با اعتراض شخص ثالث125
مبحث پنجم : آثار اعتراض شخص ثالث126
مبحث ششم: چگونگی معرفی مال توسط شخص ثالث به جای محکوم علیه 127
بخش پنجم : ید منافع130
مبحث اول: توقیف منافع130
مبحث دوم : ارتباط توقیف عین ملک با عواید آن 130
مبحث سوم : توقیف محصول املاک و باغات 132
بخش ششم : ید غیرقابل توقیف133
مبحث اول: طرح مساله133
گفتار اول : مستثنیات دین 133
گفتار دوم :ودیعه مسکن 138
گفتارسوم: تلفن138
گفتارچهارم: جهیزیه زن140
مبحث دوم: محدودیتهای قانونی دادورز در توقیف141
مبحث سوم: منع توقیف حقوق نظامیان در جنگ141
بخش هفتم : مسایل متفرقه143
مبحث اول: توقیف عین متعلق به محکوم علیه143
مبحث دوم: توقیف فوری اموال محکوم علیه ونیابت درتوقیف143
مبحث سوم: آثار انتقال ما ل توقیف شده به استناد ید و اماره تصرف144
مبحث چهارم : محکوم به عین معین در تصرف ثالث147
مبحث پنجم: توقیف مال محکوم علیه نزد ثالث148
مبحث ششم: عدم توقیف مال منقول محکوم علیه نزد ثالث149
مبحث هفتم: توقیف حقوق مستخدمین150
فصل سوم: ضمائم 153
آراء شعبات حقوقی و تجدید نظر 154
نظرات مشورتی اداره کل حقوقی و تدوین قوانین قوه قضاییه 188
نتیجه گیری196
منابع و ماخذ199
چکیده
یکی از شاخههای علم فقه که در دوران متأخر فقه شیعه رشد و بسط چشمگیر یافته، قواعدنگاری است. روندی که خوشبختانه در پاسخ به مقتضیات زمان تولد یافته و پا به پای تکامل علوم اسلامی در رشتههای دیگر همچنان به پیش میرود. البته با این حال، راه برای تحقیق در تمام گسترههای فقه و همچنین علم قواعد باز بوده و بلکه احساس نیاز میشود تا جایگاه و نقش برخی قواعد در مناسبات جدید دوران معاصر، تحلیل بیشتر گردد. بررسی قاعدۀ ید ومصادیق آن در اجرای احکام و اسناد در چنین چشمانداز، در واقع تأمل بر یافتههای جدید در این زمینه و نیز سنجش همگامی و همزبانی آن با تحولات جدید دوران معاصر است؛ عصری که تمام ساحتهای زندگی انسان را دستخوش تغییر کرده است. و بدون شک بخش بزرگی از این دگرگونیها در مناسبات اقتصادی انسان معاصر اتفاق افتاده است؛ سرعت، حجم مبادلات، گستردگی و بالاخره تحول در ساز و کارهای مبادلات و مالکیت، نمونهای از این اتفاقات است که نظام معاملاتی را از گذشتهها متفاوت مینماید. البته با توجه به احکام موضوعه ابواب فقه، توسعه و تعمیم و یا تجدید این قاعده از لحاظ کمیت و کیفیت و آثار، چه از نظر مالک و چه از نظر مملوک با تحقق و اصالت آن منافاتی ندارد. در فقه وحقوق ما، صحبت از قاعده ای است که بیانگر مالکیت افراد براموال در تصرفشان دارد که به آن قاعده ید و مالکیت می گویند ، یعنی هرکس چیزی درتصرف خود داشته باشد بعنوان مالک آن مال شناخته شده وقاعده ید براوجاری است. لذا مطالب این پایان نامه به بخشی ازروابط اشخاص می پردازد که در حقوق، تحت عنوان مالکیت و تصرف شناسایی گردیده است. رویکرد اصلی در این پایان نامه، شناسایی قاعده ید بعنوان اسباب تصرف ومالکیت ومصادیق آن در عرصه اجرای احکام واسناد است. اگرچه اماره مالکیت و تصرف، قاعده ید را اثبات می کند، لیکن شناسایی آن در دنیای امروز که با پیشرفت علم و تکنولوژی و روابط بسیار پیچیده انسانها با یکدیگر که پا را ازتسلط فیزیکی انسانها بر اموالشان فراتر گذاشته و با پاگذاشتن به دنیای مجازی و ارتباطات مجازی تعریف جدیدی از قاعده ید را مطرح کرده است نیازمند بررسی وتحقیق بیشتر برنحوه تسلط انسانها بر اموالشان را دارد. در این میان، پرسش اساسی این است که آیا قاعدۀ ید میتواند همچنان مانند قبل، در مناسبات کنونی نقش یک سند را ایفا کند؟ آیا باید هنگام اجرای حکم فقط از شخص محکوم علیه اموالی را توقیف کرد که دارای سند مالکیت است؟
کلید واژهها : فقه شیعه ، قاعده ید ، تسلط فیزیکی، مالکیت ، تصرف ، اجرای احکام ، اجرای اسناد
فصل اول
مصادیق قاعده ید درعرصه اجرای احکام و اسناد
مقدمه
سپاس و ستایش بیکران خداوند را که ملک و دنیا و عقبی در ید قدرت اوست و درود فراوان بر محمد (ص) و آل او که هادیان راه حقیقت و واضعان قوانین مدنی در عالم هستند.
شأن و منزلت قاعده ید در میان قواعد مدنی همانند مقام ید در بین اعضاء بدن انسان است زیرا این قاعده محوری است که معاملات و انتظام امور اقتصادی و بازار و درجات معیشت طبقات مختلف مردم بر محور آن استوار است و معاشرت و تجارت انسان ها در همه کشور ها و همه دوران ها به اعتبار آن وابسته بوده و هست.به اعتبار و احترام قاعده ید است که تاکنون اصل مالکیت که از اهم حقوق عینی می باشد پابرجا و استوار مانده و رعایت آن باعث شده که داد و ستد و تجارت بین افراد ملل دنیا به خوبی و درستی صورت پذیرد و مردم را از زد و خورد و نزاع و حکومت ها را از هرج و مرج و اضمحلال باز دارد. وقتی مردم مالی را در دست کسی دیدند بالطبع وی را مالک می شناسند و اگر دیگری قصد تجاوز و ربودن آن را کند بی اختیار به حمایت از مالک می شتابند. به همین اعتبار مردم از طمع به سرمایه دیگران چشم می پوشند. پس می توان گفت که ید استوارترین دلیل مالکیت بشمار می رود.آری، با تکامل انسان و بالا رفتن سطح افکار و پیدایش ادیان، اصل مالکیت بین افراد بشر سیر تکاملی خود را پیمود تا حد زیادی پیشرفت کرد البته باید دانست که با توجه به احکام موضوعه در باب ارث و معاملات و سایر ابواب فقه، توسعه و تعمیم و یا تجدید این قاعده از لحاظ کمیت و کیفیت و آثار چه از نظر مالک و چه از نظر مملوک با تحقق واصالت آن منافاتی ندارد و بر خلاف مقتضای قاعده مزبور تلقی نمی گردد. اما از آنجایی که انسانها همیشه در خسران و زیان هستند وافراد دارای روحیه های مختلف می باشند و امکان ورود ضرر و زیان و جنایت قابل تصور است، قانونگذار همواره در پی تاسیس نهادی بوده تا در مواقع ورود اختلاف و نزاع میان افراد، به نحوی ازانحاء قانونی رفع تنازع نماید، و تا جای ممکن عدالت را بین افراد حاکم سازد.
در این راستا نهادی به نام قوه قضاییه تاسیس گردید وظیفه این نهاد آنست که حقوق پایمال شده و از دست رفته ستمدیده ای را احیاء نماید. البته قضاوت موهبتی است الهی که اجرای آنرا خداوند به اولیای خود واگذار نموده است، زیرا آنان قدرت تمیز حق از باطل را بیشتر از دیگران دارند. رسیدگی به دعاوی حقوقی و کیفری بر مبنای اصول و قواعدی انجام می شود و دارای شکل خاصی است که قانونگذار چهارچوب آنرا معین و مشخص نموده است و معمولا” قضات مکلفند که بر اساس این چهارچوب ها از طرفین دعوی تحقیق نمایند.
مطالب این پایان نامه به بخشی ازروابط اشخاص می پردازد که درحقوق، تحت عنوان مالکیت و تصرف شناسایی گردیده است. در فقه و حقوق ما صحبت از قاعده ای است که بیانگر مالکیت افراد بر اموال در تصرفشان دارد که به آن قاعده ید و مالکیت می گویند ، یعنی هرکس چیزی در تصرف خود داشته باشد بعنوان مالک آن مال شناخته شده و قاعده ید بر او جاری است.
طی پایان نامه حاضر، رویکرد اصلی بحث، شناسایی قاعده ید بعنوان اسباب تصرف و مالکیت و مصادیق آن در عرصه اجرای احکام و اسناد است. اگرچه اماره مالکیت و تصرف، قاعده ید را اثبات می کند، لیکن شناسایی آن در دنیای امروز که با پیشرفت علم و تکنولوژی و روابط بسیارپیچیده انسانها با یکدیگر که پا را از تسلط فیزیکی انسانها بر اموالشان فراتر گذاشته و با پا گذاشتن به دنیای مجازی و ارتباطات مجازی تعریف جدیدی ازقاعده ید را مطرح کرده است نیازمند بررسی و کنکاش بیشتر بر نحوه تسلط انسانها بر اموالشان را دارد.
اهمیت خاص اجرای حکم اعم از توقیف مال و فروش آن از حیث اینکه آیا واقعا” مال مورد توقیف متعلق به محکوم علیه است یا خیر و آیا او مالک آن می باشد، نگارنده را بر آن داشت تا در صدد برآید مطالبی را که کمتر درباره آن صحبت شده را به رشته تحریر در آورد و با توجه به اینکه اجرای احکام از فصول بسیار با اهمیت درآیین دادرسی مدنی است و از اصول و رویه های اجرایی خاصی تبعیت می کند نگارنده قصد دارد که با بررسی و تجزیه و تحلیل قانون اجرای احکام مدنی مواردی از مصادیق قاعده ید در اجرای احکام و اسناد را شناسایی و معرفی نماید.
و این مختصر که درپیش رو دارید – باتمام اوج و فرودهایش – تنها جلوه ای از یک «تلاش» است و نه چیز دیگر، آنهم تلاشی برای آغاز نه «پایان».
تذکر نقاط ضعف و خطاهای موجود در این نوشتار تنها انتظار نگارنده از شما خواننده گرامی است. و اگر این مختصر را ارزشی است، آن ارزش تقدیم به تو که، تحصیل علم را ضامن سعادت خویش ساخته ای…
بیان مساله
یکی از قواعد فراگیر و با سابقه‌ای که در فقه شیعه از آن گفت ‌و گو می‌شود قاعده‌ی ید است، این قاعده با آن که به‌ طور محتوایی توسط مراجع اهل ‌سنت در برخی فروع فقهی مورد استناد قرار گرفته اما بعنوان یک قاعده، در فقه اهل ‌سنت جایگاهی نیافته است؛ از این رو، این قاعده نیز مانند ده‌ها قواعد دیگر، از اختصاصات فقه شیعه محسوب می‌گردد.
قاعده‌ی ید در یک طبقه‌بندی داخلی در شمار قواعد مدنی قرار می‌گیرد؛ یعنی کاربرد عمده ی آن از یک نظر تنظیم و تعدیل روابط اجتماعی افراد در حوزه مسائل مالی است. بر پایه این قاعده، در مواردی که در باره‌ای ملکیت یک فرد شک گردد اما او تسلط عرفی بر آن داشته باشد، حکم به ملکیت آن می‌شود.
با این که قاعده‌ی ید، امروزه در سنت مطالعات فقهی، یک مدخل شناخته شده را تشکیل می‌دهد در گذشته، کمتر به این نام و نشان شهرت داشته است.
به همین جهت این قاعده با یکی از ابعاد پر وسوسه و کشمکش انگیز زندگی انسانی ارتباط دارد، و همیشه به عنوان یک قاعده زنده و مبتلابه، حائز اهمیت و تحقیق است. شاید یک جهت که تأمل مجدد را در این قاعده ایجاب می‌کند توسعه و تحول مصادیق مالکیت است. در گذشته، ید، یعنی تسلط فیزیکی بر یک چیز طبیعی‌ترین شکل تعلق و رابطه‌ای اشیاء به انسان بود اما با پیشرفت زندگی انسانی، بسترهای روابط در بسیاری از عرصه‌ها تغییر کرده است. این تغییر همان گونه که نیاز به حضور فیزیکی را در حوزه‌های فراوان از روابط و معاملات انسانی تقلیل داده است نیاز به تسلط فیزیکی محض را نیز در حوزه مسائل مالی و بازار تقلیل داده و متحول کرده است. پدیده قدرت نرم‌افزاری، یا قدرت نرم، مفهوم جدیدی است که گذشته از عرصه‌ی سیاست، در عرصه ی اقتصاد نیز معنا و محدوده تسلط بر اشیاء را احتوای جدید بخشیده است.
به‌هرحال، جدا از این تحولاتی که در عرصه بازار و اقتصاد اتفاق افتاده، نگاه به این قاعده با شیوه مطالعات کلاسیک فقهی نیز خالی از فایده نخواهد بود؛ زیرا، با پیشرفت اجتهاد و توجه به قواعد فقه در دوره‌های متأخر، ابعاد این قاعده نیز طبعا گسترش و تعمیق بیشتر یافته است. تحلیل دیدگاه‌های تولید شده در این چشم‌انداز و بررسی پیامدهای آن‌ ما را در به‌کارگیری هرچه مطلوب و آگاهانه‌ی این قاعده کمکی فراوان خواهد کرد و نیز در مباحث علمی راه را بر برداشت های منطقی، استوارتر می‌نماید. مسلما” هر بعد از این قاعده مانند ده‌ها مسأله دیگر، متناسب با مشرب‌ها، رویکردها و تبیین‌های مختلف شکل گرفته است.
این مسائل و مسائل مرتبط با بحث حاضر موضوع این تحقیق را تشکیل می دهد، موضوعی که اگر چه کنکاشی نظری را می طلبد ولی تاثیری کاربردی با دایره شمولی وسیع را در حوزه اجرای احکام دادگاهها و آشنایی ماموران اجرا برای هرچه بهتر اجرا نمودن احکام دادگاهها خواهد داشت.
هدف تحقیق
هدف از این تحقیق آنست که آیا قاعده ید که درقدیم فقط به تسلط افراد بر اموال اشاره داشت اکنون نیز به همان صورت است یا با توجه به پیشرفت در دوران معاصر امروزه در سنت مطالعات جدید با ابعاد پرکشمکش زندگی انسانها ارتباط داشته ودارای تحول شده وحوزه تسلط فیزیکی انسانها را بر اموال آنها تقلیل داده و تعریف جدیدی ازقاعده ید را ارائه کرده است.
اختلاف نظرهای موجود در بحث اجرای احکام دادگاهها و برداشتهای متفاوت بین دادورزها در استنباط از مقررات و قوانین موضوعه اجرای احکام و هم چنین تعدد پرونده های مشابه در محاکم و اختلاف نظر در اجرای هر کدام از آنها در شناسایی اموال محکوم علیه موجب شد تا به انتخاب، مطالعه و بررسی این موضوع مبادرت گردد.
بدون شک تحقیق درباره این قاعده و مصادیق آن که از جمله مصادیق مالکیت است بسیار مورد نیاز جامعه امروز بوده و نگارنده درتلاش است تا با توجه به حجم بالا و سرعت بسیار زیاد مبادلات، گستردگی و تحول در ساز و کارهای مبادلات و تغییر در نحوه مالکیت در دنیای امروز، مصادیق جدیدی از قاعده ید را در اجرای احکام و اسناد برای حقوقدانان، ماموران اجراء و قضات شاغل در واحد اجرای احکام بیان کند.
پیشینه ی تحقیق
دستیابی به عدالت را می توان مهمترین آرزوی بشریت دانست. قرنهاست که انسان در راه ایجاد عدالت اجتماعی، اقتصادی وسیاسی تلاش می نماید تا بتواند در سایه آن به احقاق حقوق از دست رفته خود پرداخته و از تضییع حقوق خویش در برابر دیگران جلوگیری کند. پیدایش قضاوت و دادرسی عادلانه را باید نتیجه حسن عدالت خواهی در جوامع دانست. تحقق عدالت در یک دادرسی منوط به اجرای احکام قانونی صادره می باشد و تا زمانی که یک حکم قانونی به مرحله اجرا در نیامده، در واقع و در عمل، عدالت محقق نگردیده است و از این رو با پیدایش نهاد دادرسی، اجرای احکام نیز در کنار آن مطرح بوده است. بنابراین تاریخچه اجرای احکام را باید همان پیشینه دادرسی دانست.البته در طول سالیان تحولات عظیمی در دادرسی و نحوه اجرای احکام به وجود آمده است.
در اینجا ذکر این نکته ضروری است که علیرغم تحقیقات و مطالعات مفصلی که در خصوص موضوع این تحقیق از کتب، مقالات و سایر سایتهای حقوقی توسط نگارنده انجام شد هیچ گونه نوشته ای با موضوع فوق مشاهده نگردید.
منابع مورد استفاده در این تحقیق شامل قانون مدنی، قانون اجرای احکام مدنی، قانون اجرای مفاد اسناد رسمی لازم الاجرا و هم چنین مقالات حقوقی و سایتها و برخی کتب حقوقی و فقهی می باشد که به مسئله مصادیق قاعده ید دراجرای احکام واسناد در هیچ یک ازآنها نپرداخته است. هم چنین ازمنابع موجود در کتابخانه های مجلس شورای اسلامی، کتابخانه دانشگاه تهران، مرکز تحقیقات علمی و پژوهشی کشور (ایران داک) و کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی دامغان نیز استفاده شده است.
سوالات تحقیق
هر محققی اساسا”در هرکارتحقیقی باسوالاتی مواجه می شود که مبنای طرح موضوع و انجام کار تحقیقی می باشد در این کارتحقیقاتی نیز نگارنده با سوالاتی مواجه گردیده که در جهت یافتن پاسخ به آنها اقدام به نگارش این سطور نموده است. این سوالات عبارتند از: 1- آیا شخص ثالث که اموال محکوم علیه در اختیار اوست می تواند بدون اجازه صاحب مال آنرا به مامور اجرا معرفی کند؟ 2- آیا با اقرار شفاهی محکوم علیه به مالک بودن و یا معرفی مال توسط خود او می توان قاعده ید را بر آن مال جاری نموده و استنباط مالکیت کرد؟ 3- آیا سلطه و مالکیت بر چیزهایی که حکم مال قابل تسلط فیزیکی بر آنها جاری نیست (مانند سهام در بورس) وجود دارد؟ 4- آیا قاعده ید ویژه اموال است و یا افزون براموال را نیز (مانند حقوق عرفی و قانونی مثل سرقفلی و حق کسب وپیشه یا تجارت) فرا می گیرد؟ و… سوالات بسیار زیاد دیگری که این حقیر را برآن داشت تا برای یافتن پاسخ به آنها به انتخاب این موضوع تحقیقاتی اقدام نماید.
فرضیات تحقیق
در هرکار تحقیقاتی فرضیاتی مطرح می شود که درضمن تحقیق به درستی و نادرستی آنها پرداخته خواهد شد. این فرضیات عبارتند از:
– معرفی مال به جای محکوم علیه توسط شخص ثالث به واحد اجرای احکام موجب برائت ذمه محکوم علیه می شود.
– با معرفی مال توسط محکوم علیه و توقیف آن بوسیله اجرای احکام دیگر نیازی به اثبات مالکیت و قاعده ید نیست.
– چنانچه مالی متعلق به محکوم علیه جهت توقیف شناسایی شد نیاز به تسلط فیزیکی توسط او نیست.مثلا” به محض آنکه واحد اجرای احکام پی برد که محکوم علیه دارای سهام در بورس اوراق بهادار می باشد می تواند نسبت به توقیف آن اقدام نماید و نیازی به تسلط فیزیکی محکوم علیه نمی باشد.
– اعمال قاعده ید ویژه اموال نیست بلکه حقوق منافع و عرفی همچون سرقفلی و حق کسب و پیشه یا تجارت ر ا نیز در بر می گیرد.
روش تحقیق ومشکلات آن
عمده ترین روش تحقیق، روش کتابخانه ای بوده که با بررسی ومطالعه کتابهای موجود، مقالات و آراء و نظرات فقهی و حقوقی در خصوص موضوع مبادرت و با مطالعه بخشهای مختلف آن و بررسی ضرورت بحث راجع به هر یک از موضوعات، و سپس طبقه بندی اطلاعات جمع آوری شده، به تجزیه وتحلیل آنها مبادرت شده است.
ساختارتحقیق
بررسی مصادیق قاعده ید در اجرای احکام و اسناد، مستلزم مطالعه مبانی قاعده ید، بررسی و جایگاه آن در مالکیت و تصرف، ادله حجیت آن و قلمرو آن درحقوق امامیه، اماره یا اصل بودن آن، انواع آن و ماهیت قاعده ید و… بوده است که در فصل اول به آن پرداخته شد. بیان این مطالب مقدمه ای است درپرداختن به بررسی مصادیق قاعده ید در اجرای احکام و اسناد؛ چرا که بدون شناخت قاعده ید نمی توان به ماهیت آن و کاربرد آن در فقه و حقوق پی برد و تا شناخت اولیه و نوشتاری در خصوص اصل قاعده نگارش نشود پرداختن به موضوع تحقیق مورد نظر بیهوده و بدون فرجام است.
فصل اول که مربوط به بیان قاعده ید است در هفت بخش تنظیم شده است؛ طی این بخش ها به تعاریف ید و تصرف و انواع آن، ادله حجیت ید، قلمرو قاعده ید درحقوق امامیه، اماره یا اصل بودن قاعده ید، انواع ید، مصادیق قاعده ید و موارد تحقق آن و تعارض ید با ادله دیگر و وقفیت پرداخته شد.
سپس نگارنده در فصل دوم به موضوع اصلی تحقیق پرداخته و مصادیق ید در اجرای احکام و اسناد را در هفت بخش بیان نموده است. در بخش اول از فصل دوم به کلیات، تعاریف و مفاهیم حق و مالکیت، توقیف مال و مراتب توقیف مال و اجرای احکام و اسناد طی مباحث مختلف اشاره شده است. پس از آن در بخش دوم و در 9 مبحث به چگونگی توقیف مال دراموال غیرمنقول اشاره گردیده است و در بخش سوم ودر 5 مبحث ید دراموال منقول، مورد اشاره دراین فصل بوده است، در بخش های بعدی، ید شخص ثالث، ید منافع و ید غیرقابل توقیف مورد بحث و بررسی قرار گرفت و در فصل سوم نیز به نمونه هایی ازآراء دادگاهها، نظرات مشورتی، آراء وحدت رویه و نشستها و پرسش و پاسخهای قضایی در خصوص موضوع تحقیق اشاره شده است و در پایان با جمع بندی مطالب به نتیجه گیری ازمباحث مطروحه مبادرت شده است.
بخش اول – کلیات
تاریخچه تکوین مالکیت در ارتباط با ید
برای روشن شدن قاعده ید که یکی از وجوه بارز و عمده اعمال سلطه بر اشیاء و بعبارت دیگر مالکیت است ذکر تاریخچه مختصری درباره نحوه تکوین مالکیت و سیر تکاملی آن ضروری است ،که ابتدا به بیان آن می پردازیم؛ مالکیت عنوانی است اعتباری که مبین نسبت و رابطه اشیاء با انسان است و جامع مجموعه روابط و مناسباتی است که استیلاء و تسلط انسانها بر اشیاء را نشان می دهد،بنابراین در تعریف بین شیء موضوع مالکیت با شخص مالک،علقه وبستگی خاصی وجود دارد که مانع ورود اغیار در این مناسبات می شود.1
از دیدگاه تاریخی مالکیت سه مرحله طولانی را پشت سرگذاشته است:
مرحله اول: این مرحله مربوط به نخستین روزهای خلقت بشر بر روی کره ارض است که روابط اجتماعی بسیار ساده بوده و انسانها با وسایل وابزارهای ابتدایی و اولیه به حیازت وجمع آوری واستفاده از نعمات خدادادی پیرامون خود می پرداختند؛ در این مرحله انسانها تفکراتی ساده و بسیط نسبت به پدیده های طبیعی داشتند وعلت نازل بودن سطح آگاهی وفراوانی مجهولات و موهومات،برخورد انسانها با اشیاءمادی پیرامون، انفعالی و کم اثر و ساده وفیزیکی بوده و قدرت مختصر بشر فقط در محدوده بسیار کوچکی اجازه اعمال تسلط و تصرف بر اشیاء را می داده است.
مشخصه مالکیت در این دوره غالبا”وضع ید و اعمال استیلاء به صورت تصرف فیزیکی بوده است.انسانها در این دوره با روشهای ابتدایی به شکار حیوانات و جمع آوری میوه ها و محصولات طبیعی و در حد بسیار نازلی مواد حاصل از کشت وزرع می پرداختند و از آنجایی که مجموعه این اعمال در اغلب موارد یدی بوده است، به همین دلیل،در سیر تاریخی تسلط بشر نسبت به اشیاءو این گونه تصرفات، تحت عنوان ید و بررسی فقهی وحقوقی آن به صورت قاعده ید معروفیت یافته است.
مرحله دوم: پس از گذشت چندین قرن و پیچیده شدن روابط اجتماعی،نوع رابطه افراد با اشیاء و کیفیت این تعلقات نیز پیچیده تر شد. تدریجا” با پیدایش گروهها و اجتماعات انسانی لزوم ذخیره سازی اشیاء و کالاها بیش ازپیش احساس شد و انسانها اموال خود را برای تامین احتیاجات آتی در اماکن خاص انبار کردند و تدرجا” رابطه فیزیکی بین اشیاء و انسانها و تصرفات عینی و خارجی و واقعی جای خود را به نوعی رابطه جدید داد که در واقع آن رامی توان مرحله میانی درسیر تاریخ مالکیت به شمار آورد. در این مرحله هنوز کلیه مظاهر تصرفات ساده فیزیکی ازبین نرفته،در حالیکه کیفیت تازه ای از اعمال سلطه نسبت به اشیاء ظاهر شده است که شکل کامل آن مرحله سوم مالکیت را تشکیل می دهدومی توان گفت در این دوره، مظاهر مالکیت، ترکیبی است از مناسبات ساده و فیزیکی سابق و مفهوم اعتباری.
مرحله سوم: در این مرحله که دوره تمدن امروزی نیز جزئی از آن است اشکال و طرق اعمال مالکیت نسبت به اشیاء، محتوای کاملا”تازه ای یافته و رابطه و علقه بین شخص و شیء بیشتر اعتباری شده است.در این دوره با توسعه فعالیت اجتماعی و اقتصادی انسانها، چون اعمال سلطه مستقیم و واقعی بر همه اشیای حاصله از کار و فعالیت شخصی و دسته جمعی و مورد نیاز زندگی فردی و اجتماعی ممکن نبوده ،بر اساس یک سلسله قراردادهای اجتماعی و تاسیسات حقوقی و فقهی،مالکیت و طرق و روشهای اعمال آن،اشکال و کیفیات اعتباری و قراردادی به خود گرفته است.
پس اگر در مرحله اول کاملا” وجود یک تبر در دست شخصی، مبین تعلق آن شیء به شخص مذکور بوده، در مرحله سوم وجود یک سند مالکیت یا بنچاق در دست شخص،نشان دهنده تعلق خانه یا اتومبیل به وی است.
به تناسب توسعه قدرت و سلطه انسانها بر اشیاء چون هر روز تعداد بیشتری از اشیاء با کمیت ها و کیفیت های بالاتر و بزرگتر تحت سیطره انسانها در آمده، به گونه ای که وضع ید مستقیم و اعمال تصرف فیزیکی عملا”هم غیرممکن شده مفهوم و شکل مالکیت نیز تغییر کرده است، و از اسناد و نشانه ها به مثابه معرف تعلق و مالکیت اشیاء استفاده می شود.
به رغم سیر تاریخی و پیچیده شدن کیفیت اعمال سلطه انسان بر اشیاء و تحول این روش اعمال تصرف از صورت ساده فیزیکی به شکل پیچیده و اعتباری، امروزه هم دربسیاری از اشیاء و کالاها بارزترین وسیله و نشانه تعلق شیء به شخص، وجود آن شیء در دست مالک یا به عبارت علمی سیطره واقعی و فیزیکی اوست.
به همین جهت ید امروزه نیز اهمیت خود را حفظ کرده است و در واقع طبیعی ترین وسیله اعمال سلطه انسان بر اشیاء را تشکیل می دهد.
بخش دوم: آشنایی با ید و تصرف و مفاهیم آنها
مبحث اول: تعریف ید
گفتاراول: مفهوم لغوی ید
ید واژه ای عربی و مونث بوده و در لغت به معنای دست می باشد یعنی ((…ازمنکب تا انگشتان و یا کف دست …و اصل آن یدی می باشد…))2
معانی دیگری نیز برای ید منظور شده است؛از جمله آن: احسان، نعمت، قدرت، سلطان و تصرف است. هم چنین در کتابهای لغت از ید کنایه از قوت، ملک، کسب و تملک3نیز یاد شده است.
در قرآن کریم ید به صورتهای مختلف معنی شده است:
– کنایه از اعضاء بدن است.(فویل للذین یکتبون الکتاب بایدیهم) 4
– کنایه از خود شخص و عمل شخص قرار گرفته است. (ولاتلتقوا بایدکم الی التهلکه) 5
– کنایه از ملک قرارگرفتن شیء تحت تصرف صاحب ید آمده است. (اویعفوا الذی بیده عقده النکاح)6
– کنایه از قوت و قدرت آمده است. (والسماءبینناها بایدو اولی الایدوالابصار)
– در واقع ید از منظر فقیهان بیشتر در معنای حقیقی و کنایی مذکور به کارگرفته شده است و بدون شک منظور فقها از ید معنای حقیقی آن یعنی عضوی از اعضاء بدن نیست، بلکه یکی از معانی مجازی و کنایی ید مراد است.
گفتاردوم: مفهوم اصطلاحی ید
در اصطلاح عرف، ید به معنی استیلاء و سیطره خارجی است، به گونه ای که زمام مالی که در ید شخص است به دست وی باشد و بتواند هرگونه تصرف عقلایی و متعارف را در آن بنماید.
البته مقصود از تصرف، تصرفی است که عقلاء در مقام داد و ستد بدان اقدام کنند. بنابراین هنگامی گفته می شود؛ این شخص ذوالید است که عرف و عقلاء وی را واجد سیطره و استیلای خارجی بر عین بدانند.
منظور از استیلاء تسلط فعلی است؛ مانند اینکه ما می توانیم بعضی از اشیاء مباح را حیازت کنیم لیکن تا وقتی که آن را تصرف و نکرده ایم نسبت به آن ذوالید نیستیم، بلکه باید حیازت بالفعل باشد. پس ذوالید کسی است که مال را تصرف کرده و برآن استیلاء و تصرف دارد و برای اینکه تشخیص دهیم شخص بر مال استیلاء دارد یا خیر غالبا”-باید به عرف رجوع کرد.
استاد محقق داماد در تعریف اصطلاحی ید می گوید: «سلطه و اقتدار شخص برشیء به گونه ای که عرفا” شیء در اختیار و استیلاء او باشد و بتواند هر گونه تصرف و تغییری در آن صورت دهد.7
با این تعریف معلوم می شود ید در فقه و حقوق صرف تصرف نیست؛ بلکه هدف چیرگی و سلطه خارجی بر مال و استیلاء بر آن است چون آنچه اهمیت دارد و منشاء اثر است مفهوم عرفی استیلاء در سلطه و سیطره برمال می باشد. از نظر عرف به این شخص که در عمل سلطه و استیلاء بر مال داشته باشد ذوالید گفته می شود، و این سلطه اماره و نشانه مالکیت وی نسبت به آن مال شمرده می شود؛ البته این درصورتی است که دلیل قاطع برخلاف این ادعا موجود نباشد والا به مقتضای دلیل عمل می شود مثل اینکه می دانیم کسی که الان بر این خانه مسلط است آنجا را غصب کرده است وگذر ایام هرچند طولانی باشد موجب حکم کردن به مالکیت غاصب و در نتیجه ذوالید شناختن وی نمی شود.بلکه مورد قاعده درجایی است که مثلا” کسی پیش قاضی نسبت به خانه ای که در دست دیگری است ادعای مالکیت می کند بدون اینکه دلیل و سند دیگری داشته باشد و آن شخص هم که خانه در اختیار اوست ضمن رد ادعای او، خود ادعای مالکیت می کند حال آنکه سند دیگری هم در اختیار ندارد، در اینجاست که قاضی با توجه به ذوالیدبودن این شخص، حکم به مالکیت او کرده و ادعای شخص اول رارد می کند.8
همان طور که ملاحظه می شود عامل عرف در تعریف ید نقش بسزایی دارد و صدق عنصر سلطه و استیلاء، منوط به تشخیص عرف است. از این رو ید از کیفیت به خصوصی برخوردار نیست و حد خاصی ندارد، بلکه حسب مورد و به تناسب مقام، جلوه های گوناگون و مصادیق مختلف دارد.9
گفتارسوم: قاعده یددرحقوق مدنی
مطابق ماده ی 35 قانون مدنی:«تصرف به عنوان مالکیت، دلیل مالکیت است، مگر این که خلاف آن ثابت شود.» در اصطلاح فقیهان و نویسندگان حقوق مدنی این ماده گویای مفاد «قاعده ی ید» می باشد.10
متصرف برای اثبات مالکیت خود نیاز به دلیل دیگر ندارد و در تمام دعاوی مربوط به اموال، چه منقول باشد چه غیرمنقول، مدعیان مالکیت ناچارند که در برابر او حقانیت خود را ثابت کنند. در دعوی مالکیت، همیشه متصرف سمت منکر و مدعی علیه را دارد، و بار اثبات دعوی بر دوش کسی است که می خواهد خلاف اماره قانونی تصرف را ثابت کند.
از آنجا که کلمه تصرف در این ماده ی قانونی بیان شده لازم است که اشاره ای به مفهوم تصرف در این ماده داشته باشیم؛ قانون مدنی تصرف را تعریف نکرده و تمییز آن را به عهده ی عرف نهاده است. ولی با توجه به آثار حقوقی تصرف و مبانی آیین دادرسی مدنی می توان تصرف را، از این لحاظ که دلیل مالکیت قرار می گیرد چنین تعریف کرد:«تصرف عبارت از تسلط و اقتداری است عرفی، که انسان در مقام اعمال حق خود بر مالی دارد».11
تصرفی دلیل مالکیت است که به عنوان مالکیت باشد؛ یعنی متصرف، به منظور اعمال حق مالکیت یا حقوق عینی دیگر خود، مالی را در دست داشته باشد.
قانون مدنی ایران به پیروی از فقه امامیه، ید یا به اصطلاح خودش تصرف را اماره مالکیت شناخته و آن را در اعیان و منافع و حقوق جاری دانسته است. منظور از تصرف به عنوان مالکیت، آن است که کسی مالی را در تصرف فعلی خودش داشته باشد، به طوری که هرگونه انتفاعی را کهمی خواهد ببرد و نسبت به آن مدعی مالکیت باشد.
به موجب ماده 35ق.م. چنین تصرفی محترم و در حمایت قانون است و هرکس که مدعی مالکیت مالی باشد می تواند به دادگاه صالح مراجعه کرده، دعوی خود را به اثبات رساند و نمی تواند به وسیله قدرت شخصی، آن را از تصرف متصرف خارج سازد.
البته مفهوم تصرف در ماده ی 35 قانون مدنی دارای دو عنصر اساسی است: اول عنصر مادی یا استیلا بر مال.دوم عنصر معنوی که عبارت است از قصد اعمال حق به عنوان مالکیت.12
قانون مدنی مشخص نکرده است که تصرف باید مستقیم باشد یا بالمباشره و با واسطه، ولی این نکته در آیین دادرسی مدنی مصوب 1318 تفسیر شده بود و ماده ی 745 آن مقرر می داشت:«تصرف اعم است از این که بالمباشره باشد یا با واسطه، مانند تصرف قیم، وکیل و مباشر».13

مبحث دوم: تعریف تصرف
گفتاراول: تعریف تصرف
قانونگذار در مواد37،36،35،31،30 از قانون مدنی در خصوص مالکیت بحث کرده ولی در هیچیک از آنان تعریف جامعی از تصرف را بیان نداشته است و فقط می توان از ماده 35 ق.م مفهوم تصرف را استنباط کرد، ولیکن با توجه به مواد فوق و رجوع به فقه می توان تصرف را چنین تعریف کرد: تصرف عبارتست از سلطه و استیلاء مادی شخص بر مال با قصد تملک و یا به تعبیر بهتر با عنوان مالکیت و توقع ترتب آثار حقوقی مالکیت برآن مال.
متصرف معمولاً مالک مال مورد تصرف می باشد و منطقی است که مالک صرفاً از نظر حق مالکیت مورد حمایت قرار گیرد نه از حیث متصرف بودن آن. ولی عملاً توجیه مزبور کافی نیست زیرا کسی که می خواهد از امتیاز مزبور استفاده نماید باید در صورت اختلاف، مالکیت خود را اثبات کند.
درعین حال تصرف را نباید با خود حقی که اعمال متصرفانه ذوالید کاشف از آنست یکی دانست. تصرف یک وضعیت عادی و یک امر موضوعی است که ممکن است توام با خود ماهیت حق نباشد، به همین لحاظ عده ای از حقوقدانان تصرف را تشبیه به قشر حق کرده و خود حق را ماهیت و مغز آن میدانند. معمولا” کسی که متصرف است صاحب حق می باشد، ولی همیشه اینطور نیست؛ ممکن است صاحب حق یکی و متصرف مورد حق دیگری باشد. به عبارت دیگر تصرف یک رابطه عملی است بین مال و متصرف، نه یک رابطه حقوقی.14
در هر حال تصرف اماره ای قوی است و در بسیاری از مسایل و دعاوی حقوقی نقش موثر و ممتازی دارد و چنین است که گفته اند: ید تصرف قوی است.15
پس قاعده ید همان تصرف مالکانه رامطرح می کند، بنابراین مفهوم تصرف بیان می شود.
بااین اوصاف به بررسی تصرف درحقوق امامیه وحقوق مدنی و رابطه آن درحقوق مدنی پرداخته خواهد شد:
گفتاردوم: تصرف درحقوق امامیه
فقها در ارائه معانی ید، تعاریف مشابهی درکتب خود بیان نموده اند که در اینجا به تعریف برخی از آنها می پردازیم:
مرحوم سید محمد کاظم یزدی می گوید: «یدعبارت ازسلطنت عرفی و استیلاء بر شیء که بر حسب موارد به طوریکه قدرت بر تصرف آن و تحت اختیار او باشد مختلف است ،مانند پولهایی که در کیسه یا جیب کسی است یا لباسی که بر تن شخص است، یا فرش زیر پای انسان و یا حق انتفاع مثل سواری و حمل بار در مورد چهارپایان و یا سکونت و اجاره در منزل و همچنین وجود شیء در جایی که به واسطه مالکیت، اجاره، عاریه و یا حتی غصب به کسی اختصاص پیدا کرده است، مانند کالایی که در دکان یا حیوانی که در طویله و یا غذایی که در سفره شخص است».16
برخی دیگر از علما در تعریف ید به استیلاء آن را امری اعتباری می دانند و می گویند :
«ید که همان استیلاء عرفی و سلطنت فعلی بر شیء است شامل هرگونه استیلایی است و به هر شیء تعلق می گیرد و بر حسب موارد مختلف می باشد، بنابراین استیلاء بر اثاث خانه یک نوع است و برخود خانه نوعی دیگر و بر قریه به نحوی دیگر است. همچنان که استیلای سلاطین یا دولتها بر مملکت خویش شکل دیگری است بر حدود و ثغور (مرزها) بر دریاهای تابعه آنها و بر جو محیطی و تمامی اینها برحسب اختلاف زمانها صور مختلف به خود می گیرد.17
بنابراین چنین می توان نتیجه گرفت که گاهی رابطه اشیاء با ذوالید از نوع رابطه مادی وفیزیکی است مانند پولی که در جیب اشخاص است، یا لباسی که برتن انسان است. این ید، ید اعتباری نیست اما در مقابل به مرور زمان و گذشت ایام چنانکه در بحث تصرف و ارتباط آن با مالکیت گذشت ید از حالت تکوینی و خارجی خارج گشته و جنبه اعتباری به خود گرفته است که مثال استیلای پادشاهان بر قلمرو خود نمونه بارزی از آن است بنابراین از دیدگاه ایشان استیلاء امری اعتباری است و منشاء اعتبار آن بر حسب اختلاف موارد مذکور متعدد می باشد.
البته سلطه و استیلای خارجی بای دبعنوان مالکیت اعتباری باشد، بعبارت دیگر ید ذوالید باید مالکانه یا ماذون از سوی مالک بوده باشد، اما اگر این ید مقرون به مالکیت اعتباری یا به اذن نباشد قهرا”یدش غیرماذون و عدوانی خواهد بود حتی مرجع در حصول این استیلاء نیز عرف می باشد زیرا استیلاء و سیطره، امر عرفی است، لذا برای تعیین مفاد آن ناگزیر از رجوع به عرف می باشیم. در اینگونه موارد عرف آن اموال را در استیلاء کسی می داند که به حساب یا دستور او دیگران اقدام به تصرف کرده اند یا عرف، کسی که یدش غاصبانه باشد را معتبر نمی داند.
گفتارسوم: تصرف درحقوق مدنی ایران

مقاله دانلود c (1495)

10. روش‌ها، ابزار تجزیه و تحلیل داده‏ها6
11. ساختار تحقیق.7
بخش اول: مفاهیم ساختاری اصلاح و بازپروری مجرمان
1-1- فصل اول: مفهوم، مبانی، اهمیت و قلمرو اصلاح وبازپروری مجرمان10
1-1-1- مبحث اول: مفهوم اصلاح و بازپروری مجرمان10
1-1-2- مبحث دوم: مبانی اصلاح و بازپروری مجرمان14
1-1-3- مبحث سوم:اهمیت وضرورت موضوع اصلاح و بازپروری مجرمان17
1-1-4- مبحث چهارم: قلمرو موضوعی سیاست اصلاح و بازپروری مجرمان20
1-2- فصل دوم: بررسی تطبیقی راهبردها و روش‌های عام اصلاح وبازپروری مجرمان در حقوق ایران و انگلیس23
1-2-1- مبحث اول: اصلاح و بازپروری مجرمان از طریق مجازات کردن23
1-2-2- مبحث دوم: اصلاح و بازپروری مجرمان از طریق تدابیری ضمن مجازات حبس26
1-2-2-1- گفتار اول: بازپروری فرهنگی بزه کاران29
1-2-2-2- گفتار دوم: بازپروری حرفه ای بزه کاران32
1-2-2-3- گفتار سوم: بازپروری پزشکی بزه کاران33
1-2-3- مبحث سوم: اصلاح مجرمان و بازپروری با استفاده از مجازات اصلاحی- تربیتی غیر از زندان39
1-2-4- مبحث چهارم: اصلاح و بازپروری مجرمان از طریق روش‌های غیر کیفری45
1-2-5- مبحث پنجم : نفی مسئولیت کیفری اطفال و پذیرش رویکرد اصلاحی و تربیتی در مواجهه با بزهکاری اطفال بزهکار51
بخش دوم: شرح تفصیلی برنامه‌های اصلاح وبازپروری در حقوق ایران وانگلیس
2-1- فصل اول:برنامه‌های اصلاح و بازپروری مجرمان در زندان و از طریق تاسیسات حقوقی55
2-1-1- مبحث اول: استفاده از زندان به عنوان مجازات اصلاحی55
2-1-1-1- گفتار اول: برنامه‌های اصلاح و بازپروری مجرمان بزرگسال56
2-1-1-2- گفتار دوم: برنامه‌های اصلاح و بازپروری مجرمان جوان60
2-1-2- مبحث دوم: تاسیسات حقوقی اصلاح وبازپروری مجرمان63
2-1-2-1- گفتار اول: آزادی مشروط63
2-1-2-2- گفتار دوم) تعلیق اجرای مجازات68
2-2- فصل دوم: مجازاتهای اجتماعی اصلاح وبازپروری مجرمان و برنامه‌های خاص اصلاح وبازپروری73
2-2-1- مبحث اول: مجازاتهای اجتماعی73
2-2-2- مبحث دوم: برنامه خاص اصلاح وبازپروری در حقوق ایران وانگلیس92
2-2-2-1- گفتار اول: توبه92
2-2-2-2- گفتار دوم: عفو و اصلاح مجرمان95
2-2-2-3- گفتار سوم: پذیرش مرور زمان99
2-3- نتیجه گیری و پیشنهادات105
منابع و مآخذ111
چکیده انگلیسی119
چکیده
بررسی سیاستهای راهبردی قانونگذاران و تصمیم گیرندگان سیاست جنایی، در حوزه اصلاح و درمان مجرمان، مساله مهمی‌است که میتواند در قالب مطالعه تطبیقی، هدفمند بودن و برنامه مداری یک نظام حقوقی را نشان دهد. راهبردها و مقررات اصلاح و بازپروری مجرمان از طریق مجازات کردن، از طریق تدابیری ضمن مجازات حبس، از طریق تاسیسات حقوقی نوین با عناوین مشابه، از طریق روش‌های غیر کیفری و از طریق برنامه‌های خاص اصلاح وبازپروری هم در سیستم اصلاح ودرمان ایران و هم انگلیس مشاهده میشود، در ایران در قانون مجازات اسلامی‌جدید، به ایجاد تاسیسات حقوقی نوین در حوزه مجازاتهای تعزیری اقدام شده، همچنین تفکیک و ایجاد مراکز نگهداری برای بزرگسلان و نوجوانان و زنان در راستای اجرای موثر اصلاح ودرمان وجود دارد، در زمینه تجدید تربیت منحرفین اجتماعی و بازپروری معتادین به مواد مخدر نیز مقرراتی وجود دارد، در انگلیس نیز به عنوان یکی از کشورهای با سابقه در علوم جزایی اصلاح و درمان، تاسیسات حقوقی با عنوان پروبیشن و اقدامات مشابه هم باعث تنوع مجازاتها گردیده است. همچنین روش‌های متنوع و متعدد علمیی در زمینه اصلاح و درمان غیرکیفری اختلالات رفتاری الکلیسم و انحرافات جنسی وجود دارد و با مطالعه دقیق این روش‌های درمانی و بارعایت ضوابط قانونی و شرعی میتوان به بخش اصلاح ودرمان غیرکیفری ایران کمک نمود.
درآمد
1. بیان مساله:
مطالعه تطبیقی اصلاح وبازپروری مجرمان از دیدگاه حقوق ایران و انگلیس، محتاج تبیین اصلاح و بازپروری مجرمان، دیدگاه حقوق ایران وانگلیس در این خصوص، بیان ویژگیهای آن، ماهیت وحدود مترتب برآن است. تعبیر ساده و عامه پسند در هر فرهنگ از اصطلاح اصلاح و بازپروری مجرمان چیزی جز این نیست که کاری انجام شود که مجرم دیگر بسوی جرم نرود (اصلاح شود)، در این تحقیق دیدگاه حقوق ایران در خصوص اصلاح وبازپروری مجرمان شامل قواعد و متونی است که از قانون سرچشمه گرفته است و شریعت و فقه اسلام، عرف، رویه قضایی و دکترین، دیگر منابع این حقوق هستند. همچنین دیدگاه حقوق انگلیس در خصوص اصلاح وبازپروری مجرمان شامل مجموعه قواعدی است که ساخته دست قضات و دادگاه‌های این کشور است. در این تحقیق سعی می‌شود اصلاح و بازپروری مجرمان در دو کفه حقوق ایران و انگلیس سنجیده شود، با این پرسشها که دیدگاه حقوق ایران به مقوله اصلاح و بازپروری مجرمان چگونه است؟ دارای چه ساختار و ماهیتی است؟ دیدگاه حقوق انگلیس چگونه است؟ چه ساختاری دارد؟ ماهیت آن چیست؟ و در ادامه به دنبال حل این پرسش هستیم که وجوه اشتراک این دو را دریافته، وجوه افتراق را نیز مشخص نماییم، همچنین باید در تحقیق مشخص شود که خواستگاه این دو کدام است و چه ارتباطی باهم دارند.
2.اهمیت و ضرورت تحقیق:
انجام این تحقیق در درجه اول با تعیین رابطه میان دو دیدگاه حقوق ایران و حقوق انگلیس در یک زمینه خاص، باعث افزایش دانش ما خواهد شد. شناخت شرایط و ویژگیهای حال حاضر در این زمینه خاص، ممکن است در تصمیم گیری‌های بعدی موثر باشد و یا باعث تجدید نظر در روش‌های جاری شود، بهرحال تحقیق در این زمینه خاص می‌تواند به انجام تحقیقات جامع تر بعدی منجر گردد و باعث تحول در آن گردد. شناخت شباهتها و اختلافات یک زمینه در دو دیدگاه مختلف می‌تواند راه را برای نزدیک نمودن دو دیدگاه به هم باز نماید. و احتمالا در حل بعضی از مسائل مفید واقع میشود.
3.ادبیات تحقیق:
راجع به موضوع این تحقیق چندین کار پژوهشی انجام شده است. در یک اثر با عنوان مطالعه راهبردهای اصلاح و درمان در ایران وکانادا (عبدالله ایزدی، 1387) حوزه اصلاح ودرمان در حقوق ایران با حقوق کانادا مقایسه شده است. در اثر دیگری با عنوان اصلاح مجرمان در سیاست جنایی تقنینی ایران (محمد علی حاجی ده آبادی، 1388) نیز سیاست اصلاح ودرمان حقوق ایران مورد بررسی قرار گرفته است. و در اثر دیگری با عنوان رهیافتی تطبیقی به اصول بنیادین برنامه اصلاح مجرمان (فاطمه صبوری پور، 1388) نیز مطالعه تطبیقی عامی‌صورت گرفته است، لذا براساس جستجوی بعمل آمده توسط تنظیم کننده فرم پیشنهاد طرح تحقیق تاکنون پایان نامه ای با عنوان مستقل ومجزا «مطالعه تطبیقی اصلاح وبازپروری مجرمان در حقوق ایران و انگلیس» ثبت نگردیده است. بنابراین میتوان گفت که برای اولین بار پایان نامه و کار پژوهشی با این عنوان مورد بررسی قرار میگیرد.
4. اهداف تحقیق:
1. تعیین جایگاه و منزلت اصلاح و بازپروری مجرمان در حقوق ایران و انگلیس.
2. تبیین وجوه اشتراک و افتراق حقوق ایران و انگلیس در خصوص اصلاح وبازپروری مجرمان.
3. تبیین خواستگاه و مبانی فکری اصلاح و بازپروری مجرمان درحقوق ایران و انگلیس.
5. سؤالات تحقیق:
1. اصلاح و بازپروری مجرمان در حقوق ایران و انگلیس از چه ماهیت و مبانیی برخوردار است؟
2. از لحاظ نظری وعملی حقوق ایران و انگلیس در خصوص اصلاح و بازپرروری مجرمان چه برنامه‌هایی را دارند؟
3. آیا اهداف کاربردی مقوله اصلاح و بازپروری مجرمان در حقوق ایران و انگلیس دارای نتیجه یکسانی هستند؟
6. فرضیه‏های تحقیق:
1. خواستگاه مقوله اصلاح وبازپروری در حقوق ایران برگرفته ازمتون فقه حاصل ازاحادیث، قرآن و سنت است و خواستگاه آن در حقوق انگلیس نگاه خردگرایانه و منطقی به این مساله هست. اصلاح وبازپروری مجرمان در حقوق ایران و انگلیس دارای جایگاه و منزلت یکسان وبرابری می‌باشد.
2. از لحاظ ماهیتی و هدف داری برنامه‌های تئوری نقاط مشترک زیادی هستند، ولی در روش اجرای معمولا اختلافاتی وجود دارد.
3. مقوله اصلاح ودرمان معمولا بدنبال اصلاح وباز پروری می‌باشد.

7. تعریف واژه‏ها و اصطلاحات فنی و تخصصی:
مجرم: مجرم به کسی گفته میشود که مرتکب جرم میشود و جُرم به معنی هر انجام هر نوع رفتار یا ترک رفتاریست که قانون را نقض می‌کند و مجازات در پی دارد.
اصلاح و بازپروری مجرمان: معنا ومفهوم اصلاح و بازپروری، بهبود وضعیت فرد است، برای نیل به هدف اصلاح وبازپروری مجرمان، مدارس تربیتی و کانونهای اصلاح وتربیت ایجاد شده و یکی از اهداف زندان نیز اصلاح وبازپروری زندانیان است. تلاش برای اصلاح وبازپروری مجرمان معمولا یا به تنهایی از طرق تعلیمات مذهبی- اخلاقی و بوسیله یک(رژیم اصلاحی) شامل تمرین، کار، بهداشت، نظم و انضباط، تعلیم و تربیت و آموزشهای اخلاقی صورت گرفته است.
حقوق ایران: حقوق ایران در سیر تاریخی خود تحولات شکلی و محتوایی فراوانی را یافته است، پس از پیروزی انقلاب اسلامی‌ایران، مهمترین تحول بنیادین در نظام حقوقی ایران به لحاظ ماھوی و محتوایی، بازگشت به فقه و قواعد شریعت بود. در این تحول، فقه و قواعد شریعت مبنای قانون یا دست کم معیار مشروعیت آن در هنگام وضع قوانین، مرجع تفسیر و تشریح قوانین در هنگام اجرا، و نیز منبع تکمیلی در موارد خلأ قانونی قرار گرفت. منبع مادّی حقوق کنونی ایران شریعت اسلامی‌است. اما نظام حقوقی ایران از نظر شکلی با حقوقِ نوشته و خانواده حقوق رومی‌ ژرمنی شباهت دارد و نخستین منبع اصلی آن قانون است. شریعت و فقه اسلام، عرف، رویه قضایی و دکترین، دیگر منابع حقوق ایران اند.
حقوق انگلیس: پایه و اساس حقوق انگلیس نظام حقوقی کامن لا می‌باشد، کامن لا نوعی نظام حقوقی است که از سال ۱۰۶۶ میلادی به بعد توسط دادگاه‌های شاهی انگلستان ایجاد شد. در واقع نظام حقوقی کامن‌لا ساخته دست قضات و دادگاه‌ها است تا قوانین مصوب قوه مقننه و اقدامات اجرایی قوه مجریه. بهمین دلیل است که نظام حقوق کامن لا (به انگلیسی) Common law به نظام رویه قضایی و سابقه قضایی معروف شده است.
8 . بررسی و اندازه گیری متغیرها:
برای بررسی ویژگیهای حقوق ایران و انگلیس در باره مقوله اصلاح وبازپروری مجرمان از روش تحقیق پیمایشی استفاده نموده و برای پاسخ به سئوال‌های پژوهشی مانند الف) ماهیت دو حقوق درباره مقوله اصلاح و بازپروری چگونه است؟ب) چه رابطه میان این دو حقوق در خصوص اصلاح وبازپروری مجرمان وجود دارد؟ج) وضعیت حال حاضر دو حقوق درباره این مقوله چیست؟تلاش می‌نماییم.
9. روش و ابزارگردآوری داده‏ها:
این تحقیق با استفاده از روش کتابخانه ای واستفاده از فضای مجازی صورت میگیرد. و پس از مطالعه، قسمتهای مورد نظر با توجه به سازماندهی تحقیق، فیش برداری بعمل آمده و سپس در هر بخش از فیش‌های برداشت شده در موضوعات مورد نظر با ذکر دقیق منبع استفاده میگردد، ضمنا از نظر اساتید دانشگاهی در اصلاح موارد بهره برداری شده نیز استفاده میگردد.
10. روش‌ها، ابزار تجزیه و تحلیل داده‏ها:
روش تجزیه وتحلیل داده ها بصورت توصیفی و پیمایشی است.
11. ساختار تحقیق.
این تحقیق در یک مقدمه (درآمد) و دو بخش مستقل از حیث مفاهیم ساختاری اصلاح و بازپروری مجرمان و شرح تفصیلی برنامه‌های اصلاح و بازپروری مجرمان تنظیم وتدوین گردیده است. در مقدمه تحقیق به بیان مساله، اهمیت و ضرورت تحقیق، ادبیات تحقیق، اهداف تحقیق، سئوالات تحقیق، فرضیات تحقیق، تعریف واژه ها و اصطلاحات فنی و تخصصی، بررسی و اندازه گیری متغیرها، روش و ابزارگردآوری داده‏ها، روش‌ها و ابزار تجزیه و تحلیل داده‏ها پرداخته شده است. در بخش اول ضمن دو فصل مستقل، به بررسی مفهوم، مبانی، اهمیت و قلمرو اصلاح و بازپروری مجرمان در فصل اول و در فصل دوم، بررسی تطبیقی راهبردها و روش‌های عام اصلاح و بازپروری مجرمان در حقوق ایران و انگلیس پرداخته شده است. و در بخش دوم نیز ضمن دو فصل مستقل، به معرفی برنامه‌های اصلاح و بازپروری مجرمان در زندان و از طریق تاسیسات حقوقی مدرن، در فصل اول و در فصل دوم، مجازاتهای اجتماعی اصلاح و بازپروری مجرمان و برنامه‌های خاص اصلاح وبازپروری مجرمان در حقوق ایران وانگلیس پرداخته شده است. در پایان نیز با نتیجه گیری، فهرست منابع و مآخذ تحقیق ارائه گردیده است.
بخش اول

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

مفاهیم ساختاری اصلاح و
بازپروری مجرمان
اصولی که باتوجه به شان و منزلت انسان شکل گرفته و فلسفه وجود اش، اعتلای منزلت حقوق انسانی است، شرایطی را برای اصلاح وبازپروری مجرمان تعیین می‌کند. اصلاح و بازپروری مجرمان از مباحث با اهمیت و ضروری جوامع امروزی می‌باشد، چرا که اصلاح بزهکار تاثیرگذارتر از کیفر دادن اوست، تفاوت دیدگاه‌های اندیشمندان مختلف نسبت به مقبولیت یا غیر مقبولیت این سیاست مانع اجرای این سیاست نشده است و در جوامع امروزی نیز قلمرو اجرای این سیاست مشخص شده است.
به تدریج، با گسترش مطالعات و یافته‌های جرم شناختی گستره مفهوم اصلاح وبازپروری مجرمان وسیع تر شد. بدین شکل که بزهکاری نه فقط به عنوان یک بیماری و پدیده ای زیستی– سرشتی بلکه به عنوان آسیبی اجتماعی و پدیده ای انسانی – اجتماعی مورد توجه قرار گرفت. این امر سبب شد تا گستره بازپروری بزهکاران از درمان پزشکی بنیانگذاران مکتب تحققی تا درمان اجتماعی ادامه یابد. (ر.ک: آنسل: 1375) بدین ترتیب، تحت تاثیر تحولات جرم شناختی جنبه اصلاحی – درمانی (بازپروری) کیفر، بیش از جنبه سزادهی (مکافاتی) آن مورد توجه نظام عدالت کیفری قرار گرفت، به گونه ای که «حقوق کیفری سزا مدار» جای خود را به «حقوق کیفری درمان مدار» سپرد.
بررسی تفکرات ماهیتی، مبنایی و راهبردی قانونگذاران و تصمیم گیرندگان سیاست جنایی، در حوزه اصلاح و بازپروری مجرمین مساله مهمی‌است، که میتواند در قالب مطالعه تطبیقی، اشتراک و اختلاف سیستم‌های حقوقی را معین نماید. مطالعه آراء اندیشمندان درباره اصلاح و بازپروری مجرمان و روش‌های تحقق آن، بیانگر اختلاف در ماهیت و مبانی و تکثر راهبردها و روش‌های آن است. در این بخش، در فصل اول به بحث و بررسی درباره مفهوم، مبانی، اهمیت و قلمرو اصلاح و بازپروری مجرمان پرداخته میشود، سپس راهبردهای عام اصلاح و بازپروری مجرمان مطالعه خواهند شد.
1-1- فصل اول: مفهوم، مبانی، اهمیت و قلمرو اصلاح وبازپروری مجرمان
مطالعه اندیشه‌های بشری حکایت از قدمت و دیرینگی ایده اصلاح مجرمان دارد. اصلاح مجرمان از دیدگاه حقوق مختلف به عنوان یک ارزش انسانی شناخته میشود، هرچند مطالعه دیدگاه‌های موجود درباره اصلاح مجرمان، نشانگر اختلاف برداشت درباره مفهوم اصلاح و درمان است.
در این فصل در چهار مبحث به بررسی و بحث درباره مفهوم اصلاح و بازپروری مجرمان، مبانی اصلاح و بازپروری مجرمان، اهمیت و ضرورت موضوع اصلاح و بازپروری مجرمان، قلمرو موضوعی سیاست اصلاح و بازپروری مجرمان پرداخته میشود.
1-1-1- مبحث اول: مفهوم اصلاح و بازپروری مجرمان1
از گذشته تا امروز، به موازات اعمال مجازات بر بزهکاران، نگرش‌های متعددی در زمینه‌ی کارکردهای کیفر مطرح شده است. این نگرش‌ها به طورکلی با «رویکردی گذشته‌گرا» یا «آینده‌گرا» به پاسخ‌دهی به مجرمان می‌نگرند. در پرتو این نگرش‌ها، کارکرد کیفر را می‌توان به دو گونه تکلیف‌گرا (سزاده) و فایده‌گرا (پیشگیرانه) دسته‌بندی کرد. کارکرد تکلیف‌گرای مجازات با «گذشته‌نگری» تنها به دنبال سرزنش بزهکار (مقصر) و کارکرد فایده‌گرای کیفر، با «آینده‌نگری» درصدد پیشگیری از بزهکاری نخستین مجرمان احتمالی و پیشگیری از بزهکاری دوباره‌ی مجرمان واقعی است.(داف، 2001، 56-44)
مسبوق به گزاره ای اخیر الذکر، از جمله کارکردهای فایده گرا یا سودمند مجازاتها که از حدود شصت سال اخیر به طور جدی مورد توجه قرار گرفت و به عنوان یک دغدغه انسانی در مقررات داخلی و برخی اسناد بین المللی منعکس شد، رفتار اصلاحی با بزهکاران است.(Gassin,1995:59) این کارکرد، در منابع مختلف مورد توجه قرار گرفته و در قالب اصطلاحات مختلفی همچون اصلاح و درمان، بازپروری، بازسازگاری، بازپذیری اجتماعی مجرم و … مطرح شده است. در این راستا، به تشریح مفهوم اصلاح و بازپروری مجرمان می‌پردازیم.
برخی بازپروری را عمل تربیت و اصلاح بزهکاران (به ویژه معتادان) و آماده کردن آنها برای بازگشت به جامعه (انوری 1386، 756). تعریف کرده‌اند. فرهنگ لغت فرانسوی لاروس، اصلاح و بازاجتماعی کردن را چنین تعریف می‌نماید: «اقدام به گونه‌ای که فرد بزهکار، معتاد یا معلول بتواند خود را دوباره با زندگی اجتماعی منطبق سازد»؛ «قبول و به رسمیت شناختن ارزش‌ها و سودمندی چیزی پس از دوره‌ی فراموشی»؛ «پایان دادن به سوءظن‌ها، انتقادها و بی‌اعتنایی نسبت به یک فرد همراه با اعلام رسمی اینکه وی باز هم شایسته‌ی اعتماد است». حال باید دید این تعاریف لغوی تا چه اندازه از معنای اصطلاحی آن فاصله دارد.
بازپروری در اصطلاح، به معنای بهسازی اجتماعی یا اصلاح اخلاقی توأم با حسن رفتار است. در ارتباط با معنای اصطلاحی بازپروری دو رویکرد اجتماعی و اخلاقی وجود دارد. رویکرد اجتماعی که از یافته‌های جرم‌شناسی تأثیر پذیرفته است و معیارهای مشخص و قابل سنجشی برای ارزیابی اصلاح فرد ارائه می‌دهد، اصلاح یا بازپروری را چنین تعریف می‌کند: استحکام روابط اجتماعی و فردی بزهکار، به گونه‌ای که به وی اجازه دهد به طور فعال در جامعه وارد شود، مهارت‌های مفید و مقبول اجتماعی را فراگیرد و در عمل از این توانایی‌ها استفاده نماید. انجمن خدمات بازسازگاری اجتماعی کبک (کانادا) نیز بر اساس همین رویکرد، آن را چنین تعریف کرده است: عدم تکرار جرم یا اقدام به گونه‌ای که فرد پس از آن بتواند سازگار با قانون و هنجارهای اجتماعی زندگی کند یا تقویت حس تعلق به جامعه.
برنار بولک از کسانی است که تعریف جامع‌تری از این نگرش به مجازات ارائه داده است. وی با تأکید بر عبارت اصلاح کردن، هدف از اصلاح را بهسازی مجرم یا دوباره تربیت کردن از طریق تنبیه به گونه‌ای که فرد را به سوی پیروی از قواعد اولیه‌ی زندگی سوق دهد، عنوان می‌کند. او تأکید می‌کند که هدف از بازپروری مجرم، بهبود اخلاقی او نیست و صرف بازگشت به زندگی عادی کافی است. پس هدف اصلی از مجازات (زندان)، بهسازی و بازپذیرسازی اجتماعی مجرم است به گونه‌ای که مجدداً در خطا و خلاف سقوط نکند.2 همین رویکرد را می‌توان در مجموعه‌ی قواعد حداقل نحوه‌ی رفتار با زندانیان ملاحظه کرد. به طور کلی می‌توان گفت که فرد تحت برنامه یا برنامه‌های بازپروری، قبل از ارتکاب رفتار مجرمانه یا منحرفانه، شهروندی بوده که قابلیت لازم را برای زندگی سالم اجتماعی داشته است.(ابراهیمی، 153:1391)
مطالعه دیدگاه‌های موجود درباره اصلاح مجرمان، نشانگر اختلاف برداشت درباره مفهوم اصلاح است. در این میان، عمیق ترین تفاوت، مربوط به دیدگاه‌های دینی3 و غیردینی است. گاه اصلاح با تحول عمیق در روح و فکر و احساس و رفتار مجرم پیوند می‌خورد. «اصلاح متضمن تغییر در روحیات تشخیص بد بودن عمل انجام شده و تصمیمی‌صادقانه برای زندگی آینده است. بنابراین اصلاح مستلزم تغییر در نگرش اخلاقی مجرم است». (کاتینگهام 163:1386-162) از این معنا به(Reform) تعبیر می‌شود که البته امری ارزشی و آرمانی است. برخی با رویایی خاندن چنین امری(نجفی ابرند آبادی و هاشم بیگی، 290:1377) معتقدند که باید از اصلاح به مفهوم «بازپروری»Rehabilitation سخن بگوییم که بیشتر به مفهوم بازسازگاری اجتماعی مجرم نزدیکتر است. بازپروری در این معنا استفاده از اقدامات و تدابیری است که مجرم به وضعیتی از رفتار اجتماعی مناسب و بهتر بازگرداند؛ وضعیتی که فرد پیش ار ارتکاب به رفتار مجرمانه دارا بوده است.(203، 2004، Mridula ، Maniya) البته اگر فرد پیش از ارتکاب رفتار مجرمانه نیز از توانایی‌های اساسی لازم برای یک زندگی اجتماعی سالم بی بهره بوده است او در معرض فرآیند دیگری بنام «پرورش»Habilitation قرار می‌گیرد.
بازپروری و پرورش هر دو اقدامات و تدابیری ویژه با ماهیتی آموزشی- تربیتی یا فنی و حرفه ای یا دینی است که بیشتر با محوریت حبس انجام میگیرد. به همین دلیل، برخی بازپروری را به مفهوم بازگرداندن مجرم محکوم شده به زندان به جایگاه اجتماعی مفروض خود در جامعه از طریق اشکالی از آموزش‌های فنی یا تربیتی یا درمانی می‌داند.(1993، sdane، Krause and Marilgn and M، Wesley)
اگر بازگرداندن فرد به جامعه، علاوه بر آموزش‌های یاد شده، نیازمند تدابیر درمانی، از نوع پزشکی و روانپزشکی نیز باشد، از اصطلاح «اصلاح ودرمان» Treatment استفاده می‌شود. «اصلاح ودرمان بزهکار عبارت است از یک برنامه مداوای روانی – اخلاقی، با رعایت شرایط لازم برای تامین امنیت جامعه، به منظور بهبود امکانات سازش پذیری اجتماعی او».( نجفی ابرند آبادی و هاشم بیگی، 334:1377) مفهوم اصلاح و درمان بر این مبنا استوار است که مجرمان افراد شروری نیستند بلکه افرادی بیمارند که رفتارهای نابهنجار و ضد اجتماعی آنان بیانگر پاره ای مشکلات شخصیتی یا دیگر اختلالات روانی اند و به همین دلیل باید تحت معالجه و درمان قرار گیرند (کاتینگهام 1386، 163).)
به هرروی اصلاح به هریک از مفاهیم یاد شده در یک موسسه با تشکیلات سازمانی مشخص و با الگوهای اصلاحی گوناگون صورت میگیرد که از آن به Correction تعبیر می‌شود. منظور از این واژه «بیان کارکرد کلیه اشخاص، نهادها و سازمان هایی است که متهم و محکوم وبزهکاران صغیر و غیره را تحت اداره خویش داشته و مسئولیت کنترل و درمان آنان را بر عهده دارد».( غلامی1380، 290) در این معنا، اصلاح و تربیت، اشاره به کل نظام اصلاح و تربیت دارد و دارای الگوهایی است که از جمله آنها میتوان به الگوی بالینی، حمایت اجتماعی و کیفری اشاره کرد.(غلامی1380، 290)
از دیدگاه اسلامی، اصلاح، معنای وسیع تری از بازسازگاری اجتماعی مجرم دارد و به تغییروتحول درونی مجرم که در رفتارهای اجتماعی پسندیده بیرونی او نمود می‌یابد، گفته می‌شود. این معنا از واژگان و روش هایی که در متون اسلامی‌برای اصلاح مجرم یا هدف از مجازات ها بیان شده است، استفاده میشود. مثلا هدف از مجازات «تزکیه و تهذیب» مجرم بیان شده است. نیز روشهای چون «توبه» برای اصلاح مجرم استفاده شده است. جامع ترین واژه ای که در قرآن مورد استفاده قرار گرفته«احیاء» است. قرآن کریم در آیه 32 سوره مائده، 4 جرم را به تعدی به انسانیت و بازداشتن مجرم از جرم(ضلالت و گمراهی)را احیاء او و همه انسانها می‌داند. این مهم نشانگر عمق نگرش دین اسلام به ارزشمندی اصلاح وتربیت انسانهاست که هدف اصلی بعثت پیامبران الهی به ویژه پیامبر گرامی‌اسلام است. آیه یاد شده همه مبانی انسان شناختی، جامعه شناختی و ارزشی اصلاح مجرمان را در بر دارد. (حاجی ده آبادی 1386، 3)
1-1-2- مبحث دوم: مبانی اصلاح و بازپروری مجرمان
با نگاهی به گذشته و مطالعه در قانون نامه حمورابی(اولین تمدن حقوقی) و بررسی جرم ها و مجازات ها به شیوه‌های اجرای آن در ایران باستان، در می‌یابیم که مجازات ها منحصر به مجازات‌های سخت بدنی از جمله اعدام، قطع انگشتان، تازیانه و …. بوده است.5
بیش از دو سده پیش، با رویگردانی از مجازات‌های بدنی، «آزادی مجرم» می‌توانست مهمترین دارایی وی برای تاوان جرم ارتکابی وی باشد. از این پس، «زندان» (سلب آزادی) به عنوان بهترین راه حل برای سزادهی و تنبیه مجرم مورد توجه قرار گرفت.
در حقوق جزای کلاسیک مجازات ها توسط قانونگذاران جهت تامین اهداف نظام عدالت کیفری انتخاب می‌شدند. همچنین قضات نیز با تعیین مجازات ها به دنبال محقق کردن اهداف آنها هستند. باید به این نکته توجه کرد که اهداف مجازات ها در راستای اهداف نظام عدالت کیفری است.6
اصلاح و بازپروری مجرمان7 از جمله رویکردها و سیاست‌های مهم مورد بحث جرم شناسان در یکی دو قرن اخیر است. مطالعه اندیشه‌های بشری حکایت از قدمت و دیرینگی ایده اصلاح مجرمان دارد، به گونه ای که در آرا فیلسوفان شهیر یونان مانند افلاطون و ارسطو و آنچه از جوامع باستان گزارش شده است، نیز این مهم دیده می‌شود.(کولمن و کاونیگتن، 1376، 29-27) البته رونق و رواج ایده اصلاح مجرمان در قرون اخیر بیشتر مدیون مکتب تحققی و عمدتا جنبش دفاع اجتماعی نوین است.8 سیاست جنائی سازمان ملل متحد نیز تا حد زیادی متاثر از آرا بنیانگذاران این جنبش است.9 مطالعه متون اسلامی‌نیز بیانگر آن است که اسلام به اصلاح مجرمان بیش از صرف بازسازگاری اجتماعی آنان نگریسته و روش‌های خاص خود را برای این مهم عرضه داشته است (حاجی ده آبادی 1386، 84 )
با بسط این سیاست، مخالفان که عموما دیدگاه امنیتی به حقوق کیفری دارند، به انحاء مختلف سعی نمودند با انجام تحقیقات، ناکارآمدی سیاست اصلاح ودرمان را به تصویر کشند و بر این اساس از سال 1974 به بعد، افرادی مانند «موریس کوسن» و «رابرت مارتینسون»، ملهم از یافته‌های تحقیقات خویش، با شعار«هیچ چیز موثر نیست»، صریحا مدعی شکست سیاست اصلاح و درمان شدند. متعاقب این اظهارنظر، به تدریج با ورود مفهوم خطر و ریسک جرم10 به حوزه ی حقوق کیفری، مفسران اولیه ی آن از جمله «سیمون و فیلی» یک سیاست جنایی نوین که اصطلاحا «کیفر شناسی نو، جرم شناسی نو و یا عدالت سنجشی و مدیریت ریسک جرم»11 لقب گرفت را رقم زده و خواستار کنار گذاردن برنامه‌های اصلاح و درمان شدند. ایشان آشکارا به رویکرد سنتی سرکوب جرم و مجازات بزهکاران در قرائتی نوین تحت عنوان «نظریه مجازاتهای استحقاقی» بازگشت نمودند و اظهار داشته اند که این سیاست به هیچ عنوان نتوانسته است نتایج و دستاوردهای قابل اعتنایی داشته باشد و کنار گذاشتن این سیاست را ضرورتی انکار ناپذیر معرفی نمودند. (مارتینسون، 1974: 86-80 ؛ موریس، 1974: 53-22 ؛ فوگل، 1975: 87-86)
برغم وجود چنین ادعاهایی، به هیچ عنوان نمی‌توان با قاطعیت از شکست و ناکامی‌سیاست اصلاح ودرمان صحبت به میان آورد؛ زیرا هنوز لوازم و مقدمات اجرایی این سیاست به طور کامل فراهم نیامده است و شاید در برخی زمینه ها احتمالا با عدم موفقیت نسبی توام بوده، لیکن در دیگر ابعاد آثار مثبتی نیز داشته است.
«مک گوئر»(1992)در تحقیقی راجع به آموزه‌های روان شناسی وبازپروری بزهکاران، معتقد است که برغم عدم بسترسازی مناسب برای اجرای سیاست اصلاح ودرمان، این سیاست توانسته است نتایج مثبتی از حیث بازداشتن افراد بزهکار از ادامه ی بزهکاری داشته باشد. وی در پژوهش خود نتیجه می‌گیرد «هنگامی‌که گروه مجرمانی که تحت برنامه‌های اصلاحی و درمانی قرار گرفته اند، با گروه مجرمانی که درمان نشده اند، مقایسه می‌شوند، مشاهده میشود که درمان به طور کلی تاثیر مثبتی داشته است».(مک گوئر، 14:1992)
«لیپ سی»(1992)در تحقیقی راجع به «بازپروری بزهکاران جوان و نوجوان» اظهار می‌دارد که برنامه‌های اصلاحی و درمانی در مهار بزهکاری تاثیر مثبتی داشته است. معمولا تصور میشود که این میزان تاثیرگذاری در حدود ده درصد کاهش در میزان ارتکاب جرم است.(لیپ سی، 127:1992-83)
«لوسل»(1996)در تحقیقی راجع به «بازپروری بزهکاران جوان» ضمن پذیرش سودمندی و موفقیت برنامه‌های اصلاحی و درمانی در مهار بزهکاری، استدلالی مشابه لیپ سی مطرح می‌کند.(لوسل، 82:1996-57)
«هولین»(1999)در تحقیق خود راجع به «برنامه‌های اصلاح ودرمان برای بزهکاری»، با پذیرش سودمند رهیافت‌های کلان تحقیقات پیش از خود، دال بر تاثیر برنامه‌های اصلاحی و درمانی مجرمان در مهار بزهکاری، معتقد است که برخی از مداخلات درمانی و اصلاحی، تاثیری بسیار بالاتر از مداخلات دیگر دارد. وی در ادامه اظهار می‌دارد که احتمالا درمان‌های «پرتاثیر»، از نظر میزان کاهش بازگشت به جرم، در مقایسه با گروه یا گروه‌های درمان نشده در حدود بیست درصد تاثیر بالاتر دارند. از جمله مشخصات این دسته از درمانهای پر تاثیر، استفاده از روشهای درمانی شناختی – رفتاری، رعایت اصول اصلاح و درمان، مانند اصول خطر و نیاز، استفاده از رویکرد بسیار ساختار یافته برای درمان وتمرکز درمان بر عوامل مرتبط با ارتکاب جرم است.( هولین، 372:1999-361)
تحقیقات انجام شده توسط طرفداران سیاست اصلاح ودرمان نشان می‌دهد تلاش هایی که برای کاهش میزان بازگشت به جرم از طریق اقدامات تنبیهی انجام میشود، تاثیری ندارد و یا بدتر از آن، ممکن است موجب افزایش در میزان بازگشت به جرم شود. ایشان مدعی اند اقدامات تنبیهی شدید مانند توسل به مجازاتهای بدنی، بیلان عملکرد مثبتی در جهت جلوگیری از تکرار جرم توسط بزهکاران ندارد.(کونانی و بیدگلی، 17:1390)
اندرو(1990)، راجع به شروط و لوازم اجرای موفق سیاست اصلاح و درمان مجرمان تحقیقی انجام داده است، وی اعلام داشته که سیاست اصلاح ودرمان به شرط وجود برخی شرایط، کارنامه ای مثبت دارد.12
1-1-3- مبحث سوم:اهمیت وضرورت موضوع اصلاح و بازپروری مجرمان
هنگامی‌که بزهی ارتکاب می‌یابد و مرتکب وارد فرآیند کیفری رسمی‌می‌شود، دگرگونی‌های عمده ای در سطوح مختلف روابط فردی و اجتماعی مرتکب حادث میشود و الزاماتی پیرامون این وضعیت جدید به وجود می‌آید که پاسخ دهی مطلوب به آن ها، مستلزم برنامه ریزی دقیق در تمامی‌سطوح است.(نوریه، 23:2002) از جمله این الزامات، آن است که باید تدابیر مناسبی برای اصلاح بزهکاران و تمهید زمینه ای بازگشت آن ها به زندگی هنجارمند در جامعه اندیشیده شود.(زابیرت، 50:2005)
اقدام برای اصلاح مجرمان، از یک سو شخص بزهکار را منتفع می‌سازد؛ زیرا به وی این امکان را می‌دهد که مجددا به عنوان شهروندی قانون مدار در جامعه حضور یابد و از فعالیت‌های قانون مدارانه ای که پی می‌گیرد، برخوردار شود و از سوی دیگر، منافع اجتماعی را تامین می‌کند؛ زیرا جامعه را در مقابل نابهنجاری ها و آسیب‌های بیشتری که فرد بزهکار میتواند برای آن ایجاد کند، مصون نگه می‌دارد. ازاین منظر، اصلاح بزهکار همچون کیمیایی است که وجود بزهکار را از فردی معارض هنجارهای اجتماعی، به عضوی از جامعه که هم نوا با الزامات زندگی اجتماعی و مقید به ارزشهای آن است، تبدیل می‌کند.(اسکینر، 182:1953-93) اما همین که اقدامات اصلاحی موثر افتاد و او را از مسیر ارتکاب جرم خارج شد، دیگر باعث تضعیف نظام هنجاری نمی‌شود و خود، با انجام رفتارهای هنجارمند و منطبق با موازین اجتماعی، به تقویت و تحکیم آن کمک می‌کند.(کولین، 148:2004)
در سال 1975 میلادی در حالی که شعار اصلاح و درمان مجرمان، طرفداران بسیاری داشت، مارتینسون و گروه پژوهشی تحت مدیریت وی، اعلام کردند این سیاست، شکست خورده وعملا هیچ دستاوردی به همراه نداشته است. در مقابل، بسیاری از جرم شناسان با رد این دیدگاه بر این عقیده هستند که سیاست اصلاح ودرمان مجرمان همچنان بهترین راه حل برای برخورد با بزهکاران است. دلایل قابل ارائه در تایید نظر اخیر عبارتند از:
1. علیرغم برخی ادعاها در خصوص شکست سیاست اصلاح ودرمان هنوز اجماعی در این زمینه وجود ندارد. طرفداران سیاست اصلاح ودرمان معتقدند که اگر این سیاست شکستی هم خورده است، یا بدلیل عدم سیاست گذاری و عدم سرمایه گذاری کافی دولت ها و یا بدلیل عدم تربیت نیروی کافی بوده است. سیاست اصلاح و درمان بیشتر روی کاغذ باقی مانده و به منصه ظهور نرسیده است.
2. اصلاح ودرمان مجرمان به لوازم و زمینه‌های نیاز داشته که اولین آنها قوانین ومقررات مناسب است؛ حال آنکه آنچه تاکنون مورد اجرا قرار گرفته، در یک بستر سزاگرا و همراه با نگاه سزاگرایانه و نه نگاه بازپرورانه بوده است. برای اجرای این سیاست بستر مناسب فراهم نشده است و در همان بستر حقوق کیفری می‌خواستند آن را اجرا کنند؛ در واقع، همچنان سیاست‌های سزا گرای گذشته ادامه یافته و تنها نام «زندان» به «آموزشگاه» تغییر کرده است.
3. سیاست اصلاح ودرمانی که در جرم شناسی بالینی مطرح می‌شود، همزمان با تحولات فناورانه و دستاوردهای جدید علم بشر متحول نشده است، مثل این است که بخواهند سردرد را با آسپرین 20 سال پیش، درمان کنند در حالی که روشهای درمانی جدیدی پدید آمده که کارایی آن به مراتب بهتر و بیشتر است.
4. این که بنام سیاست اصلاح و درمان، مسلمات حقوق کیفری را زیر سوال برده اند و همین موجب شده است تا حقوقدانان جزمی‌در یک واکنش انقلابی برای نجات حقوق کیفری، ادعا کنند که سیاست اصلاح ودرمان، حقوق کیفری از درون تهی کرده و قطعیت13 و شدت14 مجازاتها را زیر سوال برده و موجب افزایش جرایم شده است.
5. ما در ایران نمی‌توانیم بگوییم سیاست اصلاح ودرمان مجرمان شکست خورده است چرا که اساسا تا کنون این سیاست اجرا نشده است. آیین نامه سازمان زندانها، از زندان یک درمانگاه جرم ساخته و نویسندگان آیین نامه اجرایی در اجرای تکالیف مندرج در قانون اساسی، رسالت زندان را تحمل کیفر برای اصلاح ودرمان تعبیر کرده اند. ولی در عمل به دلیل تورم جمعیت کیفری زندانها، کمبود بودجه و نبود فضای کافی، بسیاری از مقررات آیین نامه اجرایی سازمان زندانها اجرا نشده است.15(نجفی ابرندآبادی، 2396:1386-2395)
از دیگر دلایل توجه به سیاست اصلاح و درمان، رویکرد حقوق بشری است. این سیاست، یک سیاست انسانی16 و حقوق بشری است، چرا که براساس مبانی حقوق بشر، دولتها ضمن حق اعمال مجازات، موظف به رعایت کرامت انسانی هستند. در اسناد حقوق بشری که ایران نیز عضو آن است، در ارتباط با مجرمان به دولتها تاکید شده است که نظام زندانها به طور خاص و نظام کیفرها به طور کلی به گونه ای باشد که موجب اصلاح وبازگشت مجرمین به جامعه باشد. به عنوان مثال ماده 10 میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی(1966 میلادی)، اصولا موضوع چگونگی رفتار با افرادی که بنا به دلایلی از جمله کیفری آزادی آنها سلب شده است و محروم ازآزادی هستند را پیش بینی کرده است.17 در این ماده بر تفکیک متهمان از محکومان، رفتار انسانی متناسب با وضعیت آنان و همچنین بر اجتماع پذیری و بازپروری محکومین، به ویژه اطفال بزه کار، تاکید شده است.18
امروزه، اصلاح مجرمان علاوه برمیثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی، در برخی دیگر از کنوانسیون‌های بین المللی کیفری هم به دولت ها توصیه یا تکلیف شده است؛ چنانکه در کنوانسیون مریدا(2003 میلادی) با موضوع مبارزه با فساد، در خصوص مرتکبان فساد اقتصادی تاکید شده است که این گروه باید با اجرای سیاست اصلاحی به جامعه بازگردانده شوند. کنوانسیون مریدا در بند 10 ماده ای 30 دولت ها را مکلف کرده است که مجرمان یقه سفید را مورد اصلاح و اجتماع پذیری قرار دهند.19 و لذا با توجه به انکارناپذیر بودن ضرورت توسل به برنامه‌های اصلاحی و درمانی مجرمان در مقابله ای هرچه موفقیت آمیزتر با پدیده مجرمانه و نیز از آنجا که سیاست اصلاح ودرمان مجرمان انسانیتر و سودمندتر از سیاست حذف و طرد آنان است.(رابرت، 20:1997) ضرورت انجام تحقیقاتی که بتواند ابعاد سیاست اصلاح ودرمان را تبیین نموده، لوازم و زمینه‌های آن را در راستای اتخاذ هر چه موفق تر این سیاست به فعالان و دست اندر کاران امر در گستره ی نظام حقوقی ایران بشناساند و نیز میزان آشنایی فضای حقوقی کشور را با چنین سیاستی روشن نماید، کاملا آشکار است.
1-1-4- مبحث چهارم: قلمرو موضوعی سیاست اصلاح و بازپروری مجرمان

c (767)

دانشکده مهندسی مکانیک
بخش مهندسي حرارت وسيالات
پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته مهندسي مکانيک (گرایش تبديل انرژی)
طراحی و بهينه سازي سیستم توزیع شاخه اي گازطبیعي بر مبناي تئوري ساختاري
توسط:
امين مرادي مختارخانلو
اساتید راهنما:
دکتر ابراهیم گشتاسبیراد
دکتر خسرو جعفرپور
تابستان 1390
به نام خدا
اظهارنامه
اينجانب امين مرادي مختارخانلو (870911) دانشجوي رشته مهندسي مکانيک گرايش تبديل انرژي دانشکده مکانيک اظهار ميکنم که اين پاياننامه حاصل پژوهش خودم بوده و در جاهايي که از منابع ديگران استفاده کردهام، نشاني دقيق و مشخصات کامل آن را نوشتهام. همچنين اظهار ميکنم که تحقيق و موضوع پاياننامهام تکراري نيست و تعهد مينمايم که بدون مجوز دانشگاه دستاوردهاي آن را منتشر ننموده و يا در اختيار غير قرار ندهم. کليه حقوق اين اثر مطابق با آييننامه مالکيت فکري و معنوي متعلق به دانشگاه شيراز است.
نام و نام خانوادگي :امين مرادي مختارخانلو
تاريخ و امضاء: 1390.6.11
تقديم به پدرم و مادرم که با مهر و محبت خود
همواره مرا ياري کرده اند.
سپاسگذاري
سپاس از جهاندار هر دو جهان
شناسنده آشکار و نهان
اکنون که اين پايان نامه به اتمام رسيده است از اساتيد ارجمندم دکتر ابراهيم گشتاسبي راد، دکتر خسرو جعفر پور، دکتر اميد ابوعلي، دکتر علي اکبر گلنشان و تمام کساني که راهنماي من در راه تحصيل علم بودند قدرداني ميکنم.
از آقايان مهندس سعيد مومني، مهندس علي اکبر ميدان شاهي و مهندس امين عربي به نمايندگي از شرکت گاز استان فارس که در انجام اين پايان نامه مساعدت فرموده و همچنين شرکت گاز استان فارس که آن را مورد حمايت مالي قرار داده کمال تشکر و سپاسگذاري را دارم.
چکيده
طراحی و بهينه سازي سیستم توزیع شاخه اي گاز طبیعي بر مبناي تئوري ساختاري
به وسيله ي:
امين مرادي مختارخانلو
توزیع گاز طبیعی در شبکه های روستایی و شهرهای کوچک به دلیل ساختار شهرسازی عمدتا به صورت شاخه ای صورت می پذیرد. همواره طراحان شبکه های توزیع گاز رسانی سعی بر این داشته اند طرح آنها با صرف کمترین هزینه بهترین خدمات رسانی را داشته باشد. در حال حاضر از روش هاي متفاوتي در طراحي و بهينه سازي شبکه توزيع گاز استفاده مي گردد. یکی از راههای بهینه سازی در شبکه های شاخه ای روش کارآمد ساختاری می باشد. ايده اوليه روش ساختاري از پديده هاي طبيعي گرفته شده است و اين از اينجا ناشي ميشود که اين پديده ها داراي نظم ساختاري ويژه اي هستند. در واقع تئوري ساختاري را در هر جايي از طبيعت مي توان مشاهده کرد (حوزه رودخانه ها، ريه، گردش جوي و …). در این پژوهش سعی شده است که برای اولین بار تئوري ساختاري را همراه با روش بهينه سازي در شبکه های شاخه ای توزیع گاز به کار گرفته شود. براي تحقق اين هدف، ابتدا افت فشار بين دو نقطه از شبکه بر حسب قطر لوله ها و ديگر پارامترهاي جريان محاسبه مي گردد و سپس مقدار اين افت کمينه مي شود. نتايج نشان مي دهد که با بهره گيري از تئوري ساختاري مي توان المان هاي شبکه را بهينه، قطر لوله ها را کمينه و هزينه نهايي سيستم را نيز کاهش داد.
فهرست مطالب
عنوانصفحهفصل اول: مقدمه و مروري بر تحقيقات پيشين 11-1 مقدمه11-2 اهداف پايان نامه حاضر31-3 مروري بر تحقيقات پيشين3 1-3-1- طراحي شبکه گاز3 1-3-2- تئوري ساختاری 6فصل دوم: مفاهيم طراحي و بهينه سازي72- 1 مقدمه ای در طراحی 72- 2 فرآیند طراحی 72- 3 فرايند طراحي متداول در مقابل بهينه سازي82- 4 نقش رايانه در بهينه سازي 112- 5 تعريف بهينه سازي112- 6 مفاهيم بهينه سازي112- 7 تاريخچه روش هاي بهينه سازي122-8 روش هاي مختلف بهينه سازي14 2-8-1- روش هاي محاسباتي14 2-8-2- روش هاي شمارشي15 2-8-3- روش هاي تصادفي15فصل سوم: معادلات حاکم بر جريان درون لوله ها163- 1 حرکت سيالات تراکم ناپذير در لوله ها16 3-1-1- انواع رژيم جريان سيال در لوله ها 16 3-1-1-1- جريان آرام16عنوانصفحه 3-1-1-2- جريان مغشوش17 3-1-2- جريان آرام در لوله اي استوانه ای17 محاسبه افت فشار18 3-1-3- جريان مغشوش در لوله هاي استوانه اي 19 3-1-3-1- منحني توزيع سرعت ها20 3-1-3-2- محاسبه افت فشار22 3-1-4- جريان مغشوش در لوله هاي صاف22 3-1-5- جريان مغشوش در لوله هاي زبر233- 2 حرکت سيالات تراکم پذير در لوله ها26 3-2-1- مقدمه26 3-2-2- معادلات اساسي در حرکت سيالات تراکم پذير 26 3-2-2-1- رابطه پيوستگي26 3-2-2-2- معادله حرکت 27 3-2-2-3- رابطه انرژی27 3-2-2- جريان تکدما از درون لوله با قطريکنواخت 28فصل چهارم: رويکرد تئوري ساختاری در طراحي شبکه هاي توزيع سيال304- 1 تئوري ساختاري304- 2 سيستم هاي در بردارنده جريان سيال35 4-2-1- جريان بين دو نقطه35 انتخاب بهترين سطح مقطع35 4-2-2- اتصالT شکل و Y شکل 39 4-2-2-1- جريان تراکم ناپذير با رژيم آرام 40 4-2-2-2- جريان تراکم ناپذير با رژيم آشفته44 4 -2-2-3- جريان تراکم پذير با رژيم آرام46 4 -2-2-4- جريان تراکم پذير با رژيم آشفته49 4-2-3- جريان بين يک نقطه و تعدادي زيادي از نقاط 51 4-2-3-1- شبکه درختي براي جريان سيال51 4-2-3-2- انواع شبکه درختي 53 الف) شبکه درختي تک جفتی53عنوانصفحه الف-1- جريان تراکم ناپذير با رژيم آرام 54 الف-2- جريان تراکم ناپذير با رژيم آشفته57 الف-3- جريان تراکم پذير با رژيم آرام59 الف-4- جريان تراکم پذير با رژيم آشفته61 ب) شبکه درختي دو جفتی64 ب-1- جريان تراکم ناپذير با رژيم آشفته64 ب-2- جريان تراکم پذير با رژيم آرام69 ب-3- جريان تراکم پذير با رژيم آشفته70 ج) شبکه درختي سه جفتی72 ج-1- جريان تراکم ناپذير با رژيم آشفته72 ج-2- جريان تراکم پذير با رژيم آرام76 ج-3- جريان تراکم پذير با رژيم آشفته78 د)شبکه درختي با جفت دلخواه80 4-3 محاسبه افت فشار در حالت کلي82 4-3-1- جريان تراکم ناپذير با رژيم آرام 83 4-3-2- جريان تراکم ناپذير با رژيم آشفته86 4-3-3- جريان تراکم پذير با رژيم آرام92 4-3-4- جريان تراکم پذير با رژيم آشفته94 4-4 شبکه درختي با کمترين طول لوله 100 4-4-1- کمترين طول لوله در صفحه100 4-4-2- کمترين طول لوله روي ديسک101 4- 5 مقايسه بين درخت بهينه و درخت با طول لوله کمينه(با فرض جريان تراکم ناپذير آرام)105 4- 6 مقايسه بين درخت بهينه و درخت با طول لوله کمينه (با فرض تراکم ناپذير جريان آشفته)106فصل پنجم – بهينه سازي شبکه شاخه اي گاز با تئوري ساختاري1095-1- ويژگي هاي گاز طبيعي109عنوانصفحه5- 2 شبکه توزيع گاز110 الف) شبکه شاخه اي110 ب) شبکه حلقوي110 ج) شبکه مختلط1105- 3 بررسي امکان بکارگيري تئوري ساختاري درسيستم شاخهاي گاز طبيعي111 5-3-1- طراحي اتصالات متوالي115 5-3-2- طراحي اتصالات موازي1175- 4 مدل سازي شبکه و روش حل آن120 5-4-1- تابع هدف120 5-4-2- قيود121 5-4-3- طراحي شبکه شاخه اي توزيع گاز1215- 5 طراحي و بهينه سازي يک سيستم نمونه شاخه اي گاز طبيعي125فصل ششم – ارائه نتايج و بحث: طراحي چند شبکه گاز رساني به کمک تئوري ساختاري 132 مسئله اول133 مسئله دوم143 مسئله سوم152فصل هفتم – جمع بندي نتايج1637-1 نتيجه گيري1637-2 پيشنهادات164منابع و ماخذ165
فهرست شکل ها
عنوان و شمارهصفحهشکل 2-1- الگوی تکامل سيستم8شکل 2-2- فرايند طراحي متداول9شکل 2-3- فرايند بهينه سازي10شکل 3-1- تغييرات سرعت نسبت به زمان در يک نقطه از لوله19شکل 3-2- مقايسه منحني توزيع سرعت ها در جريان آرام و مغشوش20شکل 3-3-منحني توزيع سرعت ها در لوله در حالات مختلف21شکل 3-4- تغييرات افت فشار نسبت به سرعت يا شدت جريان در حالات مختلف22شکل 3-5- تغييرات ضريب اصطکاک نسبت به تغييرات عدد رينولدز و زبري نسبي24شکل 3-6- منحني مودي25شکل 4-1- درختان به عنوان نمونه اي از ساختار هاي طبيعي بهينه31شکل 4-2- شش ها به عنوان نمونه اي ديگر از ساختارهاي خود بهينه32شکل 4-3- مقايسه شش انسان با شبکه درختي33شکل 4-4- شش انسان33شکل 4-5- جريان در حوزه رود خانه ها34شکل4-6- بکار گيري ساختار درختي در خنک کاري 35شکل 4-7- جريان بين دو نقطه36شکل 4-8- انتخاب سطح مقطع39شکل 4-9- اتصال T شکل40شکل 4-10 – اتصال Y شکل45شکل 4- 11- ساختار درختي52شکل 4- 12- شبکه درختي تک جفتی53شکل 4- 13- شبکه درختي تک جفتی با سه لوله مرکزي56عنوان و شمارهصفحهشکل 4- 14- نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي
n_o در جريان آرام تراکم ناپذير و جريان آشفته تراکم ناپذير در اختار درختي تک جفتي59شکل 4- 15-نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي
n_o در جريان آرام تراکم پذير و جريان آشفته تراکم پذير در ساختار درختي تک جفتي64شکل 4- 16- شبکه درختي دو جفتي67شکل 4- 17- نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي
n_o در جريان آرام تراکم ناپذير و جريان آشفته تراکم ناپذير در ساختار درختي دو جفتي68شکل 4- 18- نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي
n_o در جريان آرام تراکم پذير و جريان آشفته تراکم پذير در ساختار درختي دو جفتي72شکل 4- 19- شبکه درختي سه جفتي75شکل 4- 20- نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي
n_o در جريان آرام تراکم ناپذير و جريان آشفته تراکم ناپذير در ساختار درختي سه جفتي76شکل 4- 21- نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي n_o در جريان آرام تراکم پذير و جريان آشفته تراکم پذير در ساختار درختي سه جفتي79شکل 4- 22- شبکه درختي با تعداد جفت دلخواه80شکل 4-23- تغييرات مقاومت کل جريان بر حسب تعداد نقاط روي دايره83شکل 4-24- جهش ناگهاني در ساختار جريان 85شکل 4-25- انتخاب بهترين ساختار درختي با 192 مصرف کننده86شکل 4-26- نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي n_o در جريان آرام تراکم ناپذير و جريان آشفته تراکم ناپذير در ساختار درختي چهار جفتي87شکل 4-27- نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي n_o در جريان آرام تراکم ناپذير و جريان آشفته تراکم ناپذير در ساختار درختي پنج جفتي88عنوان و شمارهصفحهشکل 4-28- نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي n_o در جريان آرام تراکم ناپذير و جريان آشفته تراکم ناپذير در ساختار درختي شش جفتي89شکل 4-29- نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي n_o در جريان آرام تراکم ناپذير و جريان آشفته تراکم ناپذير در ساختار درختي هفت جفتي90شکل4-30- تغييرات مقاومت کل جريان (f) برحسب تعداد مصرف کنندگان در جريان تراکم ناپذير آشفته91شکل4-31- تغييرات مقاومت کل جريان (f) برحسب تعداد مصرف کنندگان در جريان تراکم پذير آرام93شکل 4-32-نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي n_o در جريان آرام تراکم پذير و جريان آشفته تراکم پذير در ساختار درختي چهار جفتي95شکل 4-33-نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي n_o در جريان آرام تراکم پذير و جريان آشفته تراکم پذير در ساختار درختي پنج جفتي96شکل 4-34-نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي n_o در جريان آرام تراکم پذير و جريان آشفته تراکم پذير در ساختار درختي شش جفتي97شکل 4-35-نمودار تغييرات مقامت چريان f با تعداد لوله هاي مرکزي n_o در جريان آرام تراکم پذير و جريان آشفته تراکم پذير در ساختار درختي هفت جفتي98شکل4-36- تغييرات مقاومت کل جريان (f) برحسب تعداد مصرف کنندگان در جريان تراکم ناپذير آشفته99شکل 4-37- شبکه درختي با کمترين طول لوله در صفحه100شکل 4-38- شبکه درختي با کمترين طول لوله روي ديسک102شکل 4-39- درخت بهينه و درخت با طول لوله کمينه105شکل 4-40- نمودار تغييرات مقاومت کل جريان با تعداد مصرف کنندگان106شکل 4-41- منحني تغييرات مقامت چريان بر حسب تعداد جفت ها107شکل 4-42- منحني تغييرات مقامت چريان بر حسب تعداد لوله ها108شکل 5-1- اتصال با انشعابات موازي112شکل 5-2- نقشه محل لوله هاي شبکه شاخه اي 113شکل 5-3- نقشه گره شکل 5-2 114عنوان و شمارهصفحهشکل 5-4- مسير توزيع گاز در شبکه شاخه اي 5-2115شکل5-5- اتصال دو شاخه اي در محل گره از شبکه شاخه اي شکل 5-4117شکل 5-6- اتصال دو شاخه اي 119شکل 5-7- شبکه توزيع گاز123شکل 5-8- الگوريتم طراحي شبکه شاخه اي گاز124شکل 5-9- خط اصلي لوله گاز در ورودي يک روستا125شکل5-10- شماره ومحل لوله ها شبکه شاخه ای متقارن شکل 5-9126شکل5-11- جهت جريان گاز در شبکه شاخه ای متقارن شکل 5-9127شکل5-12- طول لوله ها در شبکه شاخه ای متقارن شکل 5-9127شکل5-13- قطر لوله ها در شبکه شاخه ای متقارن شکل 5-9128شکل5-14- مقايسه بين قطرهاي طراحي شده و قطرهاي بهينه براي هر لوله131شکل6-1- شبکه شاخه اي توزيع گاز مسئله اول133شکل6-2- نقشه گره مساله اول134شکل6-3- شماره و محل لوله ها شبکه شاخه اي مساله اول136شکل6-4- جهت جريان گاز در شبکه شاخه اي مساله اول138شکل6-5- طول لوله ها در شبکه شاخه اي مساله اول139شکل6-6- قطر لوله ها در شبکه شاخه اي مساله اول141شکل6-7- دومين شبکه شاخه اي مورد بررسي143شکل6-8- نقشه گره مساله دوم144شکل6-9- شماره و محل لوله ها شبکه شاخه اي مساله دوم145شکل6-10- جهت جريان گاز در شبکه شاخه اي مساله دوم147شکل6-11- طول لوله ها در شبکه شاخه اي مساله دوم148شکل6-12- قطر لوله ها در شبکه شاخه اي مساله دوم150شکل6-13- سومين شبکه شاخه اي مورد بررسي152شکل6-14- نقشه گره مساله سوم153شکل6-15- شماره و محل لوله ها شبکه شاخه اي مساله سوم154شکل6-16- جهت جريان گاز در شبکه شاخه اي مساله سوم157شکل6-17- طول لوله ها در شبکه شاخه اي مساله سوم158شکل6-19- قطر لوله ها در شبکه شاخه اي مساله سوم161عنوان و شمارهصفحهشکل6-21- منحني تغييرات هزينه در مسيرهاي شبکه مسئله سوم165
فهرست جدول ها
عنوان و شمارهصفحهجدول 4-1- مقاومت در جريان آرام براي لوله هاي مستقيم 38جدول 4-2- مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم ناپذير براي درخت تک جفتي58جدول 4-3-مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم پذير براي درخت تک جفتي63جدول 4-4- مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم ناپذير براي درخت دو جفتي68جدول 4-5- مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم پذير براي درخت دو جفتي71جدول4-6- مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم ناپذير براي درخت سه جفتي76جدول 4-7- مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم پذير براي درخت سه جفتي79جدول 4-8- مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم ناپذير براي درخت چهار جفتي87جدول 4-9- مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم ناپذير براي درخت پنج جفتي88جدول 4-10- مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم ناپذير براي درخت شش جفتي89جدول4-11- مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم ناپذير براي درخت هفت جفتي90جدول 4-12- مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم پذير براي درخت چهار جفتي95جدول 4-13- مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم پذير براي درخت پنج جفتي96جدول 4-14- مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم پذير براي درخت شش جفتي97عنوان و شمارهصفحهجدول 4-15- مقايسه مقامت چريان در جريان آرام و آشفته تراکم پذير براي درخت هفت جفتي98جدول 5-1- مقادير طول لوله ها و دبي گاز خروجي از گره ها126جدول 5-2- نتايج بدست آمده براي قطر لوله ها و سرعت درون آنها129جدول 5-3- مقادير فشار خروجي در گره ها130جدول 6-1- اطلاعات لوله هاي موجود135جدول 6-2- مقادير طول لوله ها و دبي گاز خروجي از گره ها ي مسئله اول137جدول 6-3- نتايج به دست آمده مربوط به انتخاب قطر و سرعت گاز درون لوله ها در مساله اول140جدول 6-4- نتايج به دست آمده مربوط به فشار خروجي در گره ها در مساله اول142جدول 6-5- مقادير طول لوله ها و دبي گاز خروجي از گره ها ي مسئله دوم146جدول 6-6- نتايج به دست آمده مربوط به انتخاب قطر و سرعت گاز درون لوله ها در مساله دوم149جدول 6-7- نتايج به دست آمده مربوط به فشار خروجي در گره ها در مساله دوم151جدول 6-8- مقادير طول لوله ها و دبي گاز خروجي از گره ها ي مسئله سوم155جدول 6-9- نتايج به دست آمده مربوط به انتخاب قطر و سرعت گاز درون لوله ها در مساله دوم159جدول 6-10- نتايج به دست آمده مربوط به فشار خروجي در مسئله سوم 162
فهرست نشانه هاي اختصاری
بيان کنندهنام نشانه اختصاريطول المان روي ديسک ( متر)aسطح مقطع لوله (مجذور متر)Aعرض المان روي ديسک ( متر)bطول االمان مستطيلي در صفحه (متر)cسرعت صوت (متر بر ثانيه)Cقطر لوله در دياگرام مودي يا طول واحد نفوذ (متر)dقطر لوله (متر)Dضريب افت در لوله (پاسکال)fشتاب جاذبه زمين (مجذور متر بر ثانيه)gشدت جريان وزني سيال (نيوتن بر ثانيه)Gانتالپي مخصوص سيالhقطر المان روي ديسک ( متر)lطول لوله (متر)Lنسبت دبي جرمي دو لوله متواليnتعداد نقاط روي دايرهNتعداد لوله ها در مرکز ديسکميزان گرماي انتقالي (ژول)qدبي حجمي سيال (متر مکعب بر ثانيه)Qشعاع لوله (متر)rثابت عمومي گاز هاR
بيان کننده نام نشانه اختصاريسرعت طولي (متربر ثانيه)uسرعت متوسط جريان در لوله (متربر ثانيه)سرعت بيشينه جريان در لوله (متربر ثانيه)فاصله افقي (متر)xفاصله عمودي از محور لوله ( متر)yنسبت دو قطر متواليwفشار (پاسکال)Pعدد ماخMحجم کل سيال درون لوله ها ( متر مکعب)Vارتفاع نسبي سيال نسبت به سطح مبنا (متر)Zتغييرات فشار در طول لوله (پاسکال)ΔPافت فشار (پاسکال)Reويژگي هندسي سيستمSvثابت پوازيهPoافت فشار کل در لوله براي جريان آرام (پاسکال)افت فشار کل در لوله براي جريان آشفته (پاسکال)دماي ميانگين سيال در لوله (کلوين)شدت جريان جرمي سيال (کيلو گرم بر ثانيه)افت فشار ناشي از اصطکاک (پاسکال)
بيان کنندهنام نشانه اختصاري یونانيزاويه بين دو لينک مرکزي بر روي ديسک ( درجه)αزاويه بين دو لينک محيطي بر روي ديسک ( درجه)βوزن مخصوص سيال (نيوتن بر متر مکعب)γضريب لاگرانژ براي طول لولهΓضخامت شعاعي (متر)δزاويه بين دو المان شعاعي روي ديسک (درجه)θضريب سيالت تراکم پذيرλضريب لاگرانژ براي قطر لولهΛلزجت ديناميک (کيلو گرم بر متر ثانيه)µنسبت طول دو لوله متواليξلزجت سينماتيک(مجذور متر بر ثانيه)υعدد پيΠچگالي سيال (کيلو گرم بر متر مکعب)ρتنش برشي ناشي از گرانروي (پاسکال)τتابع لاگرانژ براي قطرφتابع لاگرانژ براي طول لولهψ
فصل اول – مقدمه وتحقيقات پيشين
مقدمه
انسان همواره در جهان اطراف خود به دنبال یافته هاي جديدي است. اما در اين ميان آنچه اهميت دارد نگاه عالمانه به جهان مي باشد که بتوان با بهره گيري از آن نگاه، پديده هاي مختلف را مورد موشکافي قرار داده و به ايده ها ي جديدي دست يافت که راهگشاي گوشه اي از مشکلات زندگي بشر امروز باشد. خداوند متعال در آفرينش جهان نظم و قانون خاصی حکمفرما کرده است، اين مساله ميتواند توجه انسان را در کشف رمز و راز اين قوانين برانگيزد. به عنوان مثال چرا درختان در هنگام تابش آفتاب طوري شاخه هاي خود را به حرکت در مي آورند که در ساعات مختلف روز استفاده کافي از نور را داشته باشند و يا اينکه چگونه هنگام بارش باران، آب باران کوتاه ترين مسير را براي رسيدن به رودخانه ها طي ميکند. البته اين نگاه انسان فقط به پديده هاي جهان اطراف ختم نمي شود، مثلا ساز و کار اندام هاي موجود در بدن انسان، آشنايي بيشتر با آنها مي تواند سوال هاي جديدي را در ذهن انسان ايجاد کند. به عنوان مثال چرا بافت هاي شش انسان منبسط و منقبض مي گردند و … تنها پاسخ گويي به اين نوع سوالات راهگشاي مشکلات نخواهد بود بلکه دستيابي به ايده هاي جديد و پياده سازي آن بطور عملي در علم روز بايد هدف قرار گيرد.
نظم حاکم در جهان هستي و پديده هاي موجود در طبيعت همواره دست مايه محققين در آفرينش ايده هاي جديد بوده است. يکي از اين ايده هاي جديد که به صورت يک تئوري بيان شده، تئوري ساختاري است. همانطور که از نام اين تئوري مشخص مي شود از نظم ساختاري موجود در پديده هاي طبيعي الهام گرفته شده است.
تئوري ساختاری در واقع يک پيشزمينه ايست که در طراحي ساختار جريان بکار مي رود. پايه و اساس آن مي تواند يک اصل فيزيکي برگرفته از طبيعت باشد، اين از آنجا ناشي مي گردد که سيستمهاي جريان طبيعي داراي ساختار بهينه هستند. در نتيجه ايده دستيابي به ساختار بهينه را محققين از پديده هاي طبيعي گرفته اند]1[.
از طرفي پروژه ها نمايانگر توسعه پايدار در هر کشور مي باشد. یکي از پروژهايي که در هر کشور بخصوص کشورهاي نفت خيز در حال توسعه اهميت بسيار زيادي دارد، انتقال و توزيع نفت و گاز از طريق خطوط لوله مي باشد. اقتصاد اين کشورها به شدت بستگي به عمليات روان و بدون نقص اين خطوط دارد و همچنين امروزه با توجه نياز جامعه، افزايش رو به رشد جمعيت و محدوديت در منابع، استفاده از روش هاي نوين براي بهينه سازي سيستم هاي انتقال و توزيع اين منابع (نفت وگاز) از اهميت زياد و قابل توجهي برخوردار است.
البته ممکن است که با بکارگيري تکنيک هاي پيشرفته، پروسه هاي طراحي و بهينه سازي پيچيده تر گردد. اما با بکارگيري همزمان رياضيات و استفاده از رايانه به عنوان ابزاري در حل بسيار دقيق، ميتوان اين مشکل را حل کرد.
در اين پايان نامه طراحي و بهينه سازي شبکه هاي توزيع گاز شهري و روستايي مورد مطالعه قرار گرفته است. که ابتدا به معرفي اين نوع سيستم هاي توزيع گاز پرداخته شده و در ادامه طراحي و بهينه سازي آن مورد بررسي قرارگرفته شده است.
يک شبکه توزيع گاز داراي چند خط اصلي1 است که گاز را از ايستگاه تقليل فشار وارد شهر کرده و به دست مصرف کنندگان مي رساند]2[.
اصولا در طراحي شبکه توزيع گاز سرعت، فشار و شدت جريان گاز و قطر لوله ها از پارامترهاي موثر در طراحي هستند که بر روي یکديگر تاثير متقابل دارند. عموما جريان در شبکه توزيع گاز در حالت دائمي فرض مي شود.
با توجه به متغيرهاي فراواني که در شبکه توزيع گاز وجود دارد با استفاده از رايانه و بهره گيري از يک روش بهينه سازي مناسب مي توان هزينه نهايي سيستم را کمينه کرد.
در واقع هدف از اين تحقيق کاهش هزينه ها نهايي براي شبکه شاخه اي توزيع گاز مي باشد. بدين منظور از روش تئوري ساختاري به عنوان يک روش نوين در طراحي سيستم شاخه اي توزيع گاز طبيعي و بهينه سازي آن استفاده مي گردد.
درادامه اين فصل مروري بر تحقيقات پيشين صورت مي پذيرد.
در فصل دوم مفاهيم کلي طراحي و بهينه سازي بيان گرديده و همچنين مقايسه اي بين طراحي همراه با فرآيند بهينه سازي با طراحي متداول2 انجام گرفته است. تاريخچه بهينه سازي، روش هاي مختلف بهينه سازي3 و الگوي بهينه سازي استاندارد از جمله مواردي است که در ادامه اين فصل شرح داده مي شود.
معادلات حاکم بر جريان هاي تراکم پذير و تراکم ناپذير با رژيم هاي آرام و آشفته درون لوله هاي صاف و لوله هاي زبر در فصل سوم اين پايان نامه ارائه مي گردد.
در فصل چهارم روش طراحي با تئوري ساختاري و چگونگي استفاده از آن براي طراحي و بهينه سازي سيستم هاي مختلف توزيع سيال شرح داده شده است.
امکان بکارگيري تئوري ساختاري براي شبکه شاخه اي گاز در فصل پنجم مورد بررسي قرار گرفته است. همچنين در اين فصل روش طراحي و بهينه سازي در قالب يک الگوريتم بر مبناي سعي وخطا بيان شده است. درانتهاي فصل پنجم يک ساختار ساده شاخه اي گاز به عنوان نمونه انتخاب و بر اساس روش حل پيشنهادي طراحي مي گردد تا کارايي تئوري ساختاري در بهينه سازي شبکه شاخه اي گاز مورد ارزيابي قرار گيرد.
در فصل ششم روش بهينه سازي شبکه شاخه اي گاز بر مبناي تئوري ساختاري براي چهار مسئله مختلف (از نظر تعداد مصرف کننده) بکار گرفته شده و براي هر مسئله مسيرهاي بحراني از نظر هزينه مشخص گرديده است و همچنين هزينه نهايي کل در هر شبکه با طراحي هاي مشابه قبلي مورد مقايسه قرار گرفته است.
در فصل هفتم نتايج به دست آمده در اين پژوهش ارائه و همچنين پيشنهاداتي براي بکارگيري تئوري ساختاري در زمينه هاي ديگر گرديده است.
1-2- اهداف پایاننامه حاضر
اهداف اين پاياننامه را مي توان بصورت زير بيان نمود:
بررسي امکان بکارگيري تئوري ساختاري درسيستم شاخهاي گاز طبيعي
طراحي يک سيستم تيپ 4شاخه اي گاز طبیعی
بهينه سازي سيستم شاخه اي گاز با تئوري ساختاري
مطالعات پیشین
این بخش را به دو قسمت مجزا طراحي شبکه گاز و تئوري ساختاري تقسیم کرده و مطالعات قبلي صورت گرفته در هر دو بخش به ترتيب مورد بررسي قرار مي گيرد.
1-3-1- طراحي شبکه گاز
اخيرا بيشترين توجه در شبکه هاي توزيع جريان روي دستيابي به الگوريتم هاي کارآمدي براي آناليز جريان متمرکز است و هم اکنون تعداد زيادي برنامه رايانه اي قابل استفاده و موثري براي شبيه سازي وجود دارد و طرحهاي بهينه اي را پيشنهادي مي کند. به عنوان مثال برنامه سيم نت5 ]3[ بطور گسترده در لهستان6 براي آناليز و شبيه سازي سيستم هاي توزيع گاز استفاده مي گردد.
البته هم اکنون مطالعات محدودی در راستاي گسترش روش هايي با هدف بهينه کردن طراحي شبکه لوله در جهان صورت مي پذيرد که اغلب اين تحقيقات موجب دستيابي به برنامه هاي رايانه اي قابل دسترسي که عمدتا استفاده تجاري دارند، شده اند که اين برنامه ها مهندسين را در طراحي و بهينه سازي شبکه توزيع بسيار کمک مي کنند.
روش هايي که در حال حاضر در طراحی شبکه توزيع گاز استفاده مي شود و بر اساس پروسه انتخاب قطر لوله ها به سه دسته زير تقسيم مي گردد]3[:
روش هاي ذهني7 (ابتکاري).
روش هایي که در آن فرض مي شود گستره پيوسته8 اي از قطر لوله ها در دسترس است.
روشهاي بهينه سازي گسسته9.
الف- روش هاي ذهني: روش هايي هستند که شامل پروسه طراحي خاصي نمي شوند و الگوريتم ويژه اي ندارند.
اين روش ها تا مدتي طراحي هاي خوبي را از نظر اقتصادي موجب شدند و از اين حيث مورد استقبال قرار گرفتند. اما از آنجا که روش بهينه سازي روشني نداشتند و هيچ تضميني وجود نداشت که شبکه طراحي شده کاملا بهينه باشد، در نتيجه خيلي به کار گرفته نشدند. مثلا در طراحي شبکه درختي توزيع سيال، تعداد بسيار زيادي از طراحي هاي ممکن است وجود داشته باشد که شامل گستره جواب هاي قابل قبول10 باشد و با بکارگيري اين روش شانس رسيدن به بهينه ترين جواب بسيار اندک است. از جمله اين روش ها مي توان به روش پايلوت11 ]4[ و همچنين روش اف پي6 12 ]5[ که از روش هاردي کراس13 براي بالانس جريان شبکه استفاده مي کند نام برد که اغلب اين روش ها در طراحي شبکه گاز داراي مدار بسته14 استفاده مي گردند.
روش هاي پيوسته15 : در اين روش براي طراحي شبکه فرض بر اين است که درانتخاب طيف پيوسته از قطرها وجود دارد و هر اندازه اي از قطرها را مي توان انتخاب کرد .
ازجمله اين روش ها ميتوان به روش اس يو ام تي16 اشاره کرد که توسط جي بوين17 ]6[ طرح گرديده نام برد اغلب اين روش ها نيز در طراحي شبکه گاز داراي مدار بسته استفاده مي گردد.
روش هاي گسسته18 : در اين روش براي طراحي شبکه فرض بر اين است که طيف گسسته اي از قطر موجود است و هر اندازه اي از قطرها را نمي توان انتخاب کرد .
روت فرب19 و همکارانش ]7[ روش موثر و ساده اي براي پيدا کردن اقتصادي ترين طراحي وقتي شبکه شاخه اي گاز مورد بحث است پيشنهاد مي کند. اين روش بر اين اساس است که زمانيکه قطر لوله اي انتخاب مي گردد به دنبال آن افت فشار و قيمت هرلوله نيز محاسبه مي گردد. با توجه به اينکه در شبکه شاخه اي يا لوله ها داراي اتصال سري يا اتصال وي شکل20 هستند. اگر دو لوله با اتصال سري به هم وصل شوند با انتخاب قطر از ليست قطر هاي موجود سعي ميشود که افت فشار کل و متعاقبا هزينه کمينه گردد. در صورتي که اين قطرها افت فشار بيشتري را حاصل کنند با قطرهاي ديگري جايگزين مي شوند اين فرآيند تا رسيدن به بهينه ترين جواب ادامه مي يابد. حال اگر لوله ها داراي اتصال “وي” شکل بودند دراين صورت افت فشار لوله ها بطور جداگانه محاسبه مي گردد و قطر هاي موجود براي هر يک از لوله ها بطور مستقل جايگزين مي شود تا افت فشار در لوله ها کمينه گردد و کمترين هزينه ممکن بدست آيد.
بئل21 ]8[ نيز يک روش بهينه سازي را پيشنهاد مي کند که مشکل قيود غير خطي را با تقريب خطي گسسته حل مي کند.
روش پيشنهادي توسط آندرزج22 و گئورکي23 ]9[، مدل سازي کلي شبکه گاز است که بتوان رابطه کلي بين قيمت تمام شده قطر لوله ها و پارامترهاي شبکه پيدا کرد.
در واقع ميتوان اينطور نتيجه گرفت که در اغلب روش هاي مورد مطالعه در طراحي شبکه توزيع گاز، قطر لوله ها به عنوان يک پارامتر اساسي در نظر گرفته مي شود و يکي از سه روش بالا با توجه به روش بهينه سازي موجود و شرايط مسئله در انتخاب قطرها مورد استفاده قرار مي گيرد. سپس افت فشار به عنوان تابع هدف بر اساس قطر لوله ها و ديگر پارامترها شبکه بيان گرديده و با بهره گيري از يک روش بهينه سازي کمينه مي شود.
تئوري ساختاری
تئوري ساختاري اولين بار توسط دکتر آدريان بژان براي خنک کاري قطعات الکترونيکي مورداستفاده قرارگرفت و اين نقطه شروعي براي بکارگيري اين تئوري در بسياري از زمينه هاي مهندسي گرديد. از اهميت اين تئوري همين بس که حتي در پديده هاي اجتماعي و اقتصادي نيز بکار برده شده است. دراين بخش به گوشه اي از مطالعات انجام شده بر مبناي تئوري ساختاري اشاره شده است.
لطف الله قدوسي24 [10] بر روي افزايش کارآيي با تئوري ساختاری در زمينه سيستمهاي الکترونيکي، مسائل اقتصادي و سيستم هاي جريان بحث کردهاست. درواقع اينکه با افزايش پيچيدگي جريان آيا تئوري ساختاری کارآيي سيستم را افزايش مي دهد؟ نتيجه تحقيقات ايشان نشان ميدهدکه اولا طراحيهاي ساختاری ضرورتا کارآيي سيستم را بالا نميبرد اگر پيچيدگي ساختار جريان افزايش پيدا کند، ثانيا بازدهي بهتر براي سيستم متاثر از عوامل ديگري نيز هست.
و همچنين لورنته25 و بژان26 [11] بر روي طراحي سيستمهاي انرژي براي توليد ساختار جريان براساس تئوري ساختاری کار کردند که هدف در اين مقاله رسيدن به حداکثر کارآيي با ايجاد تعادل و چيدمان مناسب درساختار جريان بود.
لو27 و همکارانش [12] يک ديدکلي ازنظريه ساختاری دادند و نمونههايي از ساختارهاي دو شاخهاي28 مانند مبدلهاي حرارتي29 و … را بررسي کردند.
بژان و همکارانش [13] بهينه سازي اقتصادي سيستمهاي جريان طبيعي30 را مورد بررسي قرار دادند.
ريسو اررا31 [14] در پایاننامه خود، برروي بهینه سازی هندسي در سيستم هاي جريان با بازگشت ناپذيري کار کرد.
لورنته و بژان [15] حل تحليلي و فرمولبندي گرافيکي قانون ساختاری در بيشينه کردن دسترسي به جريان درسيستمهای حرارتي و سیالاتي ، مورد مطالعه قرار دادند.
فصل دوم. مفاهيم طراحي و بهينه سازي
مقدمه ای بر طراحی
مهندسی، به يک تعبير متشکل از تعدادی فعالیت است که خوب پایه ریزی شده اند و به شکل مناسبی در کنار هم قرار گرفته اند. این فعالیت ها عبارتند از: تحلیل، طراحی، ساخت، فروش، پژوهش و توسعة سیستم ها.
طراحی سیستم های پیچیده نیاز به محاسبات عظیم و پردازش داده ها دارد. در طی سه دهه گذشته، انقلابی در فنآوری رایانه و محاسبات عددی به وقوع پیوست. رایانه های امروزی محاسبات پیچیده و پردازش داده های بسیار بزرگ را به طور مؤثری انجام می دهند. فرآیند طراحی مهندسی از این انقلاب بسیار بهره مند شده است. بدين ترتيب سیستم های بهتری را با تحلیل پارامترهای اختیاری متعددی می توان در زمان کوتاهی طراحی کرد. این نوع تحلیل ها و طراحی ها بسیار مورد توجه هستند، زیرا حاصل آن سیستم های بهتر، کم هزینه تر، با ظرفیت های بیشتر و عملکرد و نگهداری ساده تری خواهد بود.
سیستم ها را می توان به صورت بهینه طراحي نمود. در سال های اخیر، روش های عددی بهینه سازی به میزان زیادی توسعه و بهبود یافته اند.

فرآیند طراحی
فرآیند طراحی سیستم ها به مجموعة نقشه ها، محاسبات و گزارش هایی می انجامد که سیستم بر اساس آنها ساخته می شود.
مهندسان برای طراحی بهترین سیستم ها تلاش می کنند. معنی بهترین برای سیستم های مختلف با توجه به ویژگی های آنها متفاوت است. به طور کلی، بهترین سیستم یعنی سیستمی کم هزینه تر، با بازدهی بالاتر، قابل اعتمادتر و بادوام تر]16[.
فرآیند طراحی باید کاملاً حساب شده و منظم باشد. يک الگوي تکامل سيستم در شکل 2-1 نشان داده شده است.
شکل(2-1): يک الگوی تکامل سيستم]17[.

الگویی که در بالا نشان داده شده یک نمودار جعبه ای ساده برای تکامل سیستم است. در عمل شاید نیاز باشد تا هر جعبه به جعبه های کوچکتر متعددی شکسته شود تا مطالعه مناسب انجام گرفته و به یک نتیجه معقول برسد. نکتة مهم این است که مفاهیم بهینه سازی و روش هاي آن می توانند در هر مرحله فرآیند کمک کنند. استفاده از این روش ها به همراه نرم افزار می تواند در مطالعه حالات مختلف طراحی در زمان کوتاه بسیار مفید باشد]16[.
فرآیند طراحی متداول در مقابل بهينه سازي
طراحی مؤثر و کم هزینه سیستم ها بدون از بین بردن صحت و درستی عملکرد آنها مورد نظر مهندسان است. فرآیند طراحی متداول بستگی به دید فنی و تجربه و مهارت طراح دارد. این حضور پررنگ عنصر بشری گاه می تواند در ترکیب سیستم های پیچیده به نتایج نادرستی منتهی شود. شکل 2-2 نمودار جریانی برای فرآیند طراحی متداول را نمایش می دهد که استفاده از اطلاعات جمع آوری شده از یک یا چند طراحی آزمایشی و تجربه و مهارت فنی طراح را شامل می شود]16[.
شکل(2-2): فرآيند طراحي متداول]17.[
تنگناها و نیاز برای بازده بیشتر در دنیای پر رقابت امروز، مهندسان را مجبور می کند تا به طراحی بهتر و اقتصادی تر علاقه نشان دهند. با پیشرفت های اخير در فن آوری رایانه که بر گرایش های مختلف مهندسی تأثیر گذاشته است، فرآیند طراحی به سختی می تواند دست نخورده باقی بماند. شکل 2-3 فرآیند بهينه سازي را نشان می دهد.

شکل(2-3): فرآيند بهينه سازي]17[.
تفاوت میان دو روش بیان شده به این معنی است که فرآیند طراحی متداول رسمیت کمتری دارد. تابع هدف که معیار عملکرد سیستم است مشخص نمی شود. اطلاعاتی که تصمیمات طراحی برای بهبود سیستم را می سازد محاسبه نمی گردد. بیشتر تصمیمات بر اساس قوه ابتکار و تجربه طراح گرفته می شود. به عکس، فرآیند بهینه سازی بسیار منظم است و از اطلاعات برای تصمیم گیری استفاده می کند. با این وجود، فرآیند بهینه سازی می تواند به مقدار قابل توجهی از تجربه و قوه ابتکار طراح بهره مند شود]16[.

نقش رایانه در بهينه سازي
سیستم های مهندسی می توانند توسط رایانه ها بسیار دقیق تر تحلیل شوند. رایانه به ما کمک می کند که عملکرد سیستم ها را روشن تر درک کنیم و بدین وسیله دقیق تر و مؤثر تر طراحی کنیم. فرآیند طراحی متداول و یا بهينه سازي مرحله به مرحله و تکراری است و مکرراً از مجموعه محاسبات مشابه استفاده می کند که این نوع محاسبات تکراری برای رایانه ای کردن بسیار مناسب است. بنابراین رایانه ها نقش مهمی در فرآیند طراحی بازی می کنند. آنها در هر مرحله فرآیند طراحی را آسان می کنند]17[.
تعريف بهينه سازي
دستيابي به بهترين نتيجه در شرايط داده شده را بهينه سازي مي گويند. بهينه سازي را مي توان به عنوان فرايند يافتن شرايطي که مقدار بهينه يک تابع را بدست مي دهد تعريف کرد. براي حل مسائل بهينه سازي، روش يگانه اي وجود ندارد.
مفاهيم بهينه سازي
هدف از بهينه سازي یافتن طرح قابل قبول، با توجه به محدوديتها و نيازهاي مسئله است. براي يک مسئله ممکن است طرح هاي مختلفي وجود داشته باشد که براي مقايسه آنها و انتخاب طرح بهينه، تابعي به نام تابع هدف تعريف مي گردد. انتخاب اين تابع به طبيعت مسئله بر مي گردد. گاهي در بهينه سازي چند تابع هدف بطور همزمان مدنظر قرار مي گيرند. اين گونه مسائل بهينه سازي که در بر گيرنده چند تابع هدف هستند را مسائل چند هدفي مي نامند. ساده ترين راه در برخورد با اينگونه مسائل تشکيل يک تابع هدف جديد به صورت ترکيب خطي توابع هدف اصلي مي باشد که در اين ترکيب ميزان اثر گذاري هر تابع با وزن اختصاص يافته به آن، مشخص مي شود]17 [.
هر مسئله بهينه سازي داراي تعدادي متغير مستقل که آنها را متغيرهاي طراحي ناميده و با بردار n بعدي X (بردار طراحي) نشان داده مي شود. هدف از بهينه سازي تعيين مقادير اختصاصي به متغيرهاي طراحي است به گونه اي که تابع هدف کمينه يا بيشينه مي گردد. مسائل مختلف بهينه سازي به دو دسته تقسيم مي گردد:
الف) مسائل بهينه سازي بدون قيد32: در اين مسائل هدف بيشينه يا کمينه کردن تابع هدف بدون هيچ گونه قيدي بر روي متغيرهاي طراحي مي باشد]17[.
ب) مسائل بهينه سازي مقيد33: بهينه سازي در اغلب مسائل کاربردي، با توجه به قيود صورت مي گيرد. قيودي که در زمينه رفتار و عملکرد سيستم مي باشند. قيود رفتاري و قيودي که در فيزيک مسئله وجود دارد را قيود هندسي يا جانبي34 ناميده مي شوند. معادلات معرف قيود، ممکن است به صورت مساوي يا نا مساوي باشند که در هر مورد روش بهينه سازي متفاوت است. به هر حال قيود، ناحيه قابل قبول را در طراحي معين مي کنند]17[.

تاريخچه روش هاي بهينه سازي
گذشته روشهاي بهينه سازي را مي توان در روزگار نيوتن35، لاگرانژ36 و کوشي37 رديابي کرد. بسط روشهاي بهينه سازي حساب ديفرانسيل با تحقيقات انجام شده توسط نيوتن و لايبنيتز38 آغاز شد. حساب تغييرات



قیمت: تومان

c (751)

دانشکدهی هنر و معماری
پايان نامه‌ي كارشناسي ارشد
در رشته‌ی برنامهریزی شهری
تحلیل گونه بندی شبکه های ترافیکی بر اساس قابلیت های ساختاری معابر و کاربریهای همجوار
(نمونه موردی: منطقه 6 شهرداری شیراز حدفاصل محور
معالی آباد و شهرک گلستان)
به کوشش
نیلوفر پناهی
استادان راهنما
دکتر علی سلطانی
مهندس محمد کبگانی
بهمن 1392
به نام خدا
اظهار نامه
اینجانب نیلوفر پناهی دانشجوي رشته ي برنامه ریزی شهری دانشکده هنر و معماري اظهار می کنم که این پایان نامه حاصل پژوهش خودم بوده و در جاهایی که از منابع دیگران استفاده کرده ام، نشانی دقیق و مشخصا ت کامل آن را نوشته ام. همچنین اظهار می کنم که تحقیق و موضوع پایان نامه ام تکراري نیست و تعهد می نمایم که بدون مجوز دانشگاه دستاوردهاي آن را منتشرننموده و یا در اختیار غیر قرار ندهم.کلیه حقوق این اثر مطابق با آیین نامه مالکیت فکري و معنوي متعلق به دانشگاه شیراز است.
نام و نام خانوادگی : نیلوفر پناهی
تاریخ و امضاء:
تقدیم به
به پاس تعبیر عظیم و انسانی شان از کلمه ایثار و از خودگذشتگی؛
به پاس عاطفه سرشار و گرمای امیدبخش وجودشان که در این سردترین روزگاران بهترین پشتیبان است؛
به پاس قلب های بزرگشان که فریاد رس است و سرگردانی و ترس در پناهشان به شجاعت می گراید؛
و به پاس محبت های بی دریغشان که هرگز فروکش نمی کند
این مجموعه را به پدر و مادر عزیزم تقدیم می کنم
سپاسگزاری
از تمامی اساتید گرامی بخش شهرسازی که 6 سال افتخار شاگردی آنها را داشته ام، به ویژه اساتیدگرانقدر جناب آقای دکتر علی سلطانی ، جناب آقای مهندس محمد کبگانی و جناب آقای دکتر محمد حسین پور که در تمامی مراحل این پروژه مرا یاری فرمودند، کمال تشکر و قدردانی را دارم.
از دوستان عزیز سرکار خانم مهندس رویا شریفی، جناب آقای مهندس سینا عطایی، جناب آقای مهندس سجاد عسکری و جناب آقای مهندس امیر یداله پور به خاطر حمایت های بی دریغشان کمال تشکر را دارم.
چکیده
تحلیل گونه بندی شبکه های ترافیکی بر اساس قابلیت های ساختاری
معابر و کاربریهای همجوار
(نمونه موردی: منطقه 6 شهرداری شیراز حدفاصل محور
معالی آباد و شهرک گلستان)
به کوشش
نیلوفر پناهی
ریخت شناسی(مورفولوژی) شهری، را میتوان، دانش شناخت شکل و مطالعه ساختار شهر به عنوان سکونتگاه انسان دانست. این دانش کمک می کند تا سلسله مراتب تغییرات شهری مشخص شود. با توجه به اینکه محیط فیزیکی، زمینه ساز رفتارها و تحولات اجتماعی –اقتصادی بعدی است، شناخت تغییرات فیزیکی برای پیش بینی تغییرات آتی ضروری است. از مهم ترین اجزای تشکیل دهنده مورفولوژی شهرها، ساختار شبکه معابر و کاربری زمین می باشد. مطالعه ساختار شبکه معابر به منظور شناسایی توان و قابلیتهای آن در ارتباط با کاربری زمین و عوامل ترافیکی می تواند گزینه های سودمندی را دراختیار تصمیمسازان قرار دهد. این پژوهش با هدف بررسی رابطه بین قابلیت های ساختاری معابر و کاربری زمین در حدفاصل محور معالی آباد و شهرک گلستان(منطقه 6 شیراز) انجام شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که هر بخش از شبکه شهری به لحاظ ساختاری از تواناییها و قابلیتهای به خصوصی برخوردار است که بایستی در مدیریت عرضه و تقاضای زیرساختها و خدمات ترافیکی مورد توجه قرار گیرد؛ همچنین اگر کاربری های شهری، متناسب با ظرفیت شبکه توزیع شوند، سازمان فضایی شهر به حداکثرکارایی رسیده و شکل گیری مطلوب تری خواهد داشت.
کلیدواژگان: قابلیت ساختاری- کاربری زمین- گونه بندی شبکه معابر
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه
1-1-کلیات2
1-2- طرح مسئله و ضرورت تحقیق3
1-3- اهداف تحقیق5
1-4- سوالات تحقیق5
1-5-فرضیات تحقیق6
1-6-پیشینه تحقیق6
1-6-1-مطالعات خارجی6
1-6-2-مطالعات داخلی13
1-7-روش تحقیق19
1-8-مراحل تحقیق22
فصل دوم: مبانی نظری
2-1- مورفولوژی شهری23
2-1-1- مکتب مورفولوژی شهری انگلیسی23
2-1-2- مکتب مورفولوژی شهری ایتالیایی24
2-1-3- مکتب مورفولوژی شهری فرانسوی24
2-2- فرم (شکل) شهر26
2-3- سیستم حمل و نقل27
2-3-1- سیستم های شبکه ارتباطی27
2-3-2- تیپولوژی شبکه معابر31
2-3-2-1- تیپولوژی ABCD32
2-3-2-2- خیابان ها و الگوها36
2-3-3- پارامترهای اندازه گیری مشخصات شبکه معابر36
2-3-5-سلسله مراتب شبکه معابر46
2-3-6-کنترل های طراحی57
2-3-7-نقش شبکه معابر در تولید و جذب سفر57
2-4-کاربری زمین58
2-4-1- نقش کاربری در تولید و جذب سفر58
2-5-ارتباط کاربری زمین و حمل و نقل62
2-5-1- مدلسازی حمل و نقل و کاربری زمین67
2-6-تجارب جهانی71
2-6-1-کشور هلند71
2-6-2-ایالت کالیفرنیا71
2-6-3-ایالت نیوجرسی72
2-6-4-سئول72
2-7-تدوین چارچوب نظری72
2-8-جمع بندی39
فصل سوم: معرفی بستر مطالعاتی و روش شناسی تحقیق
3-1- معرفی بستر مطالعاتی77
3-1-1- معرفی شهر شیراز77
3-1-2- معرفي اجمالي منطقه 6 شهرداري شيراز85
3-1-3- محدوده مورد مطالعه92
3-2- روش شناسی تحقیق95
3-2-1- تجزیه و تحلیل شبکه معابر95
3-2-2- تجزیه و تحلیل کاربری زمین103
3-2-3- تجزیه و تحلیل رابطه بین شاخص های ساختاری معابر و کاربری زمین103
3-3- جمع بندی72
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل
4-1- تجزیه و تحلیل شبکه معابر110
4-1-1- پارامترهای تحلیل فضایی112
4-1-2- گونه بندی معابر بر اساس قابلیت ساختاری118
4-1-3- گونه بندی معابر بر اساس حجم ترافیک120
4-1-4- تحلیل گونه بندی معابر بر اساس حجم ترافیک و قابلیت ساختاری122
4-1-5-تحلیل ساختار شبکه معابر در محدوده مورد مطالعه بر اساس الگوی
پیشنهادی مارشال126
4-1-7- تحلیل سلسله مراتب شبکه معابر در محدوده مورد مطالعه131
4-2- تحلیل کاربری زمین133
4-3- همبستگی بین تراکم مکانی کاربریها و شاخص های ساختاری معابر140
4-4- تحلیل تاثیر پذیری حجم ترافیک142
4-5- مدلسازی رگرسیون144
4-6- تفاوت میان حجم واقعی و حجم پیش بینی شده برای شبکه معابر145
4-7- جمع بندی112
فصل پنجم: جمع بندی و ارائه پیشنهادات
5-1- جمع بندی151
5-2- پاسخ به سوالات و فرضیات پژوهش155
5-3- پیشنهادات و سیاستگذاری157
5-4- پیشنهادات برای پژوهشهای آتی158
منابع و مأخذ
منابع فارسی 159
منابع انگلیسی161
فهرست شکل‌ها
عنوان صفحه
شکل 1: اجزای سازمان فضایی شهر4
شکل 2: نمودار مراحل تحقیق20
شکل 3:سیستم ارتباطی شعاعی28
شکل 4: عکس هوایی شهر مشهد مقدس28
شکل 5:سیستم ارتباطی شطرنجی29
شکل 6: عکس هوایی شهر بجنورد29
شکل 7:سیستم ارتباطی حلقوی30
شکل 8: عکس هوایی شهر همدان31
شکل 9:تیپولوژیABCD32
شکل 10: ساختار و ترکیب تیپولوژی ABCD34
شکل 11:الگوی پیشنهادی مارشال برای ساختار شبکه معابر35
شکل 12:نمودار روت گرام36
شکل 13: نمودار رابطه عملکردهای شبکه معابر39
شکل 14:الگوهای اتصال شبکه43
شکل 15:الگوهای محتمل سفر در شبکه حمل و نقل44
شکل 16: جایگاه دسترسی در چرخه حملونقل و کاربری زمین و اهمیت46
شکل 17: نظریه سلولی بوکانان48
شکل 18:ارتباط بین عملکردهای دوگانه معابر49
شکل 19: : تم های طبقه بندی راهها(a:طبقه بندی بر اساس فرم،b:طبقه بندی بر اساس51
شکل 20:طبقه بندی راهها بر اساس فرم52
شکل 21:طبقه بندی راهها بر اساس کاربرد52
شکل 22: الگوی شبکه معابر پیشنهادی توسط استفان مارشال54
شکل 23: سلول زیست محیطی54
شکل 24: رابطه بین سطح عملکردی کاربری و جذب سفر59
شکل 25: چرخه ارتباط متقابل کاربری زمین و حمل و نقل27
عنوان صفحه
شکل 26: اجزای سیستم حمل و نقل و کاربری63
شکل 27:مدل پایه حمل و نقل و کاربری67
شکل 28: مدل مفهومی تحقیق73
شکل 29: مرحله اول توسعه شهر شیراز79
شکل 30: مرحله دوم توسعه شهر شیراز80
شکل 31: مرحله سوم توسعه شهر شیراز82
شکل 32: عکس هوایی از منطقه 6 شیراز85
شکل 33: نمونه هایی از تحلیل ساختار شبکه معابر96
شکل 34: عناصر تجزیه و تحلیل شبکه معابر97
شکل 35: نمونه ای از تجزیه و تحلیل شبکه99
شکل 36: محیط نرم افزارDepth map102
شکل 37: نمونه هایی از خروجی نرم افزار Depth map102
شکل 38: الگوی معابر محدوده بر اساس الگوی پیشنهادی مارشال131
شکل 39: بولوار دکتر شریعتی138
شکل 40: بولوار آیت ا… میرزای شیرازی138
شکل 41: نمودار تراکم مکانی کاربریها در مجاورت معابر محدوده139
شکل 42: تراکم مکانی کاربریها در مجاورت معابر محدوده139

فصل اول

مقدمه

1-1-کلیات
ریخت شناسی(مورفولوژی) شهری1، را میتوان، دانش شناخت شکل و مطالعه ساختار شهر به عنوان سکونتگاه انسان دانست. این دانش کمک می کند تا سلسله مراتب تغییرات شهری مشخص شود. با توجه به اینکه محیط فیزیکی، زمینه ساز رفتارها و تحولات اجتماعی –اقتصادی بعدی است، شناخت تغییرات فیزیکی برای پیش بینی تغییرات آتی ضروری است(سلطانی،24:1390). از اين رو مورفولوژي شهرها در نواحي مختلف دنيا زاييده، محيط جغرافيايي، شرايط فرهنگي وفنآوری است. در واقع مورفولوژي شهري از عوامل طبيعي و فرهنگي توام شكل مي گيرد كه در اين بين، نقش شبكه معابر در شكلدهي مورفولوژي شهرها با توجه به قدرت عوامل طبيعي و انساني، كاملامشهود و مثال زدني است؛ يعني همچنان كه شبكه معابر در شكلدهي و ساخت مورفولوژي شهرها تاثير دارد،گاهي اوقات اين مورفولوژي شهري است كه با كمك عوامل و عناصر طبيعي نحوه شكلگيري مسيرها و معابر و خصوصا دسترسيها را تعيين میکند. از طرف دیگر، در آنالیز ریختشناسی شهری یکی از عوامل تاثیرگذار، کاربری زمین است. در واقع ساختار شبکه معابر و کاربری زمین، فرمدهندگان مرتبط شکل شهر هستند. (Levinson,2006) .اسمایلز2، جغرافیدان انگلیسی،(1955)، چشم اندازهای شهری را متاثر از سه عامل ساختار شبکه معابر، کاربری زمین و سبک معماری می داند و از نظر وی دو عامل ساختار شبکه معابر و کاربری زمین، بیشترین تاثیر را در شکلگیری مورفولوژی شهری، دارا هستند.
مطالعه ساختار شبکه شهری به منظور شناسایی توان و قابلیتهای آن در ارتباط با کاربری زمین و عوامل ترافیکی می تواند گزینههای سودمندی را دراختیار تصمیمسازان قرار دهد. مطالعه سازمان فضایی شهر شامل سه محور اساسی است: (Forester,1968)
الف) مطالعه پخشایش سطوح کاربری و نحوه توزیع کاربریها در مقیاسهای مختلف فضایی و عملکردی؛
ب) مطالعه ویژگیهای فیزیکی و درونی شبکه شهری؛
ج) مطالعه ارتباط متقابل شبکه و کاربریها.
در مطالعات شهری بررسی هر سه محور فوق، به منظور دستیابی به طرح توسعه کالبدی مناسب، ضروری می نماید و از این رو تا کنون، روشهای گوناگونی برای مطالعه هر یک و همچنین تجزیه و تحلیل تعاملات بین آنها ارائه شده است.

1-2- طرح مسئله و ضرورت تحقیق
مطابق با دیدگاه سیستمی، می توان محورهای سه گانه سازمان فضایی شهر را به صورت زیر متصور شد: الف)ویژگیهای ساختاری شبکه شهری: که شامل بررسی ساختار شبکه به خودی خود به عنوان یک گراف می باشد. لازم به ذکر است که گرایش به درک ساختار شبکه حمل و نقل محدود به جغرافی دانانی شده است، که ساختار فضایی شبکه حمل و نقل را به عنوان یک عنصر حیاتی توسعه شهری مطرح کرده اند(Parvithara et al.,2010).
ب) ویژگیهای کالبدی شبکه معابر: که شامل خصیصههای کالبدی از قبیل طول و عرض معبر، سلسله مراتب و نقش معبر، ظرفیت عبور و… می باشد.
ج)مطالعات کاربری زمین: که نحوه پخشایش کاربریها را مورد بررسی قرار می دهد (سلطانی،45:1390).

شکل 1: اجزای سازمان فضایی شهر

از طرف دیگر، حمل و نقل و کاربری زمین، شکل دهندگان مرتبط سازمان فضایی شهر هستند. ابتدا تغییرات در کاربری باعث تغییر الگوهای تقاضای سفر می شود که جریانهای ترافیکی را بر زیر ساخت های حمل و نقل تحمیل می کند. دوم، جریانهای ترافیکی ایجاد شده، باعث ارتقاء تسهیلات حمل و نقل می شوند. سوم، تسهیلات حمل و نقل جدید، الگوی دسترسی را تغییر میدهند که نتیجتاً باعث تغییر مکان فعالیتها و کاربری ها می شوند. در طی این فرآیند، هم حمل و نقل و هم کاربری زمین، توسعه مییابند و تغییرات فضایی مانند تجمع و مرکز گرایی درشبکه به وجود میآید(Levinson,2006).
علی رغم مطالعات وسیعی که روی ساختار شبکه و کاربری به صورت جداگانه انجام شده است، رابطه متقابل این دو مورد غفلت قرار گرفته است(Kasemsook,2003). در واقع، بررسی ارتباط متقابل حمل و نقل و کاربری زمین، از آنجا اهمیت دارد که اگر کاربریهای شهری، متناسب با ظرفیت شبکه، توزیع شده باشند، سازمان فضایی شهر به حداکثر بازدهی کالبدی رسیده و شکلگیری موزونی را خواهد داشت.
به عبارت دیگر میتوان گفت تحلیل قابلیتهای ساختاری و بررسی میزان تطابق آن با ویژگیهای کالبدی شبکه معابر یکی از سطوح مطالعاتی است، که در کنار تحلیل میزان جذب و تولید سفر کاربریهای مستقر در اطراف شبکه قرار گرفته و می تواند سازمان فضایی شهر را به سمت شکلیابی، رشد، تعادل و در نهایت توسعه موزون سوق دهد.
در این پژوهش به بررسی روابط متقابل ساختار شبکه و کاربری زمین در حدفاصل پل معالیآباد و شهرک گلستان پرداخته می شود. لازم به ذکر است که این محور، علی رغم اینکه کارکرد شریانی دارد، به دلیل استقرار کاربریهای ریز مقیاس در مجاورت آن،کارکرد محلی پیدا کرده است.

1-3- اهداف تحقیق
با توجه به موارد بیان شده، اهداف این تحقیق، شامل موارد زیر می باشند:
تعیین معیارهایی برای ارزیابی(گونه شناسی وطبقه بندی) شبکه معابر محدوده مورد مطالعه؛
تعیین وضعیت پخشایش کاربریها در مجاورت معابر محدوده مورد مطالعه؛ و
تعیین نقش کاربری های مستقر اطراف شبکه معابر بر عملکرد ترافیکی معابر.
1-4- سوالات تحقیق
معیارهای لازم برای ارزیابی (گونه شناسی و طبقه بندی) شبکه معابر محدوده مورد مطالعه کدامند؟
وضعیت پخشایش کاربریها در مجاورت معابر محدوده مورد مطالعه چگونه است؟
چه ارتباطی بین کاربریهای مستقر در اطراف شبکه معابر و ویژگیهای ساختاری شبکه معابر وجود دارد؟
1-5-فرضیات تحقیق
بر اساس سؤالات و اهداف مطرح شده، فرضیات کلی این تحقیق این گونه بیان میشوند:
به نظر مي رسد حجم ترافيک تابعي از ويژگيهاي ساختاري معابر و کاربری های همجوار باشد.
به نظر می رسد، تفاوتهای ساختاری معابر باعث استقرار کاربریهای مختلف در جوار آنها و نتیجتاً ایجاد تفاوتهای عملکردی در آنان می شود.
1-6-پیشینه تحقیق
مطالعات خارجی
بررسی توسعه و دگرگونی شبکه حمل و نقل به دهه 1960 بر می گردد، زمانی که شماری از مطالعات توسط جغرافیدانان و برنامهریزان حملونقل برای بررسی توپولوژی در حال تغییر و دسترسی شبکه راهها انجام شد(Garison & Marble,1965). علی رغم اینکه تعداد زیادی مطالعه در مورد سیر تکاملی ساختار شبکه حمل و نقل و کاربری به صورت جداگانه انجام شده است؛ شمار اندکی از مطالعات به بررسی روابط متقابل ساختار فضایی شبکه معابر و کاربری زمین پرداخته است. به همین دلیل سیر تکاملی متقابل حمل و نقل و کاربری زمین همچنان به درستی درک نمی شود.
یکی از ابتدایی ترین مطالعات در مورد به کار گیری معیارهای شبکه برای درک الگوهای سکونتگاهها توسط بورچرت (Borchert,1961)، انجام شده است.در این مطالعه تعداد تقاطع های جاده ها و خیابان ها در هر مایل مربع در یک ناحیه با مساحت 1300مترمربع، اندازه گیری شده است. نتایج حاکی از آن است که ارتباط تنگاتنگی بین تراکم تقاطع های جاده و سایر شاخص های الگوهای سکونتگاهها مانند طول جاده، تراکم قطعات و تراکم مسکونی وجود دارد. کانسکای (Kansky,1963)، تئوری گراف و روش های آماری را برای توجیه گستره وسیعی از معیارهای شبکه حمل ونقل به کار گرفت. هدف وی بررسی رابطه بین ساختار شبکه‌های حمل ونقل و ویژگی های اقتصادی منطقه بود. نتایج نشان داد که بین ساختار شبکه حمل و نقل و درجه توسعه اقتصادی منطقه ارتباط معناداری وجود دارد.
تافه و دیگران(Taffee et al.,1965)، به بررسی این موضوع پرداختهاند که در یک کشور توسعه یافته چگونه جادهها از یک بندرگاه توسعه می یابند. گریسون و ماربل(Garrison & Marble., 1965) نظم و الگوی شبکه راههای ایرلند را مورد بررسی قرار دادهاند. از دیدگاه آنها، نیز تردید اندکی وجود دارد که کاربری زمین در پاسخ به تغییرات زیرساخت های حمل و نقل، تغییر می کند و در نتیجه تاثیرات ثانویه بر تقاضای سفر علاوه بر تاثیرات مستقیم ایجاد شده، توسط تغییر مسیر و تغییر شیوه های حمل و نقل وجود دارد.
کروگمن(Krugman, 1996)، به بررسی پدیده خود سازماندهی فضای شهری پرداخته است. او یک مدل شهر لبه ای برای بیان این واقعیت که چگونه تصمیمات مکان یابی متقابل کاربریها در یک ناحیه کلانشهری، می تواند باعث ایجاد الگوی چند هسته ای، بر اثر کنش بین نیروهای جانب به مرکز و نیروهای گریز از مرکز شود، ارائه می دهد. هلبینگ و دیگران(Helbing et al.,1997)، نیز، از مدل فرد پیاده فعال، که به افراد پیاده این امکان را می دهد که با پیاده روی در یک چشم انداز و منظره آن را تغییر دهند، استفاده کرده اند. هس (Hess, 1997)، از معیارهای کمی دسترسی شبکه حمل و نقل، برای توصیف تفاوت های حجم پیاده بین دو محله استفاده کرده است.
همانطور که پیشتر نیز بیان گردید، برنامهریزان از گذشته به درک ساختار شبکههای حمل و نقل به عنوان جنبهای ازمنطقه جغرافیایی گرایش داشته اند. یک روش توپولوژی بر اساس آنالیز گرافی شبکه، معمولا توسط برنامهریزان برای درک ابعاد فضایی حمل و نقل و فرآیندهای شکل دهنده آن انجام می شود ((Hagget and Chorley,1969.
استفان مارشال (Marshall,2000)، متغیرهای کالبدی مرتبط با کاربری زمین که حمل و نقل را تحت تاثیر، قرار می دهند، مواردی چون تعیین محل قرار گیری کاربری ها با توجه به دسترسی ها، توسعه کاربری مختلط، ساختار شهر و الگوی خیابان ها، توسعه حمل و نقل عمومی، تمرکز شهری، موقعیت استقرار تقاطع ها و توسعه مناطق بدون عبور اتومبیل(محورهای پیاده) مطرح نمود. لی و شوم (Li & Shum,2001)، به ارائه معیارهای دسترسی بر اساس تئوری گراف برای تحلیل اثرات سیستم بزرگراه ملیNTHS))، در چین پرداختند. سیستم بزرگراهی در قالب یک گراف خلاصه شد و ماتریس دسترسی را بر اساس حداقل فاصله ایجاد کردند. هدف آنها اندازه گیری دسترسی در هر گره و میزان تغییر دسترسی با گذر زمان در اثر ساخت گذرگاه بود. یامینز و دیگران (Yamins et al.,2003)، نیز راهها را در ارتباط تنگاتنگ با سکونتگاهها می دانند و در مطالعه خود به شبیه سازی ساختار شبکه حمل و نقل و کاربری زمین پرداخته اند (Banister,2007).جان نپ و یان سانگ(Knapp and Song,2004)، به سه اصل در زمینه رابطه متقابل کاربری زمین و حمل ونقل، اشاره می کنند:
کاربری زمین، تولید سفر یا به طور کلی، حجم فعالیت های حمل و نقل را تحت تاثیر قرار می دهد.از آنجا که دامنه تاثیر پذیری الگوهای حمل و نقل، به مقیاس فضایی منطقه بستگی دارد، لذا تاثیر جابجاییها، در مقیاسهای محلی، تا مقیاس های بزرگ، مثل کلانشهرها متفاوت است.
زیرساخت های حمل و نقل، نیز بر نحوه ی پراکنش کاربری ها، تاثیر می گذارند، هرچند دامنه این تاثیرات، بر نحوه سیاست گذاری کاربری اراضی، وابسته است.
قوانین و مقررات کنترلی در رابطه با کاربری زمین، بر شکل گیری الگوی کاربری زمین، تاثیر گذار می باشد، اما تاثیر این رابطه بر مناطق کم تراکم(به دلیل انعطاف پذیری بیشتر ساختار فضایی) از مناطق پرتراکم بیشتر می باشد (سلطانی و دیگران،1390).
دیل(Dill,2004)، به ارزیابی معیارهای متفاوت دسترسی شبکه با هدف افزایش پیاده روی و دوچرخه سواری در پرتلند پرداخت و معیارهایی چون تراکم شبکه خیابانی، نسبت گره های متصل و تراکم تقاطع(نسبت راه به گره) را به کار گرفت. علی رغم اینکه این معیارها با یکدیگر ارتباط مستقیم داشتند، تاثیر آنها در میزان دسترسی یکسان نبود. جیانگ و کلارامونت (Jiang & Claramunt,2004)، دانسته های محاسباتی و تجربی خود را برای تحلیل توپولوژیکی شبکه های خیابانی وسیع به کار گرفتند. در این مطالعه برای تخمین معیارهایی چون اتصال، متوسط طول مسیرو… از روش گراف عملکردی استفاده شد که خیابان ها را به عنوان رئوس و گره ها را به عنوان لبه نشان می دهد. یرا و لوینسن (Yerra & Levinson,2005)، یک مدل تقاضای سفر ساده شده برای پیش بینی جریانهای ترافیکی در یک شبکه حمل و نقل ارائه دادند و نکاتی را در ارتباط با سرمایه گذاری در زیر ساختهای حملونقل بیان کردند. زی و لوینسون(Xie & Levinson,2007) مجموعه ای از معیارهایی چون الگوی اتصال، استمرارو….را برای درک و اندازه گیری خصوصیات ساختاری شبکه های خیابانی پیچیده را به کار بردند.
در یک تحقیق اخیر روی ساختار شبکه، دریبل و کندی (Derrible & Kennedy,2009)، به بررسی نظریه گراف بر اساس معیارهای شبکه مانند پوشش حمل و نقل عمومی، اتصال و… در 19 خط مترو پرداختند. نتایج مدل رگرسیون، حاکی از همبستگی زیاد بین معیارهای شبکه و جذب مردم است که بیانگر اهمیت طراحی شبکه در جذب مردم به سیستم های حمل و نقل است. لوینسون و جنیدی(Levinson & Geneidy,2006)، از محیط به عنوان ابزاری برای درک ارتباط بین محیط مسکونی و کار استفاده نمودند. محیط شبکه به عنوان نسبت فاصله حقیقی شبکه یا فاصله مستقیم بین یک مبدا و مقصد تعریف می شود. محیط شبکه اندازه گیری شده برای مجموعه ای تصادفی از مبداها و مقصدها با محیط اندازه گیری شده برای مبدا و مقصدهای واقعی مقایسه شد. نتایج نشان داد محیط مبدا و مقصدهای واقعی کمتر است. کارمندان گرایش دارند که مسیرهای با محیط پایین تر را انتخاب کنند. معیار محیط همچنین در یک سطح ملی با استفاده از شبکه های جاده ای 26 کشور نیز بررسی گردیده است. ونگ و دیگران(Wang et al., 2009)، توسعه شبکه راه آهن چین از سال 1906تا2000 و ارتباط آن با توسعه یکپارچه اقتصادی و شکل گیری شبکه های شهری را بررسی کرده است.
همچنین شماری از مطالعات مجموعه ای از مدلها را برای پیش بینی توسعه کاربری زمین پیشنهاد دادهاند که حمل و نقل را به عنوان یک عامل مهم در نظر گرفته اند. یکی از اولین آنها مدل لاری (1963) بود. از دهه 1980، مدلهای یکپارچه کاربری بسیاری در شهرها به کار گرفته شده اند؛ مانند مدل START(1991)، LILT(1983)و URBANISM(Alberti & Waddle,2000).بررسی این مدل ها در مطالعه جامعی توسط تیمر منز(Timmermans,2003)، انجام شده است.در اکثر این مدل ها، دینامیک فضای شهری به عنوان نتیجه تصمیمات مکانی اتخاذ شده توسط شهروندان و کاربری ها قلمداد شده که در آن هم دسترسی به اشتغال و هم دسترسی به جمعیت نقش اساسی دارند (Hanson,1986).
شماری از مطالعات نیز با استفاده از تئوری چیدمان فضایی به بررسی ارتباط متقابل کاربری و حمل و نقل پرداخته اند. گو(Gu,2001)، در مطالعه ی خود به این نتیجه رسید که در مکان گزینی کاربری تجاری، معیار هم پیوندی یک معیار بسیار مهم است؛ در حالی که در توسعه آتی کاربری تجاری معیارهای اتصال و هم پیوندی حائز اهمیت هستند. اوینگ و دیگران(Ewing et al.,2009)، به بررسی مطالعات اخیر راجع به پتانسیل تاثیرگذاری رفتار سفر در خلال تغییرات کاربری زمین پرداخته اند و به این نتیجه رسیده اند که میزان سفر، بیشتر به خصوصیات اجتماعی- جمعیتی وابسته است تا به متغیرهای کاربری زمین؛ در حالیکه طول سفر، بیشتر به متغیرهای کاربری زمین وابسته است و انتخاب وسیله نقلیه هم به کاربری زمین و هم به متغیرهای اجتماعی جمعیتی وابسته است. در مطالعه دیگری نیز، اوینگ و دیگران(Ewing et al.,2001)، به مدلسازی تاثیرات اختلاط کاربری بر نرخ سفرهای داخلی، در محلاتی با کاربری مختلط، در فلوریدای جنوبی پرداخته اند. متغیرهای کاربری مورد استفاده شامل اندازه محله(جمعیت+اشتغال)، تراکم(اندازه/مساحت)، آنتروپی(میزان اختلاط کاربری) و دسترسی بودند. نتایج مطالعه نشان می دهد که متغیرهایی که بیشترین تاثیر را بر نرخ سفرهای درونی دارند اندازه محله و پس از آن دسترسی است. ییم و دیگران(Yim et al.,2002)، به تجزیه و تحلیل ارتباط بین معیار هم پیوندی و قیمت زمین پرداخته اند. نتیجه مطالعه آنها این بود که هم پیوندی فضایی یک معیار مهم برای پیش بینی قیمت زمین و دسترسی است. بارنت و دیگران(Boarent et al.,2003)، در مطالعه ای به بررسی ارتباط کاربری زمین، تولید سفر و مسافت سفر پرداخته اند. با استفاده از مدلسازی، به این نتیجه رسیده اند که درآمد، مهمترین نقش را در میزان تولید سفر و مسافت سفر دارد. پس از درآمد، تاثیر متغیرهای کاربری و متغیرهای اجتماعی – جمعیتی، نیز قابل توجه است. سرورو (Cevero 2002)، در مقاله ای به بررسی این سوال میپردازد که کدام استراتژی کاربری زمین، کاهش بیشتری در میزان سفر، ایجاد می کند. نهایتا بدین نتیجه رسیده است که نزدیک کردن محل اشتغال به محل سکونت، بیشترین کاهش را در میزان سفر ایجاد می کند. هندی و دیگران (Handy et al.,1996)، در مطالعه ای به بررسی تعامل بین محیط ساخته شده و میزان فعالیت فیزیکی پرداخته اند.پس از بررسی متغیرهای مختلف مانند میزان سفرهای پیاده، میزان سفرهای غیر پیاده، میزان اختلاط کاربری، میزان دسترسی و متغیرهای اجتماعی جمعیتی به این نتیجه رسیده اند که ارتباط بین محیط ساخته شده و رفتار سفر بسیار پیچیده است و مطالعات بیشتری باید در این زمینه انجام شود. باروس و دیگران (Barros et al.,2007)، در مطالعه ای به بررسی خصوصیات ساختاری شبکه معابر (با استفاده از اسپیس سینتکس) و مدل های تخصیص ترافیک می پردازند و به این نتیجه رسیدند که که در آنالیز شبکه، بررسی خصوصیات ریخت شناسی مناسب تر از شیوه هندسی معمول مورد استفاده در حمل و نقل است. مین و دیگران (Min et al.,2007)، نیز در مطالعه ای به بررسی تاثیر ساختار فضایی بر کاربری زمین و معابر پرداخته اند. مطالعات آنها نشان داد، بین برخی از معیارهای ساختار فضایی شبکه همانند هم پیوندی و دسترسی و مکان یابی کاربریها ارتباط وجود دارد.
کیم و شین( Kim & Shin,2007)، به ارزیابی ویژگیهای استفاده از پیاده روها و کاربری های زمین و شبکه و حجم پیاده روها در بخش مرکزی سئول پرداختند. نتایج پژوهش آنها نشان می دهد، در برنامه ریزی فضاهای پیاده در محیط های تجاری، باید بر شبکه فضایی راحت و آسوده برای پیاده روها تاکید شود؛ چون از اهمیت بیشتری نسبت به شبکه فضایی شهر، برخوردار است. کیملی و دیگران(Kimley et al.,2008)، در مطالعهای به بررسی خصوصیات سفر در ناحیه ای با توسعه درونزا در کالیفرنیا پرداخته اند و با روشهایی به تخمین میزان تولید سفر پرداخته اند.در نهایت به این نتیجه رسیده اند که نرخ تولید سفر واقعی پایین تر از میزان تخمین شده است. لیم و دیگران (Lim et al.,2009)، به بررسی ارتباط میان محیط ساخته شده و میزان تقاضای سفر در تایوان پرداخته اند. ارتباط پیچیده بین متغیرهای کاربری زمین و سفر مورد بررسی قرار گرفته اند و مدلسازی ساختاری برای بیان این رابطه پیچیده انجام شده است.بر این اساس به این نتیجه رسیده اند که تراکم با تولید سفر، ارتباط مثبت و با استفاده از وسیله نقلیه شخصی ارتباط منفی دارد.اختلاط کاربری نیز با تولید سفر، ارتباط منفی و با استفاده از وسیله نقلیه شخصی ارتباط مثبت دارد. طراحی پیاده محور نیز باعث کاهش استفاده از وسیله نقلیه شخصی می شود.
اوینگ و دیگران (Ewing et al.,2009)، در مطالعه ای به بررسی تاثیرات ترافیکی محلات با کاربریهای مختلط، با به کارگیری گسترهای از روشهای ابتکاری پرداخته اند و 6 ناحیه را برای تحلیل مورد بررسی قرار داده اند. در واقع به بررسی روابط بین گستره ای از متغیرهای کاربری، اجتماعی- جمعیتی و نرخ سفرهای درونی پرداختهاند و در نهایت به این نتیجه رسیدهاند که متغیرهایی که باعث کاهش سفر اتومبیل می شوند شامل: مجموع مقادیر نسبی جمعیت و اشتغال، تراکم، بعد خانوار و مالکیت اتومبیل، سطح اشتغال، پیاده محور بودن محلات، میزان دسترسی به اشتغال با استفاده از حمل و نقل عمومی هستند. بارنت و دیگران (Boarent et al.,2011)، در پژوهشی دیگر اشاره می کنند که در بررسی ارتباط متقابل حمل و نقل و کاربری زمین باید به نکات زیر توجه نمود:
مدلسازی یکپارچه کاربری و حمل و نقل، برای بررسی توسعه زمین، برنامه ریزی مکانها و نحوه ساخت شهرها انجام شود.
بررسی ادبیات مرتبط با کاربری زمین و حمل و نقل و ارتباط متقابل این دو، به ارزیابی در این زمینه کمک می کنند.
در ارزیابی ارتباط متقابل حمل و نقل و کاربری زمین، به جنبههای اقتصادی و اجتماعی نیز توجه شود.
نهایتاً بیان می کنند که برنامه ریزی شهری اساساً در مورد ساخت شهر است و ادبیات کاربری زمین و حمل و نقل نیز باید به حمایت از ساخت شهر، بپردازند. این امر نیازمند تعهد قوی به پژوهش در علوم اجتماعی و بینش وسیع تر در برنامه ریزی است.
تلاش‌های علمی گسترده‌ای در دهه‌های اخیر در زمینه ریخت شناسی شهری صورت گرفته است. از جمله کارهای مهم در این زمینه می‌توان به فعالیت‌های گروهی پیتر آلن (Allen ,1997) و مایکل بتی (Batty ,1994) در مطالعه ساختار و فرم شهری در مقیاس‌های مختلف اشاره کرد که البته تاکید هردو بر فرم‌های فرکتالی بجای شبکه بوده است.
نتایج مطالعات گروه چیدمان‌فضا که در کتاب بیل هیلیر با عنوان ((فضا ماشین است))3 (Hillier ,2007) منتشر شد نمونه‌ای دیگر است. برای شناخت عمیق‌تر روابط هندسی، سلسله مراتب و شبکه به منظور آشکارسازی پیچیدگی‌های فرم شهر، تلاش‌های قابل توجه دیگری صورت گرفته است که از مهمترین آنها می‌توان به نظریات کریستوفر الکساندر و دیدگاه گرامر شکل مبتنی بر زبان شناسی ریاضی اشاره کرد(March and Stiny ,1985). فصل مشترک این فعالیت‌ها، تلاش برای شناخت فرم شهر به عنوان یک نظام پیچیده با روش‌های تحلیلی و هندسی پیشرفته بجای رویکرد ساده انگارانه مدرنیستی بوده است. در جدول زیر خلاصه‌ای از موارد فوق ارائه شده است.

مطالعات داخلی
در ایران نیز پژوهشهایی برای مطالعه ساختار فضایی فضاهای شهری انجام شده است که از میان آنها می توان به مقالهای با عنوان “معرفی روش چیدمان فضا و مقایسه شهرهای تاریخی ایران و انگلستان(Karimi & Motamed,2003) و مقاله ی “روش چیدمان فضا در طراحی شهری: با نگاهی به شهر یزد” به قلم عباس زادگان اشاره کرد. عباس زادگان در تحلیل نظریههای الگوهای رفتاری در فضاهای شهری بر این باور است که باید به سه نظریه جبرگرایی، مکاندهندگی و احتمال دهندگی محیط توجه کرد. از دید وی روشهای پیش بینی ارتباط میان بافت شهر و رفتار مردم، روش روان شناختی محیط و چیدمان فضا است و معتقد است، مشاهدهی رفتار مردم در فضا، تحلیل فضا توسط تکنیک چیدمان فضا، تحلیل آماری ارتباط میان نحوه چیدمان بافت و رفتار مردم از روشهای میان داده های تحلیلی، چیدمان فضا و نحوه ی استفاده آنها در فضا است.
تقوایی و دیگران(1391)، در پژوهشی به بررسی پراکنش کاربریهای پزشکی و تاثیر آن بر روی ترافیک شهری با استفاده از مدل AHP، در مرکز شهر کرمانشاه پرداخته اند. نتایج این پژوهش نشان میدهد که مکانیابی کاربریهای بهداشتی درمانی در سطح شهر کرمانشاه، بر اساس اصول و ضوابط شهرسازی و برنامه ریزی نبوده و از پخشایش مناسبی برخوردار نیستند؛ به طوری که تمرکز بسیار زیاد این کاربری ها در محدودهای از بخش مرکزی شهر سبب تداخل شعاع کارکردی آنها در این منطقه و عدم دسترسی مناسب محدوده وسیعی از دیگر مناطق شهری به این نوع کاربریها شده است. وطن خواه و قریب(1388)، نیز در پژوهشی به بررسی اثرات متقابل حمل و نقل سریع و همگانی بر ساختار کالبدی شهر پرداخته اند. در این پژوهش صرفاً به بررسی اثرات کاربریهای مختلف و نقش طراحی شهری در کاهش یا افزایش تقاضای حمل و نقل پرداخته شده و سه عامل مهم و تاثیر گذار بر تقاضای حمل ونقل، شامل سازمان فضایی، منطقه بندی تراکمی و طراحی شهری و اثرات آن بر تقاضای حمل و نقل مورد بررسی قرار گرفته است.
سلطانی و سقاپور(1390) در مقاله ای به بررسی رابطه متقابل کاربریها و حمل و نقل پرداختهاند و در این زمینه به نتایجی دست یافتند که عبارتند از : افزایش تنوع در کاربریهای شهری نقش بسزایی در کاهش تولید سفر، افزایش سرانه مسافت های طی شده در روز، افزایش طول سفر(مسافت) و همچنین افزایش سرانه عبور و مرور سرانه دارد. صادقی(1380)، در مطالعه شهر گنبد کاووس به بررسی ارتباط کاربری اراضی با حمل و نقل پرداخته است و به دستاوردهایی از جمله، ضرورت برنامه ریزی همزمان کاربری اراضی شهری و حمل و نقل بر اساس یک فرآیند منطقی به دلایلی مانند شبکه حمل و نقل به عنوان یکی از اجزای اصلی ساختار شهر و. … دست یافت (تقوایی و دیگران، 1391).
سرایی در مقاله ای تحت عنوان «برنامه ریزی حمل و نقل شهری،ارتباط متقابل کاربری اراضی و حمل و نقل شهری» به این نتیجه رسیده است که نحوه ی توزیع کاربریها و اثرات آنها بر حجم ترافیک شهری یکی از مهمترین عوامل در برنامه ریزی حمل و نقل، می باشد و روش های کاهش حجم سفرهای شهری را از طریق برنامه ریزی و مدیریت صحیح و توزیع مناسب مکانی موسسات آموزشی، مراکز تجاری و اداری و غیره ممکن می داند. شیخ حسنی و شورچه(1389) در مقاله ای تحت عنوان (تبیین اثرات برنامه ریزی کاربری زمین بر حمل و نقل شهری) پس از تشریح رابطه و همبستگی مجموعه عوامل کاربری زمین با الگوهای سفر و حمل و نقل شهری بر اساس جدیدترین مطالعات و پژوهشها(در شهرهای کشورهای توسعه یافته به ویژه آمریکا) به این نتیجه رسیدند که بدون همراهی و هماهنگی بین سیاستهای مربوط به کاربری زمین با بخش حمل و نقل شهری، امکان تحقق اهداف در مدیریت حمل و نقل بسیار دشوار و حتی غیر ممکن به نظر می رسد (اسدی و دیگران، 1390).

جدول1: خلاصه پژوهشهای صورت گرفته
خلاصه پژوهشعنوان پژوهشسال ارائه پژوهشنام پژوهشگرردیف-ارتباطی تنگاتنگ بین تراکم تقاطع های جاده و سایر شاخص های الگوهای سکونتگاهها مانند طول جاده، تراکم قطعات و تراکم مسکونی وجود دارد.ناحیه شهری شده شهرهای دوقلو: گذشته، حال و آینده1961بورچرت1-به کارگیری تئوری گراف و روش های آماری برای توجیه گستره وسیعی از معیارهای شبکه حمل و نقل با هدف بررسی رابطه بین ساختار شبکه حمل و نقل و ویژگی های اقتصادی مناطق
-نتایج نشان داد که بین ساختار شبکه حمل و نقل و درجه توسعه اقتصادی منطقه ارتباط فضایی وجود دارد.ساختار شبکه های حمل و نقل: ارتباط بین هندسه شبکه و خصوصیات منطقهای1963کانسکی2-به بررسی این نکته پرداختند که چگونه در یک کشور توسعه یافته جاده ها از یک بندرگاه توسعه می یابند.گسترش حمل و نقل در شهرهای توسعه نیافته1963تافه و دیگران3- بررسی پدیده خود سازماندهی فضای شهری
– ارائه یک مدل شهر لبه ای برای بیان این واقعیت که چگونه تصمیمات مکان یابی متقابل کاربری ها در یک ناحیه کلانشهری، می تواند باعث ایجاد الگوی چند هسته ای بر اثر کنش بین نیروهای جانب به مرکز و گریز از مرکز شوداقتصاد خود سازمانده1996کروگمن4

خلاصه پژوهشعنوان پژوهشسال ارائه پژوهشنام پژوهشگرردیف- استفاده از مدل فرد پیاده فعال، که به افراد پیاده این امکان را می دهد که با پیاده روی در یک چشم انداز و منظره آن را تغییر دهند.مدلسازی تکامل سیستم های انسانی1997هلبینگ و دیگران5- از معیارهای کمی دسترسی شبکه حمل و نقل برای توصیف تفاوت های حجم پیاده بین دو محله استفاده کرده است.معیارهای اتصال: مقایسه محیط های پیاده در حومه های سیاتل و بلوو1997هس6- در مطالعه ی خود به این نتیجه رسید که در مکان گزینی کاربری تجاری، معیار هم پیوندی یک معیار بسیار مهم است در حالی که در توسعه کاربری تجاری معیارهای اتصال و هم پیوندی حائز اهمیت هستند.مطالعه پیدایش و توسعه برنامه ساختمان در زمینه ساختار شبکه معابر2001گو7- به ارائه معیارهای دسترسی بر اساس بر اساس تئوری گراف برای تحلیل اثرات سیستم بزرگراه ملی در چین پرداختند.
-هدف آنها اندازه گیری میزان دسترسی وضع موجود هر گره و محاسبه میزان تغییر دسترسی با گذر زمان در اثر ساخت بزرگراه بود.تاثیر سیستم بزرگراهی ملی بر دسترسی در کشور چین2001لی و شوم8-راهها را در ارتباط تنگاتنگ با سکونتگاهها می دانند ودر مطالعه خود به شبیه سازی ساختار شبکه حمل و نقل و کاربری زمین پرداختند.توسعه راههای شهری: اقتصاد شبکهای و فضایی2003یامینز و دیگران9

خلاصه پژوهشعنوان پژوهشسال ارائه پژوهشنام پژوهشگرردیف-در مطالعه جامعی به بررسی انواع مدلهای یکپارچه کاربری و حمل و نقل مانند مدل START،LILT،URBANISMو..
پرداخته است.داستان مدلسازی یکپارچه کاربری زمین و حمل و نقل2003تیمر منز10-به ارزیابی معیارهای متفاوت دسترسی شبکه با هدف افزایش پیاده روی و دوچرخه سواری در پرتلند پرداخت و معیارهایی چون تراکم شبکه خیابانی، نسبت گره های متصل و تراکم تقاطع(نسبت راه به گره ) را به کار گرفت.
-نتیجه: علی رغم اینکه این معیارها با یکدیگر ارتباط مستقیم دارند، تاثیر آنها در میزان دسترسی یکسان نیست.اندازه گیری میزان اتصال جاده برای پیاده روی و دوچرخه سواری2004دیل11- دانسته های محاسباتی و تجربی خود را برای تحلیل توپولوژیکی شبکه های خیابانی وسیع به کار گرفتند.
-برای تخمین معیارهایی همچون اتصال، متوسط طول مسیر و… از روش گراف عملکردی استفاده شد که خیابانها را به عنوان لبه و گره ها را به عنوان رئوس نشان می دهد.آنالیز توپولوژیکی شبکه خیابانهای شهری2004جیانگ و کلارامونت12-یک مدل تقاضای سفر ساده شده برای پیش بینی جریان های ترافیکی در یک شبکه حمل و نقل ارائه دادند و نکاتی را در ارتباط با سرمایه گذاری در زیر ساخت های حمل و نقل بیان کرده اند.چگونه کاربری زمین، به تکامل شبکه معابر شکل میدهد؟2005یرا و لوینسون13

خلاصه پژوهشعنوان پژوهشسال ارائه پژوهشنام پژوهشگرردیف-با استفاده از مدلسازی به شبیه سازی توسعه یکپارچه حمل و نقل و کاربری پرداختند و به این نتیجه رسیدند که تکامل شبکه حمل و نقل و کاربری زمین ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند.تکامل متقابل شبکه های کاربری زمین و حمل و نقل2007لوینسون و دیگران14-در مطالعه ای به بررسی تاثیر ساختار فضایی بر کاربری زمین و معابر پرداخته اند.
-مطالعات آنها نشان داد بین برخی از معیارهای ساختار فضایی شبکه همانند هم پیوندی و دسترسی و مکان یابی کاربری ها ارتباط وجود دارد.تاثیر ساختار فضایی بر کاربری زمین و قیمت زمین در سئول2007مین و دیگران15-از معیار محیط به عنوان ابزاری برای درک ارتباط بین فاصله بین محیط مسکونی و کار استفاده کردند و نهایتا به این نتیجه رسیدند که کارمندان گرایش دارند مسیرهای با محیط پایین تر را انتخاب کنند.دسترسی به مکانها: توسعه معیارهای دسترسی2009جنیدی و لوینسون16-به بررسی تئوری گراف بر اساس معیارهای شبکه مانند پوشش حمل و نقل عمومی، اتصال و… در 19 خط مترو پرداختند.نتایج مدل رگرسیون حاکی از همبستگی زیاد بین معیارهای شبکه و جذب مردم است که بیانگر اهمیت طراحی شبکه در جذب مردم به سیستم های حمل و نقل استآنالیز شبکه ای سیستم های مترو در جهان با استفاده از نظریه گراف به روز شده2009دریبل و کندی17
روش تحقیق

روش تحقیق به کار گرفته شده در این پژوهش«توصیفی-تحلیلی» و رویکرد حاکم بر فضای تحقیق، کاربردی است. در راستای اهداف تحقیق، ابتدا به بررسی مشخصات ساختاری(کنترل، هم پیوندی، عمق ) و عملکردی(حجم ترافیک عبوری سواره و..) آنها پرداخته، سپس کاربریها و فعالیتهای مستقر در امتداد شبکه معابر برداشت شده و در نهایت به اندازه گیری شاخص های برگرفته از مبانی نظری روی محدوده مطالعاتی با ابزار GIS و Space Syntax پرداخته شده است. برای بررسی رابطه بین شاخصهای عملکردی، شاخصهای ساختاری و خصوصیات کاربریها نیز ازتحلیلهای آماری استفاده شده است.
مراحل تحقیق

مراحل تحقیق شامل موارد زیر می باشند:
در مرحله اول به بررسی کلیات تحقیق، پرداخته میشود.
در مرحله دوم به بررسی مبانی نظری و پیشینه تحقیق پرداخته میشود.
در مرحله سوم به معرفی روششناسی تحقیق و معرفی محدوده مورد مطالعه، پرداخته میشود.
در مرحله چهارم با استفاده از نرم افزار اسپیسسینتکس جمع آوری داده انجام میشود. در واقع مقادیر معیارهایی نظیر اتصال،کنترل،عمق و… برای شبکه معابر محدوده محاسبه میشود. همچنین وضعیت کاربریها در اطراف معابر و پراکنش آنها مورد بررسی قرار میگیرد.
در مرحله پنجم تجزیه و تحلیل دادههای جمعآوری شده انجام میشود؛ در واقع به بررسی ارتباط بین ساختار شبکه معابر و کاربری های مجاور آنها، پرداخته میشود.
در مرحله ششم به جمع بندی و ارائه پیشنهادات در زمینه موضوع پژوهش پرداخته می‌شود.
شکل 2: نمودار مراحل تحقیق

فصل دوم
مبانی نظری تحقیق

مقدمه
در این فصل، سعی بر آن است که ابتدا با بیان مفاهیم مرتبط، موضوع پژوهش روشنتر شود. در این راستا، مفاهیمی نظیر مورفولوژی شهری و مکاتب آن، فرم شهر، انواع سیستمهای حمل و نقل، تیپولوژی شبکه معابر، پارامترهای اندازهگیری مشخصات شبکه معابر، سلسله مراتب شبکه معابر، نقش شبکه معابر در تولید و جذب سفر، نقش کاربری زمین در تولید و جذب سفر، ارتباط متقابل حمل و نقل و کاربری زمین و نهایتاً مدلسازی حمل و نقل و کاربری زمین، مورد بررسی قرار میگیرند. در بخشهای بعدی با بیان دیدگاههای مختلف و نمونه پژوهشهای انجام شده داخلی و خارجی که به نوعی با موضوع پژوهش در ارتباط هستند، به استخراج معیارهایی به منظور بررسی هرچه بهتر رابطه ساختار شبکه معابر و کاربری اراضی پرداخته میشود.

2-1- مورفولوژی شهری
اواخر قرن نوزدهم میلادی را میتوان، آغاز شکلگیری «مورفولوژی شهری» به صورت یک دانش سازمان یافته دانست. با توجه به نیروهای متنوعی که در شکلگیری یک شهر، دخیلاند، بسیار طبیعی به نظر میرسد که این حوزه از تفکر در جهان امروز، به عنوان یک دانش میان رشتهای شناخته شود و متخصصین حوزههای گوناگون علمی مانند معماران، شهرسازان، جغرافیدانان شهری، برنامهریزان شهری و طراحان شهری، در میان مورفولوژیستها، دیده می شوند. به طور کلی مورفولوژی شهری عبارت است از مطالعهی شکل ظاهری شهر، تشکیل تدریجی بافت آن و روابط متقابل اجزای این بافت، که ترکیبات خاص و چهرههای شهری را از قبیل خیابانها، میادین و دیگر فضاهای همگانی را مشخص می کند (اشرفی،1:1388).
2-1-1- مکتب مورفولوژی شهری انگلیسی
چارچوب مکتب انگلیسی را، بیشتر، مفاهیم تشکیل داده اند تا نظریهها. ریشههای اولیه مورفولوژی شهری را میتوان در کارهای جغرافیدانان آلمانی زبان، جستجو کرد. در این میان، بی تردید، اشلوتر، پدر مورفولوژی شهری، محسوب می شود. پیروان این مکتب معتقدند که مطالعه منظر شهری، مبنای تئوری فرآیند ساخت شهر را تشکیل می دهد، که نه تنها تاریخ توسعه ی شهر را توضیح می دهد، بلکه برنامهریزیهای آتی را نیز هدایت میکند و دانش جدیدی به نام منظر شهری را به وجود میآورد. از بزرگان این مکتب، کانزن است که تحقیق تجربی وی عمدتاً، بر خوانش و تفسیر نقشهی شهر، متمرکز است؛ اما او روش خود را بر سه محور استوار می داند:
نقشه ی شهر یا الگوی خیابانها ( یک پلان دو بعدی ترسیم شده از شکل فیزیکی شهر)؛
بافت ساختمانها( متشکل از ساختمانها و فضاهای باز وابسته به آنها)؛
الگوی کاربری زمین و ساختمانها(کاربری تفصیلی زمین).
به عبارت سادهتر، کانزن، روش «تحلیل نقشه ی شهر» را شامل بررسی سه عنصر خیابان، قطعه زمین و خود ساختمان می داند که مانند قطعات یک جورچین به هم متصل شدهاند (پور محمدی و دیگران،4:1390).

2-1-2- مکتب مورفولوژی شهری ایتالیایی
مطالعات مورفولوژی شهری در ایتالیا در اواخر دهه ی 1940 توسط موراتوری4 آغاز گردید. از دیدگاه وی، تنها از طریق تیپولوژی ساختمانها می توان به ساختار شهرها، پی برد. موراتوری و پیرو اصلیاش، کانیگیا5، فرآیند ساخت شهرهای سنتی ایتالیا را مورد بررسی قرار داده و نتایج را مبنای نظریه خود قرار دادند. هدف نهایی این مکتب، شکل گیری فرم صحیحی از فرآیند طراحی است. سنت ریختشناسی ایتالیایی، از این جهت منحصر به فرد است که همیشه و به صورتی متداوم، ارتباط نزدیکی را بین سنت و نوآوری به جای آورده است(طیبی،112:1391).
2-1-3- مکتب مورفولوژی شهری فرانسوی
این مکتب در اواخر دههی 1960 آغاز گردید. این مکتب، همانند مکتب ایتالیایی از در مخالفت با معماری مدرنیسم



قیمت: تومان

c (764)

بسم الله الرحمن الرحیم
وزارت علوم، تحقيقات و فناوري
دانشكده هنر و معماری
پاياننامه تحصيلي جهت اخذ درجه كارشناسي ارشد
رشته مهندسی معماری
عنوان
طراحی محلهی طبیعتدوست در شیراز
استاد راهنما
سرکار خانم دکتر ریما فیاض
نگارش و تحقيق
محمد مهدی شاطرپوری
اسفند ماه 1392
Ministry of Science, Research & Technology
University of Art
Faculty name
Architecture and urbanism
Thesis Title
Neighborhood design in Shiraz by biophilic design approach
Supervisor:
Dr. Rima Fayaz
A Thesis Submitted to Graduate Studies Office in Partial Fulfillment of the Requirements for the Degree of Master of Arts in
Architecture engineering
By:
Mohammad Mehdi shaterpoori
February 2014
تعهد نامه
اينجانب …………… اعلام مي دارم كه تمام فصلهاي اين پايان نامه و اجزاء مربوط به آن براي اولين بار (توسط اينجانب) انجام شده است. برداشت از نوشتهها، كتب، پاياننامهها ، اسناد، مدارك و تصاوير پژوهشگران حقيقي يا حقوقي (فارسي و غيرفارسي) با ذكر مآخذ كامل و به شيوه تحقيق علمي صورت گرفته است.
بديهي است در صورتي كه خلاف موارد فوق اثبات شود مسوؤليت آن مستقيماَ به عهده اينجانب خواهد بود.
امضاء تار
فهرست مطالب
1- فصل اول (طرح تحقیق)1
1-1-بیان مساله1
1-2-اهداف2
1-2-1- اهداف اصلی:2
1-2-2- اهداف فرعی:2
1-3- ضرورت طرح2
1-4- چهارچوب نظری2
1-5- فرضیه و سوالات3
1-6- روش تحقیق3
2- فصل دوم (پیشینه تحقیق)4
2-1- رابطه انسان و طبیعت4
2-1-1- چهار دوره ی ارتباط انسان با طبیعت:4
2-2- تاریخچه حضور طبیعت در معماری5
2-3-شکلگیری تئوری بایوفیلیا6
2-4-بایوفیلیا در گستره ی علم6
2-5-ورود بایوفیلیا به حوزه طراحی:6
3- فصل سوم (طبیعتدوستی)7
3-1- واژه ی بایوفیلیا7
3-2- طبیعت دوستی (بایوفیلیا)7
3-3- علم عصب شناسی و طبیعت انسان8
3-3-1- معماری برخواسته از طبیعت انسان9
3-3-2- انسان بیولوژیک و نظریه الگوها10
3-3-3- انسان متعالی و سرشت نظم12
3-4- سرشت نظم14
3-4-1- پدیده حیات:14
3-4-2- نظریه ی مراکز:15
3-4-3- پانزده خصلت بنیادی:16
4- طراحی طبیعت دوست(بیوفیلیک)22
4-1- رابطه ی گرایش پایداری و گرایش بایوفیلیک24
4-2- معرفی عناصر طراحی طبیعت دوست:25
4-2-1- ویژگی های محیطی26
4-2-2- اشکال و فرم های طبیعی29
4-2-3- الگوها و فرایندهای طبیعی:31
4-2-4- نور و فضا:33
4-2-5- روابط مکان مند:34
4-2-6- روابط تکاملی انسان و طبیعت:37
4-3- جدول هیرواگین39
5- شهر طبیعت دوست:41
5-1- شهرهای بایوفیلیک کدامند:42
5-1-1- شاخصه های یک شهر بیوفیلیک:43
5-1-2- توصیف شهرهای بایوفیلیک:45
5-2- استراتژی های زیست تقلیدی برای شهرها:46
5-3- فرم و شکل کلی در شهر طبیعت دوست48
5-3-1- شبکه های سبز:48
5-3-2- تراکم:49
5-3-3- معابر پیاده و سواره:51
5-3-4- خودرو:51
5-3-5- سیمای شب:52
5-4- معرفی عناصر موجود در شهر طبیعت دوست53
5-5- شکل دهی به الگوهای زنده ی رفتاری و اجتماعی56
5-5-1- تدوین یک زبان:57
5-5-2- معرفی الگوهای مناسب58
5-6- نمونه های موردی در زمینه ی شهر طبیعت دوست:62
5-6-1- اوا لنکسمیر، کولنبرگ، هلند62
6- خانه طبیعت دوست72
6-1- نظم پیچیده:72
6-2- چشم انداز و سر پناه:72
6-3- وسوسه73
6-4- مخاطره:peril74
6-5- الگوهای الکساندر:74
7- فصل هفتم (شناخت سایت)77
7-1- جغرافیا و اقلیم شیراز77
7-1-1- توپوگرافی و شیب منطقه78
7-1-2- لرزه خیزی79
7-1-3- سیل80
7-1-4- آب های سطحی81
7-1-5- آب های زیر زمینی82
7-1-6- بارندگی83
7-1-7- دما83
7-1-8- رطوبت نسبی84
7-1-9- جریان باد84
7-2- قنات ها و آب های جاری شیراز:85
7-2-1- باغ های شیراز:86
7-2-2- پارک ها و باغ های معاصر89
8- انتخاب سایت90
8-1- ویژگی های طبیعی:90
8-2- ویژگی های عملکردی:90
8-3- ویژگی های حمایتی:91
8-4- موقعیت قرارگیری91
8-4-1- موقعیت شهری91
8-4-2- موقعیت جغرافیایی93
8-4-3- عناصر شاخص سایت94
9- فصل نهم (طراحی)99
9-1- برنامه ریزی99
9-1-1- بافت مسکونی99
9-1-2- واحدهای تجاری99
9-1-3- جمعیت معیار100
9-2- شکل دهی به یک زبان الگو100
9-2-1- انتخاب الگوها101
9-3- طراحی کلی (مستر پلان)123
9-3-2- زون بندی124
9-3-2-1- وضعیت فعلی124
9-3-3- معیارهای بیوفیلیک126
9-3-4- شکل نهایی129
9-4- واحد همسایگی131
9-5- خانه132
منابع و مآخذ:135
فهرست جداول
جدول 1، ابعاد و عناصر طراحی بیوفیلیک، (kellert, heerwagen, & Mador, 2008, p. 15)26
جدول 2، عناصر طراحی بیوفیلیک، (heerwagen, 2001, p. 32)39
جدول 3، ویژگیهای شهر بیوفیلیک، (Beatley T. , 2010, p. 47)45
جدول 4، استراتژیهای زیست تقلیدی برای شهرها، (Benyus, 2002, p. 70)46
جدول 5، جدول آب پاکیزه، (kellert, heerwagen, & Mador, 2008)48
جدول 6، عناصر طراحی شهری بیوفیلیک53
جدول 7، جدول سیستم سبز مالمو، (Beatley T. , 2010, p. 96)55
جدول 8، الگوهای الکساندر58
جدول 9، الگوهای الکساندر در مقیاس ساختمان74
جدول 10، نتایج سرشماری نفوس و مسکن 1390 (مرکز آمار ایران, 1390)100
جدول 11، درصدبندی خانوارها بر اساس تعداد اعضا (نگارنده)100
جدول 12، مفهوم چرخه زندگی102
فهرست تصاویر
شکل 1، مقیاسهای مختلف17
شکل 2، مرزها، (الکساندر, 1391)17
شکل 3، فضای معین، (الکساندر, 1391)18
شکل 4، انسجام و ابهام عمیق، (الکساندر, 1391)19
شکل 5، تضاد، (الکساندر, 1391)20
شکل 6، سادگی و آرامش درونی، (الکساندر, 1391)21
شکل 7، انواع تراکم50
شکل 8، پروفیل عرضی از نحوه قرارگیری خیابان و باغ در یک محله52
شکل 9، نقشه هوایی محلهی مسکونی اوالنکسمیر، (opMAAT, 2008)63
شکل 10، نبود دسترسی سواره به محدودههای درون محله اوالنکسمیر (opMAAT, 2008)64
شکل 11، تنوع زیستی موجود در یکی از پارکهای محلهی اوالنکسمیر (opMAAT, 2008)64
شکل 12، هدایت آب باران به سمت برکهها (opMAAT, 2008)65
شکل 13، دستگاه نشانگر محدودهی نزدیک به منابع آب و میزان سلامت آب منطقه (opMAAT, 2008)65
شکل 14، بهرهگیری حد اکثری از مصالح طبیعی نظیر چوب (opMAAT, 2008)66
شکل 15، ، ایستگاه دوچرخه درون محله (opMAAT, 2008)66
شکل 16، عکس هوایی از محله اوالنکسمیر، مجموعههای خانهها و برکههای مقابل آنها (opMAAT, 2008)67
شکل 17، بهرهگیری از انرژی خوریدی به واسطه بهرهگیری از گلخانه (opMAAT, 2008)67
شکل 18، تعدادی از خانههای محله در مقابل همراه برکه (opMAAT, 2008)68
شکل 19، نمای کلی از شهرک فریبورگ در آلمان، (Grid, 2011)68
شکل 20، تبدیل شدن خیابانها به مکان بازی کودکان در واوبان، (Grid, 2011)69
شکل 21، حمل و نقل از طریق تراموا در محلهی واوبان، (Grid, 2011)70
شکل 22، استفاده از انرژی خورشیدی، (Grid, 2011)71
شکل 23، به کارگیری عناصر کاملا طبیعی در طراحی منظر محله، (Grid, 2011)71
شکل 24، باد غالب شیراز، (امامی, بدری زاده, & دروش, 1390)85
شکل 25، موقعیت شهری محدودهی طراحی93
شکل 26، موقعیت جغرافیایی سایت، (opMAAT, 2008)94
شکل 27، گازرگاه از محل ورودی (نگارنده)95
شکل 28، گرمابه سعدی، (نگارنده)96
شکل 29، باغ طاووسیه در سمت چپ و باغ دلگشا در سمت راست (نگارنده)97
شکل 30، فرهنگسرای طاووسیه، (نگارنده)97
شکل 31، معرفی عناصر موجود در سایت (نگارنده)98
شکل 32، به طور میانگین در هر هزار متر مربع چهار واحد مسکونی وجود دارد99
شکل 33، دسترسی به آب(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)101
شکل 34، تقاطع فعالیت،(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)103
شکل 35، خیابان خرید،(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)105
شکل 36، درجات عمومیت(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)107
شکل 37، مجموعه خانهها(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)108
شکل 38، خانه تپه ای(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)109
شکل 39، دانشگاه در محله(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)111
شکل 40، مسیرهای محلی حلقوی(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)111
شکل 41، خیابانهای سبز(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)112
شکل 42، تقاطعها(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)113
شکل 43، بازی متصل به هم(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)115
شکل 44، اتاق عمومی در فضای باز(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)115
شکل 45، خانواده(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)116
شکل 46، خانه برای خانواده کوچک(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)117
شکل 47، خانه برای زوج(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)118
شکل 48، خانه برای یک نفر(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)118
شکل 49، مجموعه ساختمانها, (alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)119
شکل 50، محدوده چرخش(alexander, ishikava, & silverstein, a pattern language, 1977)120
شکل 51، وضعیت فعلی پهنهبندی کاربریها در سایت(نگارنده)124
شکل 52، فراکتال موجود در طبیعت، (نگارنده)126
شکل 53، هندسه فراکتال در سایت پلان مجموعه، (نگارنده)126
شکل 54، نمونه هندسه فراکتال(نگارنده)127
شکل 55، استفاده از هندسه فراکتال در بخش شرقی سایت(نگارنده)127
شکل 56، ساختار فراکتال کارپت، (Addison, 1997, p. 22)128
شکل 57، الهام از فراکتال کارپت در چیدمان بلوکها، واحدها و فضاهای مسکونی، (نگارنده)128
شکل 58، دید کلی به مجموعه، (نگارنده)129
شکل 59، دید کلی از مجموعه، (نگارنده)129
شکل 60، دید به سمت محل خروج قنات از زمین (نگارنده)130
شکل 61، دید به سمت مجموعه مسکونی و برکه مرکزی (نگارنده)130
شکل 62، سایت پلان کلی( نگارنده)130
شکل 63، واحد همسایگی، دید از بالا،(نگارنده)131
شکل 64، واحد همسایگی، طبقه همکف(نگارنده)132
شکل 65، واحد همسایگی، طبقهی دوم (نگارنده)132
شکل 66، پلان خانهی اول، دارای دو واحد، یک واحد پنج نفره و یک واحد دو نفره(نگارنده)133
شکل 67، طبقه همکف خانه دوم از مجموعه انتخابی(نگارنده)134
1- فصل اول (طرح تحقیق)
1-1- بیان مساله
رابطه ی انسان با طبیعت موضوعی جذاب و مورد توجه در امر طراحی و معماری است که میزان این رابطه دائماً در نوسان بوده است. پس از دور شدن از طبیعت در جریان انقلاب صنعتی و بعد از آن جریان های معماری و شهرسازی مدرن، امروزه این حقیقت بر هیچ کس پوشیده نیست که انسان چه از نظر روحی(و معنوی) و چه از نظر جسمی(و مادی) نیازمند طبیعت است. نیازی که همواره با خلقت انسان در پیوند بوده است. اما دغدغه پاسخگویی به این نیاز منجر به پیدایش گرایشاتی در حوزه ی طراحی گشته است. گرایشاتی نظیر طراحی ارگانیک، طراحی پایدار، طراحی سبز و طراحی اکوتک. اما در این میان گرایشی با عنوان طراحی طبیعت دوست “biophilic design” شکل گرفته که در پی دستیابی به راهکارهایی است که طی آن حضور انسان در بستر طبیعت کمترین خدشه را به کیفیت بکر بودن طبیعت وارد نماید یا طبیعت بکر را به همراه تمامی قواعدش وارد محدوده محیط های انسان ساخت نماید و در نهایت ساختمان را به عضو زنده ای از طبیعت مبدل نماید.
بیشترین رابطه ی انسان با فضای مصنوع در حوزه فضاهای مسکونی است یا به عبارتی دیگر هر انسان بیش از هر مکان دیگری عمر خود را در محدوده ی مسکونی سپری می کند. در نتیجه ضرورت طراحی فضاهای طبیعت دوست در محدودهی مسکونی بیش از هر محدوده دیگری احساس می شود.
این پژوهش با هدف لحاظ نمودن همه جانبهی طبیعت در معماری امروز، طراحی خانهای را دنبال میکند که فرآیندها و سیستمهای طبیعی را شبیه سازی نموده و با طبیعت هماهنگ باشد و نهاتا قابلیت شکل گرفتن محله ای مسکونی را مطابق با معیارهای طراحی طبیعت دوست میسر سازد.
این که چگونه میتوان حضور بکر، حداکثری و فاخر طبیعت را در یک بافت مسکونی با الگوی زندگی متناسب با طبیعت محقق نمود پرسش اصلی این پروژه خواهد بود.
1-2- اهداف
1-2-1- اهداف اصلی:
– ارتقای سطح کیفی محدودهی سکونت انسان از طریق به حداکثر رساندن حضور طبیعت و مصادیق آن در قالب اشکال، سیستمها و فرآیندهای طبیعی در عرصهی زندگی شهری و به عبارتی دیگر زندگی بخشیدن به کالبد ساختمانها و محیطهای انسان ساخت.
1-2-2- اهداف فرعی:
– کمک به احیای محدوده های سبز شهر شیراز با حفظ و در صورت نیاز اصلاح تراکم جمعیتی و کاربریهای محدودهی انتخابی اجرای طرح.
– استفاده از مناسبترین الگوی سکونت با به دست آوردن برآیندی از الگوی زندگی مردم منطقه و الگوهای متناسب با طراحی طبیعت محور و پایدار.
1-3- ضرورت طرح
ساخت و ساز در محدودههای سبز شهری علیالخصوص شهرهایی نظیر شیراز و اصفهان رو به رشد است و در صورتی که الگویی مدون در این محدوده وجود داشته باشد به یقین آسیب ساختمانهای غیر قابل اجتناب را به حداقل رسانده و هویت شهری مانند شیراز را حداقل در محورهای سبز تاریخیاش حفظ و احیا می نماید. از این رو طرح فوق در جهت تبدیل یک محله مسکونی که در محدوده محور سبز دلگشا به سعدی شهر شیراز قرار گرفته به محلهای طبیعت محور، تلاش مینماید تا با انتخاب محل احداث خانه طبیعت دوست در این محدوده، به شکلی همهجانبه از طبیعت بومی در سطوح مختلف منطقه حمایت نماید و شاید تعریفی متناسب با اصول طراحی طبیعتدوست را در عرصه زندگی انسان ارائه دهد.
1-4- چهارچوب نظری
در این پژوهش سعی شده تا با کنار هم قرار دادن ویژگیهای طراحی بیوفیلیک در کنار دیگر مفاهیم طبیعی مهم نظیر بوم منطقه و الگوهای طراحی مسکونی، نهایتا به الگویی بهینه برای طرح مورد نظر دست یابیم.
نمودار 1، چهارچوب نظری (نگارنده)
1-5- فرضیه و سوالات
– حضور طبیعت در زندگی انسان از ضروریات جوامع امروزی است و موجب ارتقای شرایط جسمی و روحی انسان می شود.
– آیا می توان طبیعت بکر را در شکلی پایدار و از طریق شبیه سازی سیستم ها و فرآیندهای طبیعی در کالبد و الگوی معماری وارد نمود.
– آیا می توان کالبد معماری را به محل امنی برای زندگی متعادل گونه های جانوری و گیاهی تبدیل نمود.
– الگوی بهینه ی زندگی و سکونت با توجه به اضافه شدن بعد طبیعت به معماری چیست و تا چه میزان از کهن الگوها می توان بهره گرفت.
1-6- روش تحقیق
در این پژوهش از طریق تحلیل داده های به دست آمده از کتب معتبر در زمینه معماری طبیعت دوست و تطبیق نتایج نهایی با نمونه های عملی انجام شده سعی در دستیابی به الگوی بهینه زندگی، مطابق با رویکرد طرح، خواهد بود. در نهایت طرح با معیارهای طراحی طبیعت دوست مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت و به میزان موفقیت طرح در این زمینه امتیاز تعلق خواهد گرفت.

2- فصل دوم (پیشینه تحقیق)
2-1- رابطه انسان و طبیعت
طرز تفکر انسان در مورد طبیعت عامل مهمی در مورد نحوهی تأثیرگذاری وی بر روی طبیعت یا همان معماری و شهرسازی است. در این زمینه همواره دو نوع تفکر وجود دارد، تفکر شرقی که در آن انسان خود را جزئی از طبیعت میدانسته و همواره در ارتباطی تنگاتنگ و چندسویه با آن به سر میبرده است. و تفکر غربی که طی آن یک رابطهی سهگانه بین انسان، خدا و طبیعت وجود دارد، به طوری که دو رابطهی انسان- طبیعت و خدا-طبیعت در این میان شکل گرفته است. (گروتر, 1383, ص. 146).
2-1-1- چهار دوره ی ارتباط انسان با طبیعت:
در رابطهی با سیر رابطهی انسان و طبیعت در طول تاریخ چهار بخش را میتوان شناسایی کرد:
دوره اول: دورهای که انسانها در مقابل طبیعت ناتوان و نسبت به آن متعهد بودهاند. در این دوره انسانها تحت سلطهی طبیعت قرار داشتهاند و طبیعت بر تمام ابعاد زندگی آنان تسلط داشته است. انسان تنها به دنبال تأمین نیازهای اولیهی بقا مانند امنیت و غذا بوده است.
دورهی دوم: در دوره دوم که تا ظهور انقلاب صنعتی ادامه دارد، انسانها در یک تقابل سازنده با طبیعت قرار دارند. جوامع طبیعی و دینی سنتی احترام خاصی برای طبیعت و منابع آن قائل هستند. در این دوره استفاده و بهرهبرداری از طبیعت با یک اصول مشخص و در حد نیاز میباشد و تخریب جدی به طبیعت وارد نمیشود. (محمودی نژاد, 1388, ص. 100). البته دستیابی گسترده به معماری بومی یکی از دستاوردهای ارزشمند این دوره است که در اثر تعامل مثبت و طبیعی انسانها با طبیعت حاصل شد و در بسیاری از مناطق دنیا به طرز موفق و قابل تقدیری تکامل یافت. شاید این برهه از زمان تناسب بیشتری با نظریهی فرازگرا در مورد رابطهی انسان و طبیعت داشته باشد، مبنی بر اینکه انسان در طول تاریخ با یک سیر پیشرفتگرا به تدریج رابطهاش را با طبیعت تکمیل نموده است.
دورهی سوم: با ظهور انقلاب صنعتی و ارائهی تفکرات جدید در مورد دین و انسان و جهان هستی انسانها خود را مالک بیچون و چرای جهان هستی میپندارند. انسانها نحوهی برخورد با طبیعت را در جهت بازدهی حداکثر اقتصادی و مادی مد نظر قرار داده (محمودی نژاد, 1388, ص. 100) و در این راستا، بهرهگیری از طبیعت به بهرهکشی از طبیعت مبدل میشود و تخریب منابع طبیعی شدت مییابد. شاید نظریهی فرودگرا در مورد رابطهی انسان و طبیعت را بیش از هر دورهای بتوان به این دوره نسبت داد مبنی بر اینکه انسان در طول دورهی حضورش بر کرهی زمین به تدریج از طبیعت فاصله گرفته به طوری که بهترین و کاملترین رابطهاش با طبیعت در آغاز طبیعت بوده است.
دورهی چهارم: اما در دورهی اخیر بشر به این نتیجه رسیدهاست که انهدام طبیعت و تخریب منابع آن نتیجهای جز انقراض نسل بشر و انهدام زیستکره نخواهد داشت. از این رو در این دورهی اخیر اصلاحاتی در مورد نحوهی برخورد با طبیعت آغاز شد. در این دوره درک از آسیبهای محیطی بالاتر رفته و جامعهی جهانی در صدد سازگاری صنعت با طبیعت بر آمده است (محمودی نژاد, 1388, ص. 127).
2-2- تاریخچه حضور طبیعت در معماری
جوامع امروزی در حالی به سمت حفظ طبیعت و تلفیق آن با معماری حرکت میکنند که بیشتر صاحبنظران به حضور طبیعت در معماری بومی گذشته معترفند. اما توجه دوباره به طبیعت بعد از انقلاب صنعتی را میتوان به طراحی قصر بلورین توسط ژوزف پاکستن نسبت داد. در بحبوحهی شکلگیری جنبشهای معماری قرن بیستم پیدایش گرایشات ارگانیک توسط فرانکلوید رایت و همچنین گرایش اکسپرسیونیستی گائودی به طبیعت به ادامهی این مسیر قوت بخشید. مواجهه با بحران انرژی و همچنین بیداری جوامع در مورد فجایع زیستمحیطی و نابودی منابع منجر به شکلگیری گرایشات اکولوژیک گردید. تعریف مفهوم پایداری و شکلگیری انجمن ساختمان سبز آمریکا و متعاقبا گرایش معماری سبز نقطهی شتابی در زمینهی فراگیر شدن حضور طبیعت در ساختمان بود. با معطوف شدن توجه طراحان به شگفتیهای موجود در طبیعت گرایش بومیمتیک یا زیستوارگی پا به عرصهی طراحی نهاد و در پی آن در تلفیق با تکنولوژی و علوم رو به رشد گرایش بیونیک شکل گرفت. این حوزه مفاهیمی نظیر بیومورف(زیست دگردیسی) را نیز در برگرفت. آخرین گرایش از این مجموعه گرایش بیوفیلیک یا زیستدوست است که از قلب علوم بیولوژیک به شکلی جامع و همهجانبه پا در عرصهی تئوری، علم و طراحی نهاده است.
2-3- شکلگیری تئوری بایوفیلیا
دکتر ادوارد ویلسون استاد زیستشناسی دانشگاه هاروارد که در زمینهی زیستشناسی مشهور به سلطان مورچگان است پس از بیست سال تحقیق و پژوهش بر روی زندگی اجتماعی حشرات به خصوص مورچهها مقولهی زیستجامعهشناسی را مطرح کرد. پس از آن با یافتن شواهدی در زمینهی طبیعت نهفته در رفتار انسانها متوجه وابستگی ذاتی و همیشگی نسل بشر به طبیعت شد و تئوری بایوفیلیا را در سال 1984 در قالب کتابی با عنوان باوفیلیا منتشر نمود. نظریهی وی با استقبال شایانی در مجامع علمی مواجه گشت و جوایز بینالمللی ارزندهای را به خود اختصاص داد. در سال 1993 کتاب فرضیهی بایوفیلیا به وسیلهی دکتر استفان کلرت مدرس علوم محیطی در دانشگاه ییل وبا همکاری دکتر ادوارد ویلسون منتشر شد و این سر آغاز ورود بیوفیلیا به عرصهی طراحی است.
2-4- بایوفیلیا در گستره ی علم
بایوفیلیا از همان ابتدا با وجود شواهد علمی در مورد وابستگی انسان به طبیعت شکل گرفت اما در ادامه با بیشتر شدن این شواهد علمی تقویت شد. در حوزهی روانشناسی و روانشناسی محیط نقش شفابخشی طبیعت غیرقابل انکار است و شگفتانگیزتر آنکه حضور عناصر طبیعت در فضاها نه تنها موجب کاهش بیماریهای ساکنین از جمله اختلالات جسمی نظیر سردرد یا اختلالات خواب میشود بلکه نقش بهسزایی در تسریع روند درمان و بهبودی بیماران دارد به طوری که بیمارانی که بعد از عمل به اتاق بهبودی دارای عناصر طبیعی منتقل میشوند روند بهبودی کوتاهتری خواهند داشت. همچنین علم بیوفیلیک در شناخت بیولوژی بدن انسان در محدودهی زیستعصبشناسی جهت دریافت بهتر نحوه ادراک و هماهنگ نمودن محیط با عناصر تامینکنندهی رضایت انسان موفق بوده است. در نهایت میتوان گفت که بایوفیلیا در یک رابطهی تکاملی با علم به سر میبرد به طوری که پیشرفت آن متقابلا وابسته به پیشرفت علوم انسانشناسی، بیولوژی و روانشناسی است.
2-5- ورود بایوفیلیا به حوزه طراحی:
ورود بایوفیلیا به عرصهی طراحی به عکس گرایشات دیگر معماری از حوزهی نظری و کتب علمی آغاز شد. در واقع طراحی بیوفیلیک در ابتدا تنها به دنبال ساختمانهای دارای ویژگیهای مورد نظرش بوده، نه به دنبال بیرونکشیدن ویژگیهای ساختمانهای ساختهشده برای شکل دهی به یک تئوری طراحی، که عموما روش متداول در شکلگیری گرایشات معماری بوده است. بایوفیلیا با تلاش دکتر استفانکلرت به عرصهی طراحی وارد شد. اولین بیانیهی طراحی بیوفیلیک توسط استفان کلرت به واسطهی انتشار کتاب “ساختن برای زندگی” در سال 2005 صورت گرفت و در سال 2008 با انتشار کتاب “طراحی بیوفیلیک” با همکاری مارتین مادور و جودیس هیرواگین کامل شد. آقای کلرت در این کتاب 72 عنصر طبیعت را برای حضور در محیط انسانساخت پیشنهاد میدهد، در زمینهی طراحی شهری نیز آقای تیموتی بیتلی از مؤلفان سرشناس شهرسازی سبز کلیاتی از شهر بیوفیلیک را در این کتاب مطرح مینماید و در سال 2011 به تفصیل در کتاب “شهر بیوفیلیک” ویژگیهای یک شهر بیوفیلیک را بیان میکند.
3- فصل سوم (طبیعتدوستی)
در این فصل به بررسی طبیعتدوستی و مفاهیم مرتبط با آن خواهیم پرداخت.
3-1- واژه ی بایوفیلیا
واژهی بایوفیلیا متشکل از دو بخش “بایو” و “فیلیا” است. بخش اول در دستور زبان انگلیسی به عنوان پیشوند کلمات به حساب میآید و برگردان فارسی آن معادل پیشوند “زیست” است. مانند زیستاقلیم، زیست فناوری و زیستساختار و کلمات مشابه است که پیشوند زیست به معنای در ارتباط بودن با واحدها و سازوکارهای زیستی موجود در طبیعت است. بخش دوم کلمه نیز در دستور زبان انگلیسی به عنوان یک پسوند به حساب آمده و از ریشهی لاتین آن به معنای دوستداشتن است. در واقع این پسوند با اضافه شدن به هر کلمه معنای آن را توأم با دوست داشتن مینماید. به طور مثال “francofilia” به معنای فرانسه است. در نتیجه ترکیب این دو بخش معنای دوست داشتن زیست یا زیستدوستی را به دنبال خواهد داشت. اما به این دلیل که واژهی زیستدوست در برخی موارد ثقیل و درگیر با مباحث علم زیستشناسی است، در برخی موارد از واژهی طبیعتدوستی نیز بهره گرفته شدهاست.
3-2- طبیعت دوستی (بایوفیلیا)
تئوری بایوفیلیا به وابستگی نسل بشر به طبیعت اشاره دارد و این وابستگی را حاصل میلیونها سال تکامل متقابل گونهی انسانی در بستر طبیعت میداند. این تئوری ادامهی تکامل و بقای انسان در مسیری سالم را مشروط به تماس بیواسطه و هرچه بیشتر انسان با طبیعت در طول زندگی روزانهی خود میداند و طراحی بیوفیلیک نیز به دنبال تامین این مهم از طریق تحقق حضور حداکثری طبیعت در محیط پیرامون انسان است.
3-3- علم عصب شناسی و طبیعت انسان
فرآیندهای ذهنی ما همواره ما را قادر به برقراری ارتباط و سازگاری با محیط پیرامونمان ساخته است. ما به طور غریزی طالب رابطهی فیزیکی و بیولوژیکی با جهان هستیم. ساز و کارهای ادراکی بشر که فرآیندهای گفته شده از خلال آنان به وقوع میپیوندد پاسخ و رابطهی ما با معماری و محیط ساخته شده را تعریف مینمایند. اساس این کنش متقابل طبیعت انسان است، نتیجهی نهایی تکامل ساز و کارهای عصبی ما در پاسخ به محرکهای بیرونی نظیر زمینههای اطلاعاتی موجود در طبیعت ایجاد شده.
جست و جوی بشر در عناصر مختلف برای سرپناه منجر به ساخت بناها و شهرها شده است. از نظر تاریخی فرم این ساختارها برخواسته از منطق مصالح در دسترس و فرآیندهای نظمدهندهی فضایی ذهن انسان بوده است. به کارگیری آنچه که در دسترس بوده برای ایجاد یک ساختار موجب شد تا مردم به طور غریزی مکانهایی را بسازند که تشکیلدهندهی اطلاعات، اشکال و مفاهیمی باشند که حس بهزیستی مورد نیازش را برآورده سازند. تصمیمهای طراحانه به عنوان یک توسعهی طبیعی از فرآیندهای عصبشناسانه در جهت زنده نگاه داشتن بشر به عنوان یک گونهی زنده به نام انسان بوده است. بشر بدون آنکه در مورد سرشت این فرآیندها آگاه باشد به سادگی و به همین شیوه ساختمانها و شهرهای خود را بنا نمود. بدون هیچ سؤالی در مورد هزارهی آیندهی خود اما پس از مدتزمانی رابطهی با جهان فیزیکی از خلال مفاهیم عملی نظیر افسانهها، اساطیر، سمبلها و ساختارهای اجتماعی وارد مرحلهی پیچیدهتری شد. همچنانکه فرآیند ساختن به وسیلهی فرآیند طراحی به تسخیر در آمد معماری به عنوان یک بروز سیال از ایدههای فطری بشر پیرامون فرم، فضا و صفحه مبدل به امری دستنیافتنی شد. رابطهی مردم با جهان فیزیکی از خلال تکنولوژی و صنعتیسازی بسیار پیچیدهتر شد، این امر در معماری امروز نیز کاملا واضح است.
پیرو قرنهای متمادی از اصلاح و افزودن به واژگان معماری، فرآیند طراحی به عنوان قلمرو اختصاصی اربابان ساخت و ساز همگی در خاک دیگری ریشه دوانیدند. زمانی که معماری از قلمرو صنایع به مفهوم سنتی خود به محدودهی یک توانایی ذهنی حاصل از محیط دانشگاهی انتقال یافت آموزش معماری خود را با نظام آموزشی دانشگاهی البته نه به طور کامل هماهنگ کرد. هنگامی که معماری قلمرو فلسفی دانشگاهی را تقلید نمود خود را به عنوان یک نظام جدید جدا شده از مسیر تکاملش یافت. به مرور زمان معماران خود را از تاریخشان جدا کردند و از آنجا همانند باستانشنان رفتار کردند. هیجانآور اما بی ارتباط با دغدغههای طراحی روز. در سالهایی که گذشت طراحی معماری و آموزش شیوههای معماری همگی از آن فرآیندهایی که محیط ساخته شده را به عنوان امری ذاتا انسانی ارائه میداد جدا شدند.
3-3-1- معماری برخواسته از طبیعت انسان
جنبشهای معماری قرن بیستم و پس از آن وضعیت کنونی معماری را بدانجا رسانده که اغلب ارزش هر اثر معماری را با میزان جدا شدنش از جهان پیرامون ارزیابی میکنند. جهانی که پهنهای برای زندگی و آسایش مردم است. اگر بخواهیم معماری را امری به جز خدمترسانی به بشر بدانیم مغایر با ذات معماری در ابتدای پیدایش سخن گفتهایم.
برای دستیابی به یک معماری که ازذات انسان برخاسته باشد ناگزیریم که به معماری و شهرسازی مردمساخت در دوران گذشته مراجعه کنیم. نظریهپردازان بیوفیلیک معتقدند که طبیعت انسان در جهت تامین نیازهای وی ویژگیهای معمارانهی خاصی را برمیتابیده است. آقای ویلسون چنین معتقد است که اقدامات بشر از جمله ساخت و سازهای وی در گذشته برخواسته از یک ساختار ژنتیکی و تکاملی بوده است. در نتیجه امروزه برای دستیابی به یک معماری متناسب با طبیعت انسان در جهت تامین بهزیستی و سلامت وی نیازمند طرح این پرسش هستیم که فرآیندهای زبانی، ادراکی و ذهنی برای تامین ادراک بهزیستی بشر کدامند. به زبانی دیگر در این بخش عمدهی تمرکز بر روی یافتن تکنیکهای طراحی و ساختی هستیم که منبع تغذیهی عصبشناسانهی انسان را تامین کنند.
ما امروزه بدنبال ویژگیهای فیزیکی و هندسهی طبیعی به کار رفته در معماری قرون گذشته هستیم، همان چیزی که از ذات طبیعت انسانها برخواسته است. روشهای امروزی تفکر در مورد معماری ناکافی هستند. ارائهی مسائل معماری میبایست از قلمرو انتزاع به قلمرو طبیعی که در تسلط احساسات مثبت و فیزیولوژی انسان است تغییر کند. اما برای شناخت بهتر طبیعت انسان باید سه جنبهی مختلف در زمینهی شناخت انسان مطرح کنیم.
در مرحلهی اول یک انسان یک جزء انتزاعی قرار گرفته در یک مجموعه است. این دیدگاه که یک دیدگاه مکانیکی به انسان است تعامل انسان با محیط طبیعی را بسیار کم میداند. در واقع ادراک این دیدگاه از انسان، ادراکی انتزاعی است و بیانکنندهی جهان معماری معاصر است که انسانها در آن تنها به شکل انتزاعی یا عکسهای مات یا سایههای غیرقابل تشخیص بر روی صفحهی مانیتور هستند. انسان موجود در این مکان به هیچ عنوان انسانی بیولوژیکی نیست بلکه تنها به عنوان یک عابر بیحرکت در یک جهان اساسا بیروح و عاری از کنش قرار دارد(انسان انتزاعی).
در مرحلهی دوم انسان یک ارگانیسم است که از حسگرهایی ساخته شده که در تعامل با محیط اطرافش قرار دارد. در واقع انسان در از این منظر نوعی حیوان است که داشتن منبعی از حسگرها وی را قادر به دریافت و اندازهگیری دادهها کرده که این نوع اتصال بیولوژیکی به جهان همان موقعیتمندی است. در این دیدگاه بیولوژیکی غنی انسان دارای یک سازوکار بیولوژیکی است که برای ادراک و واکنش نسبت به اجسام بیجان و ارگانیسمهای زنده تکامل یافته. تعامل انسان با محیط از خلال حسگرها و سیستم عصبی وی رخ میدهد(انسان بیولوژیکی).
در این مرتبه انسان چیزی بیش از سیستم عصبی بیولوژیکی است. این دیدگاه در ارتباط با دیدگاه بسیار کهن متافیزیکی از انسان به عنوان موجودی که دارای روح است و به شکلی متفاوت از دیگر جانداران با طبیعت در ارتباط است. این شرایط نوعی درهم تنیدگی متعالی با جهان اطراف است که تعریفی از ماهیت انسان در محدودهی فیزیولوژیکی و مذهبی وی را در بر میگیرد. عمدهی مفهوم انسانیت در این حوزه جای میگیرد و همین کیفیت انسان را از دیگر گونهها متمایز مینماید. این گونه از انسانشناسی به نوعی از ارتباط انسان با جهان پیرامونش مستقل از علم معطوف میشود که بسیار عمیقتر از توسعهی بعدی در مورد ارتباط دادن انسان در چهاچوب خشک علمی با ابعاد منطقی جهان فیزیکی است(انسان متعالی)
3-3-2- انسان بیولوژیک و نظریه الگوها
با بررسی ویژگیهای وجودی انسان در حوزهی علم عصبشناسی به مثابه یک وجود بیولوژیکی، به نتایج جالب توجهی در مورد الگوهای موجود در محیط پیرامون و رابطهی آنها با زندگی و آسایش انسان خواهیم رسید. پرسش اصلی در علم عصبشناسی ادراکی این است که کدامیک از اجزاء سیستم عصبشناسانهی موجود در مغز به طور ذاتی و ژنتیکی وجود دارد و کدامیک در خلال تماس و کنش متقابل با طبیعت کسب میشود. این خصلت انسان است که فراتر از ادراکات مستقیم حسی میرود اما همچنان در محدودهی بیولوژیکی باقی میماند. این تنها تجربهی حسی سادهایست که در مرتبهای بالاتر از نوع معمولی خود قرار گرفته است. این ساز و کار محصول یادگیری بوده و برای تفکیک انسان از ماشین ضروری است و همچنین از اهمیت ویژهای در مباحث این بخش در مورد رابطهی معمارانه با خود دارد.
وجود انسان و مکان فرد درون جهان از وجود فردیت در خلال ادراک جهان بیرون شکل گرفته و به همین ترتیب یک چهارچوب قابل تغییر شکل گرفته. این قلمرو اطلاعات تجربی است، جایی که اطلاعات پیچیده در مورد محیط کاملا درونی شده به طوری که ادراک اغلب به نظر امری فراحسی میرسد در حالی که اینگونه نیست. تجربه بیانکنندهی یک پاسخ حسی است که مبدل به پدیدهای بسیار پیچیده شده به طوری که دیگر توصیف، دستهبندی و فهم آن در یک روش تحلیلی برای ما آسان نیست. تجربه برای ما منبعی از الگوها را فراهم میکند که بعدا به طور ناخودآگاه شرایط ناآشنا را با الگوها هماهنگ مینماید(klein,1998).
بسیاری از کیفیات که اغلب از ویژگیهای هوش هستند در حقیقت نتیجهی توسعهی صحیح مهارتهای ادراکی در محدودهی اطلاعات تجربی است. ترکیبات اساسی نوروفیزیولوژیکی ما به شکل ژنتیکی تعیین شدهاند اما پس از تولد شبکهی عصبی ما به وسیلهی محیط و یادگیری شکل مییابد و بدین ترتیب ویژگیهای مازاد و غیر ژنتیکی را کسب میکند. این ویژگیها ادراک الگوهای ساختاری و عملکردی را نیز شامل میشود. اساس ژنتیکی امکان شکلگیری ساختارهای یادگیری را فراهم میکند. اما اولویت را به یک نوع خاص از ساختار یادگیری میدهد که بر مبنای قالب ژنتیکی قرار دارد. از طرفی یادگیری موجب تکثیر این ژنها میشود. در نتیجه این دو جزء اطلاعاتی لازم و ملزوم یکدیگرند. دو جزء ژنتیکی و اکتسابی از حافظه و سیستم احساسی به شکل یک کل عمل میکنند.
یادگیری احساسی نتیجهی دریافت احساسی است اما نیمهی هوشیار باقی میماند و مستقل از حافظهی هوشیار است. در حالی که عمدهی اطلاعاتی که درون ذهن ما تحلیل میشوند برای آگاهی هوشیار ما قابل دسترس نیست (Squire & Kandel, 2009, p. 158). الگوهایی که به طور حسی یا عاطفی یاد گرفته میشوند مشابه کنشهای موروثی(ژنتیکی) عمل میکنند. دلیلی که رفتار مطابق آنان حسی مثبت را بر میانگیزد این است که آنها یک قالب یا الگوی درونی را ارضا میکنند. به عنوان حاصل و نتیجهی تکامل ما قالبهای درونیمان بسیار خاص هستند. بسیاری از جنبههای رفتاری و شخصیتی ما یا بدین شکل کسب شدهاند یا ذاتی هستند و هردو به عنوان اطلاعات ناخودآگاه ذخیره شدهاند (Squire & Kandel, 2009, p. 173)
الگوهایی که با منبع نوروفیزیولوژیکی ما شناخته میشوند کلیدی برای شناخت انسان و رابطهی وی با جهان است و الگوها و رفتارهای فردی را در یک کل پیچیدهتر قرار میدهند. البته این فرایند در علم ادبیات، شناخته شده است، به این صورت که کلمات تلفیق میشوند تا پیامی معنادار به دست آید، اما هنوز در تجزیه و تحلیلهای مردم برای دستیابی به فهمی از جهان وارد نشده. روانشناسان ادراکی الگوها را به مثابه نمودار تشخیص دادههای احساسی و ترجیحی خاص به حساب میآورند. همچنین الگوها حرکات هماهنگ شدهی بدن را کنترل میکنند. اغلب هر گونه فعالیت انسان حاوی الگوهایی است و همین الگوها اشکال و پیچیدگیهای متصل به هم موجود در معماری و شهرسازی گذشته را به وجود آوردهاند. اطلاعات تجربی در معماری و شهرسازی در بطن محیطهای سنتی قرار دارد. همانگونه که برخی از اجزاء طراحی مربوط به بستر و منطقهی خاصی هستند بسیاری نیز کاملا جهانی میباشند. کافی است آنها را درون محیطهای ساخته شدهی ناخودآگاه نظاره کنیم. زبان الگوی کریستوفر الکساندر الگوهای تکاملیافتهی حاصل از کنش متقابل انسان و محیط پیرامونش را صادقانه با ما در میان میگذارد. این کتاب به طرز شگفتآوری یک ساختار ترکیبی عملی را برای طراحی تدوین میکند که بر مبنای نتایج تکاملیافته شکل گرفته. این کتاب شامل بسیاری از ایدههای کلیدی که بعدا در کنار یکدیگر میآیند تا طراحی بیوفیلیک را تعریف کنند میباشد. هرچند انتظار میرفت که این ایدهها در ابتدا یک معماری انسانیتر را ایجاد کنند اما در بین معماران دانشگاهی با استقبال مناسبی روبرو نشد(saligaros,2005). اما در عوض ساختار الگوها به وسیلهی جامعهی برنامهنویسان مورد توجه قرار گرفته شد و اکنون به وفور از آن برای کنترل پیچیدگیهای موجود در برنامههای نرمافزاری استفاده میشود. در ادامه به لیستی از این الگوها اشاره می کنیم که مشخص خواهد شد که چگونه این الگوهای طراحی بیوفیلیک را حمایت کرده و از آن استقبال می کنند. معماران می توانند به وسیله زبان الگو اطلاعات مفید آن را با آخرین نظریات یا شیوه های طراحی نوآورانه تلفیق کنند. در نهایت ارزش واقعی زبان الگو تنها اکنون و در بستر طراحی بیوفیلیک قابل ارزیابی است
3-3-3- انسان متعالی و سرشت نظم
اکتشاف عمیق تر طبیعت انسان منجر شد که ما بشر را چیزی فراتز از توده ای از حیوانات هوشمند بدانیم که به شکلی بی قید زاد و ولد میکنند و در نتیجه جهان طبیعی را با تخلیه و مصرف منابعش از بین میبرند. در گذشته انسانیت تصور بسیار فاخرتری از خود داشت. ما نیز برای ارتقای ایده های خود میبایست جهانبینی رومانتیک کهن را که در آن انسان احساس ارتباط داشتن با گونههایی از مذهب ، افسانه، ارزشهای سنتی و نظایر آن را میکرد دوباره احیا کنیم.
در اینجا ما در پی یافتن میزان وابستگی انسانشناسی به علم ژنتیک نیستیم، بلکه تنها تلاش می کنیم چیزی را که از دست رفته دوباره به دست آوریم. در واقع تعریف گذشتگان از پیوستگی فرایندهای جاری جهان برخاسته از علم نبوده بلکه برخاسته از ایمان درونی بوده که به شکل عواطف ابراز شده و در زمان رشد علم بقای خود را از دست داده است.
فهم کنونی ما از ارتباط بیولوژیکی و اکولوژیکی انسان بسیار جدید است. دکتر ویلسون اساس بیولوژیکی مهمی برای آنچه که جنبههای فراطبیعی سرشت انسان نامیده شده فراهم نموده است. اساسی بیولوژیکی که پدیدهای واقعی نظیر رابطه ما با جهان فیزیکی است و در صورتی که جایگاه خود را در علم نیابد بسیار آسیب پذیر خواهد بود و این یکی از همان دلایلی است که موجب شد، ساز و کار تغذیه عصب شناختی در آغاز عصر مدرن صنعتی از دست برود. بر این اساس، برخی از مدارک علمی مرتبط با این مساله را در کنار هم جمع نمودیم تا این نتایج را که جوامع گذشته پیش از این بدان دست یافته بودند اثبات کنیم.
کریستوفر الکساندر مباحث مشابهی در رابطه با از دست رفتن رابطه اساسی انسان و محیطش در زمینه معماری و شهر سازی در کتاب سرشت نظم بیان نموده است. وی در مورد یک رابطه متقابل بر مبنای ویژگی های اساسی هندسی بین انسان و محیط صحبت می کند. وی همچنان نشان می دهد که این رابطه ی به طرز مهیبی آسیب دیده . البته این مسأله به واسطه ی بالا رفتن فهم انسان ها نسبت به از بین رفتن رابطه ی انسان با جهان در قرن بیستم تا حد زیادی شناخته شده در حالی که این گام ها در مسیر قطع ارتباط با جهان بسیاری اوقات داوطلبانه و با رغبت کامل و با عنوان توسعه ی فناوری صورت گرفته است.
در واقع همین دیدگاه متعالی نسبت انسان است که بر اساس آن می توان گفت که انسان قادر به تعالی بخشیدن به ماده گرایی است و این همان پرسش بنیادین آقای کریستوفر الکساندر است که به بیان ساختاری زنده که می تواند منجر به شکل گیری اشکال زنده شود می پردازد و برای فرم های گوناگون کیفیت ما بین زنده بودن و بی روح بودن را تعریف می نماید. هم کریستوفر الکساندر و هم ادوارد ویلسون هر دو در منتهای مقاصد خود به دنبال فهمی دوباره از حیات و هستی انسان هستند و هر دو بر این باورند که رشدو نمو بشر در آینده در گرو تماس دوباره وی با حیات بیولوژیکی و همچنین هندسه شکل یافته به واسطه حیات جهان هستی است و به همین واسطه هر دوی آنان به دنبال دیدگاه تازه ای به علم و مذهب هستند تا مخلوقات را حفظ کنند.
معماری به عنوان فعالیتی در جهت تأمین خانه مردم ،نیازمند مفهوم عمیق تری است ،به خصوص در جهانی که به دیدگاه انسان در مورد سرشت خداوند وابسته است. آیا خداوند(یا آثاری از صفات وجودی او) در یک هندسه انتزاعی و مینیمال حضور دارد؟ یا اینکه خداوند(یا آثاری از صفات وجودی او) درجایی است که نشانه هایی از حیات هم موجود باشد. کدامیک از این دو به وسیله مذاهب عمدهی جهان تأیید میشوند، شاید از این دیدگاه بتوان چنین گفت که خداوند بیانیهی موجود درون یک هندسهی طبیعی یا ساختار زنده است (alexander, the nature of order, 2002, p. 35).
3-4- سرشت نظم
در ابتدا باید توجه داشت که طبیعت سرمنشأ حیات و غنیترین منبع دارنده عناصر بیانکننده حیات است. در نتیجه به نوعی میتوان گفت که آقای کریستوفر الکساندر نیز همانند نظریهپردازان تئوری بیوفیلیک برای دستیابی به حیات و روح در کالبد محیطهای انسانساخت در پی استخراج مفاهیم و قوانینی از دل طبیعت است با این تفاوت که رویکرد ایشان از سمت دیگر بحث یعنی بررسی کالبدهای سرزنده در معماری بوده و در نتیجه پژوهشها و بررسیهایش بر کالبدهای سرزنده انسانساخت توانسته قوانین مطرحشدهی خود را در ذات پدیدههای طبیعت بیابد و این مسیر نیز منجر به شکلگیری یک جهانبینی واحد و منسجم در مورد تمام پدیدههای عالم گشته که بسیار به مفاهیم بیوفیلیک نزدیک است و حتی میتوان گفت/ که از ژرفای بیشتری نیز برخوردار است. در واقع پدیده حیات از منظر کریستوفر الکساندر را میتوان متناظر با مفهوم طبیعت در مباحث بیوفیلیک دانست. همانگونه که بیوفیلیک ذات طبیعت را صرف نظر از تلاش در تبیین و شناخت ماهیت آن به مثابه یک عنصر ناب در همه جنبهها و حتی در ویژگیهای عناصر غیر ارگانیک موجود در طبیعت ارج مینهد کریستوفر الکساندر نیز ذات طبیعت را سرشار از عنصری با عنوان حیات میداند که این ویژگی به واسطهی ادراک غیرصحیح انسان قرن بیستم از طبیعت در کالبد فضاهای انسانساخت به شدت کاهش یافته. وی مراتب حیات را وابسته به نوعی نظم در همنشینی اجزاء یک پدیده میداند.
3-4-1- پدیده حیات:
تلاشهای انسان قرن بیستم در هماهنگ ساختن فضاهای مصنوع با اصول محافظت از زمین به مثابه یک نظام زنده متعادل در مواجهه با مشکل علمی عمیقی قرار گرفت که در واقع همان نداشتن تعریف سودمند، مناسب و دقیقی از حیات است. بر اساس تعریف سنتی علمی قرن بیستمی، حیات –یا به تعبیر بهتر، یک نظام زنده- به عنوان نوع خاصی از سازوکار(مکانیزم) تعریف شده است. واژهی حیات تنها برای نظامی مشخص و محدود از پدیدهها به کار رفته است. شاید نظم به عنوان رایجترین ساختار در سازوکارهای ریاضیاتی، که به سبب طبیعت و سرشت فضا به وجود میآیند، ادراک و شناخته شود. “حیات” نیز به همین ترتیب مفهومی رایج و همهجا گستر است. در واقع در طرح اشیاء میباید اینگونه بیان کنم که هر شکل از “نظم” از مرتبهای از “حیات” برخوردار است. از این رو حیات مفهومی مکانیکی و محدود که تنها برای دستگاههای تولید مثل کنندهی زیستمحیطی به کار میرود نیست.
حیات کیفیتی است که در ذات فضا نهفته است و برای هر آجر، هر سنگ، هر فرد و هر نوع ساختار فیزیکی که در فضا ظاهر میشود به کار میرود. هر چیز حیات خود را دارد. نیاز به دیدگاه جامعتر در مورد حیات، به طور ساده، از نگرش بومشناسی(اکولوژی) ناشی میشود. امروزه بسیاری از مردم اهمیت وجود جانوران، گیاهان و نظامهای زنده را برای زمین به خوبی دریافتهاند و نگرشی نوین به معماری و برنامهریزی شهری را خواستارند که با محافظت از حیات زیست کرهی زمین سازگار باشد. در واقع معماران میخواهند علاوه برساختمانها نظامی از درختان و گیاهان را بیافرینند تا از خود آنها محافظت کنند. نظامی از ساختمانها که ضمن سودمندی با احترام به طبیعت هماهنگ با فرایندهای طبیعی باشند.
برای ادامه بحث پیرامون ایدهی مبتنی بر بومشناختی ارائهی مفهومی از حیات که فراتر از نگرش مکانیکی زیستمحیطی باشد و همه چیز را در بر بگیرد مورد نیاز است. الکساندر در پی دستیابی به نگرشی است که پیرامون حوزهی تخصص خود در معماری و شهرسازی به آفرینش حیات در محیطهای مصنوع و انسانساخت دست یابد. این آفرینش حیات اشیاء دستساخت بشر و اشیاء طبیعی را با هم در بر میگیرد. در واقع الکساندر در سراسر کتاب سرشت نظم در جست و جوی تعریفی جامع از حیات است که در آن هر چیز فارغ از اینکه چیست واجد مرتبهای از حیات باشد. (الکساندر، کریستوفر، 2002، 30) از منظر کریستوفر الکساندر عمدهترین عنصر حیات در جهان، وابسته به موجودیتهای قطعی بسیار مهمی است که با عنوان مراکز از آنها یاد میکند. این مراکز به مثابه بلوکهای ساختمانی سازنده کلیت جهان بیان میشود که عنصر اصلی نظم مورد بحث وی است.
3-4-2- نظریه ی مراکز:
هر کلیت یکپارچهای از اجزای مختلف شکل گرفته است که اجزای درون کلیت نیز توسط خود کلیت شکل گرفتهاند. در واقع میبایست که تمامی موجودیتها را شامل اجزاء، کلیتهای موضعی و حتی موجودیتهای به هم چسبیده که به سختی قابل رویتاند را مرکز نامید. به این معنی که در هر یک از این موجودیتها این واقعیت نهفته است که هر یک به مثابه مرکزیتی موضعی درون کلیتی بزرگتر ظاهر شده و حیات مییابد، این پدیدهی مرکزیت در فضا است. وی واژهی مرکز را برای تعیین و توصیف حوزهای ساختارمند در فضا به کار برده و آن را اینگونه تعریف میکند: مجموعهای مجزا از نقاط در فضا که به دلیل نحوهی



قیمت: تومان

c (752)

دانشکده مهندسي مکانيک
رساله دکتري
گرايش تبديل انرژی
تحليل و اصلاح راهگاه خنک‌کاری موتور EF7
نگارش:
علی قاسميان مقدم
استاد راهنما:
دکتر علی کشاورز وليان
خرداد 1394
دانشکده مهندسي مکانيک
رساله دکتري
گرايش تبديل انرژی
تحليل و اصلاح راهگاه خنک‌کاری موتور EF7
نگارش:
علی قاسميان مقدم
استاد راهنما:
دکتر علی کشاورز وليان
خرداد 1394
تاسيس 1307
دانشگاه صنعتي خواجه نصيرالدين طوسيتأييديه هيأت داورانشماره:
تاريخ:هيأت داوران پس از مطالعه پايان‌نامه و شرکت در جلسه دفاع از پايان‌نامه تهيه شده تحت عنوان :
تحليل و اصلاح راهگاه خنک‌کاری موتور EF7
توسط علی قاسميان مقدم صحت و کفايت تحقيق انجام شده را براي اخذ درجه دکتری رشته مهندسي مكانيك – تبديل انرژی در تاريخ 27/3/1394 مورد تأييد قرار دادند.1- استاد راهنماجناب آقاي دکتر علی کشاورز وليانامضاء2- استاد ممتحن جناب آقاي دکتر مسعود ضياء بشرحقامضاء3- استاد ممتحن جناب آقاي دکتر سيد علی جزايریامضاء3- استاد ممتحن جناب آقاي دکتر سيد محمد رضا مدرس رضویامضاء3- استاد ممتحن جناب آقاي دکتر سيد مصطفی حسينعلی پورامضاء6- نماينده تحصيلات تکميلي دانشکدهجناب آقاي دکتر علی شکوه‌فرامضاء
تاسيس 1307
دانشگاه صنعتي خواجه نصيرالدين طوسياظهار نامه دانشجو
شماره:
تاريخ:
اينجانب علی قاسميان مقدم دانشجوي دکتری رشته مهندسي مکانيک- تبديل انرژی دانشکده مهندسي مکانيک دانشگاه صنعتي خواجه نصيرالدين طوسي گواهي مي‌نمايم که تحقيقات ارائه شده در پايان‌نامه با عنوان:
تحليل و اصلاح راهگاه خنک‌کاری موتور EF7
با راهنمايي استاد محترم جناب آقاي دکتر علی کشاورز وليان توسط شخص اينجانب انجام شده و صحت و اصالت مطالب نگارش شده در اين پايان‌نامه مورد تأييد مي‌باشد، و در مورد استفاده از کار ديگر محققان به مرجع مورد استفاده اشاره شده است. بعلاوه گواهي مي‌نمايم که مطالب مندرج در پاياننامه تاکنون براي دريافت هيچ نوع مدرک يا امتيازي توسط اينجانب يا فرد ديگري در هيچ جا ارائه نشده است و در تدوين متن پايان‌نامه چارچوب (فرمت) مصوب دانشگاه را بطور کامل رعايت کرده‌ام.
امضاء دانشجو:
تاريخ:
حق طبع، نشر و مالکيت نتايج
1- حق چاپ و تکثير اين پايان‌نامه متعلق به نويسنده و استاد/اساتيد راهنماي آن مي‌باشد. هرگونه کپي برداري بصورت کل پايان‌نامه يا بخشي از آن تنها با موافقت نويسنده يا استاد/اساتيد راهنما يا کتابخانه دانشکده مهندسي مکانيک دانشگاه صنعتي خواجه نصيرالدين طوسي مجاز مي‌باشد.
2- کليه حقوق معنوي اين اثر متعلق به دانشگاه صنعتي خواجه نصيرالدين طوسي مي‌باشد و بدون اجازه کتبي دانشگاه به شخص ثالث قابل واگذاري نيست.
3- استفاده از اطلاعات و نتايج موجود پايان نامه بدون ذکر مرجع مجاز نمي‌باشد.
سلام بر آن‌هایی که زیباترین جلوات عشق را با تابلوی خون پیشانی خود به تصویر کشیدند.
سلام بر همه‌ی فارغ‌التحصیلان مکتب حضرت روح‌الله (ره)
تقدیم به پنج فاتح قله‌ی علم و ایمان
شهید دکتر مصطفی چمران
شهید دکتر مسعود علیمحمدی
شهید دکتر مجید شهریاری
شهید مهندس مصطفی احمدی روشن
شهید دکتر داریوش رضایی‌نژاد
تشکر و قدردانی
حمد و ثنا تنها خداوندی را سزاست که تن خاکی را جان بخشید و برترین مخلوق خود عقل و اندیشه را در آن به ودیعت گذاشت.
سپاس و شکر از دو وجود مقدس، پدر و مادر که زندگی را به من هدیه کردند. پدر و مادر عزیزم؛ چشم‌های نگران‌تان که به دنبال من به در ماندند، شمع وجود پرخیر و برکت‌تان که به‌پای من کم‌فروغ گشتند و قلب ‌ها و لب ‌های‌ پرمهرتان که همواره برای موفقیت من تپیدند و دعا کردند را هیچگاه از خاطر نخواهم برد.
بدون شک این رساله بدون حمایت‌ها و کمک‌های دو تن به سرانجام نمی‌رسید
ابتدا از استاد ارجمندم جناب آقای دکتر علی کشاورز کمال قدردانی و تشکر را دارم که با دانش فروزنده خود مسیر تاریک پیش رویم را روشنی بخشید. او که در بزنگاه‌های خستگی و نومیدی با سعه‌ی صدر و گشاده‌رویی خویش، علاوه بر ارشادات راهگشای علمی، درس استقامت و خستگی‌ناپذیری را به این شاگرد کوچک خود تدریس می‌نمود.
از همسر عزیزم از صمیم قلب سپاسگزارم. همو که لبخند‌ و نگاهش هر روز بدرقه راهم بود و شکیبایی، بردباری، همدلی و فداکاری عاشقانه‌اش حین مشکلات موجب می‌شد تا انگیزه‌ی حرکت و تلاش هماره در وجودم بجوشد.
در پایان لازم می‌دانم از کمک‌های آقایان مهندس مهدی رجبعلی، دکتر آرش محمدی و دکتر ایمان چیت‌ساز در مرکز تحقیقات موتور ایرانخودرو و همچنین خانم مهندس مریم اسفندیاری و آقایان مهندس مهدی کاظمی، و مهندس حامد ستوده نیز تشکر نمایم.
چکیده
یکی از مهمترین مباحث مطرح در موتورهای احتراق داخلی، مبحث انتقال حرارت در آن‌هاست؛ چرا که تقریباً یک‌سوم از انرژی تولید شده در داخل محفظه‌ی احتراق از طریق خنک‌کاری موتور از آن خارج می‌شود. انتقال حرارت موتورهای احتراق داخلی از جنبه‌های گوناگونی از جمله محافظت از مواد به کار رفته در بخش‌های حساس موتور در مقابل ذوب شدن و یا تغییر شکل حائز اهمیت است. از جمله مناطق حساس موتور که بواسطه‌ی شار حرارتی بالا در معرض خطر هستند ناحیه‌ی بین سوپاپ‌های دود و اطراف شمع است. عدم خنک‌کاری مناسب در این نواحی می‌تواند با ایجاد تغییر شکل در نشیمنگاه سوپاپ دود منجر به نشتی گاز از محفظه احتراق و در نتیجه افت توان و گشتاور موتور گردد. هدف این رساله بررسی سیستم خنک‌کاری موجود موتور ملی EF7 و اصلاح خنک‌کاری نامناسب در اطراف سوپاپ دود در این موتور است که در مواردی به اعوجاج نشیمنگاه سوپاپ دود منجر شده است. در این راستا ابتدا یک تحلیل جریانی یک‌بعدی و سه بعدی و سپس یک تحلیل حرارتی سه‌بعدی از جریان خنک‌کننده در راهگاه موتور صورت گرفت. به منظور اطمینان از حل عددی جریان در راهگاه موتور از روش تجربی PIV1 استفاده گردید. در روش PIV بکار گرفته شده از یک سرسیلندر شفاف از جنس Plexy glass و دوربین پرسرعت برای مشاهده و اندازه‌گیری سرعت در راهگاه‌های آب سرسیلندر موتور بهره گرفته شد. در راستای حل مشکل خنک‌کاری مطرح شده دو راهکار در این رساله ارائه گردید. راهکار اول تغییر هندسه جریان با استفاده از تغییر الگوی ورود و خروج خنک‌کننده است و راهکار دوم استفاده‌ی مؤثر از پدیده جوشش در راهگاه خنک‌کاری موتور. در راهکار اول پیشنهادی سه استراتژی متفاوت برای الگوی ورود و خروج خنک‌کننده ارائه گردید. مقایسه سرعت‌ خنک‌کننده در نقاط حساس خنک‌کاری در هر سه استراتژی نشان داد که استراتژی اول بدون نیاز به صرف هزینه‌ی زیاد، با کمترین تغییرات لازم و امکان عملی شدن2 بالا می‌تواند اهداف مورد نظر خنک‌کاری را ارضا نماید. در مبحث استفاده از جوشش ابتدا یک دستگاه آزمایشی ساخته شد که قابلیت ایجاد شارهای حرارتی بالا که در موتور اتفاق می‌افتد را دارا بود. با استفاده از این دستگاه شرایط وقوع پدیده جوشش جریانی در موتور شبیه‌سازی شد. سپس بر اساس داده‌های تجربی استخراج شده از این دستگاه رابطه‌ی دقیقی برای مدلسازی انتقال حرارت جوشش استخراج گردید. در این مرحله شار حرارتی گذرنده از نواحی مختلف راهگاه آب با استفاده از شبیه‌سازی عددی و حل حرارتی سه‌بعدی جریان در داخل راهگاه خنک‌کاری به‌دست آمد. با در دست داشتن شارهای حرارتی و رابطه‌ی انتقال حرارت جوشش سرعت لازم برای استفاده از پتانسیل‌های جوشش در انتقال حرارت استخراج گردید. اگرچه آزمایشات و محاسبات انجام شده حاکی از پتانسیل بالای پدیده‌ی جوشش در افزایش ضریب انتقال حرارت و دفع حرارت از نقاط بحرانی موتور است اما پیاده کردن آن در این موتور زمانی کارآیی لازم را خواهد داشت که یک بازنگری کلی در مسیر خنک‌کاری صورت گیرد که مستلزم صرف هزینه‌ی قابل توجهی است.
فهرست مطالب
عنوانصفحه
فهرست اشکالش‌
فهرست جداولع‌
فهرست علائمغ‌
فصل اول: دیباچه1
1-1- اهمیت انتقال حرارت در موتورهای احتراق داخلی2
1-2- روش‌های بهبود عملکرد سامانه‌ی خنک‌کاری3
فصل دوم: پیشینه مطالعات6
2-1- مقدمه7
2-2- تغییر هندسه‌ی جریان7
2-3- پیشینه‌ی مطالعات خنک‌کاری دقیق9
2-4- جوشش20
2-5- پیشینه‌ی مطالعات جوشش در موتورهای احتراق داخلی25
فصل سوم: مطالعات تجربی46
3-1- مقدمه47
3-2- دستگاه آزمایشگاهی جوشش47
3-2-1- مخزن48
3-2-2- گرمکن مخزن48
3-2-3- پمپ49
3-2-4- شیر سه‌راهه49
3-2-5- فشار سنج49
3-2-6- کانال50
3-2-7 روتامتر50
3-2-8 کویل مسی51
3-2-9- بخش مورد آزمایش51
3-2-10- بلوک مسی52
3-2-11- گرمکن استوانه‌ای52
3-2-12- عایق PTFE52
3-2-13- روغن انتقال حرارت53
3-2-14- رئوستا53
3-2-15- ترموکوپل54
3-2-16- سیتم داده بردار54
3-2-17- سمباده54
3-2-18- زبری سنج55
3-2-19- رله وکنترلر56
3-3- نتایج دستگاه جوشش جریانی57
3-3-1- نمودارهای تجربی انتقال حرارت جوشش57
3-3-2- آنالیز خطا61
3-4- مطالعه آزمایشگاهی حرکت سیال با استفاده از روش PIV62
3-4-1- آشنایی با روش PIV63
3-4-2- اجزای به‌کار رفته در آزمایش PIV برای سرسیلندر موتور احتراق داخلی65
3-4-3- نقاط اندازه‌گیری شده‌ی سرعت در سرسیلندر69
3-4-4- تحلیل و اندازه گیری سرعت با استفاده از روش PIV70
فصل چهارم: شبیه‌سازی عددی73
4-1- مقدمه74
4-2- شبیه‌سازی عددی جوشش جریانی مادون سرد74
4-2-1- روش چن75
4-2-2- روش BDL76
4-2-3- ضریب انتقال حرارت جابه‌جایی اجباری خالص، hfc82
4-2-4- ضریب انتقال حرارت جوشش هسته‌ای، hnb83
4-3- شبیه‌سازی یک‌بعدی جریان خنک‌کننده در راهگاه خنک‌کاری موتور92
4-4- شبیه‌سازی سه‌بعدی جریان خنک‌کننده در راهگاه خنک‌کاری موتور96
4-4-1- شبیه‌سازی جریانی خنک‌کننده در راهگاه موتور96
4-4-2- شبیه‌سازی حرارتی جریان خنک‌کننده در راهگاه خنک‌کاری موتور105
فصل پنجم: راهکارهای بهبود خنک‌کاری113
5-1- مقدمه114
5-2- ارائه‌ی روش‌هایی در راستای رسیدن به خنک‌کاری یکنواخت در موتور114
5-2-1- روش تغییر الگوی ورودی و خروجی خنک‌کننده114
5-2-2- استفاده از رژیم جوشش جریانی به منظور افزایش ضریب انتقال حرارت119
فصل ششم: جمع‌بندی و نتیجه گیری129
6-1- جمع‌بندی و نتیجه‌گیری130
6-2- نوآوری‌ها132
6-3- پیشنهادها برای ادامه کار133
6-4- محصولات علمی ارائه شده134
منابع و مآخذ136
فهرست اشکال
شکل 2- 1: خنک‌کاری دقیق به‌کار رفته در کار پرید و اندرتون [4]9
شکل 2- 2: رابطه‌ی بین شار حرارتی و سرعت سطح برای حالت شروع جوشش هسته‌ای [10]14
شکل 2- 3: طرح جدید مسیرهای خنک‌کاری در سرسیلندر خنک‌کاری دقیق [10]16
شکل 2- 4: مقایسه‌ی مقادیر سرعت‌های طراحی و اندازه‌گیری شده در سرسیلندر خنک‌کاری دقیق [10]16
شکل 2- 5: (الف) جریان کلی خنک‌کننده در سرسیلندر موتور استاندارد، (ب) جریان کلی خنک‌کننده در سرسیلندر خنک‌کاری دقیق [12]17
شکل 2- 6: مدار خنک‌کاری فواره‌ای [13]20
شکل 2- 7: تغییرات دمای دیواره و دمای متوسط سیال در پدیده‌ی جوشش جریانی [14]22
شکل 2- 8: رژیم‌های متفاوت جوشش [15]23
شکل 2- 9: نمودار شار حرارتی بر حسب دمای سطح برای سرعت‌های مختلف [14]23
شکل 2- 10: تغییرات شار حرارتی و ضریب انتقال حرارت جابجایی بر حسب دمای دیواره در رژیم‌های متفاوت جوشش [17]25
شکل 2- 11: رابطه‌ی دمای سطح و شار حرارتی در فشار bar2 و سرعت m/s5.5 برای یک سطح مسی به ازای افت فشار ثابت [11]27
شکل 2- 12: رابطه‌ی دمای سطح و شار حرارتی در فشار bar2 و سرعت m/s3 برای یک سطح مسی به ازای افت فشار ثابت [11]27
شکل 2- 13: رابطه‌ی دمای سطح و شار حرارتی در فشار bar2 و سرعت m/s4/1 برای یک سطح مسی به ازای افت فشار ثابت [11]27
شکل 2- 14: رابطه‌ی دمای سطح و شار حرارتی در فشار bar2 و سرعت m/s7/0 برای یک سطح مسی به ازای افت فشار ثابت [11]27
شکل 2- 15: مناطق حساس حرارتی سرسیلندر در مطالعه‌ی نوریس [6]28
شکل 2- 16: دستگاه به‌کاررفته در کار کمپل برای شبیه‌سازی جوشش در موتورهای احتراق داخلی [16]29
شکل 2- 17: تأثیر سرعت بر روی نمودار جوشش در فشار bar2، دمای ورودی C°90 برای یک سطح آلمینیومی [18]32
شکل 2- 18: تأثیر فشار بر روی نمودار جوشش، دمای ورودی C°90 و سرعت ورودی m/s25/0 [18]32
شکل 2- 19: تأثیر فشار بر روی نمودار جوشش، دمای ورودی C°60 و سرعت ورودی m/s25/0 [18]32
شکل 2- 20:تأثیر دما‌های ورودی مختلف بر نمودار جوشش به ازای فشار bar2 و سرعت m/s1 [18]32
شکل 2- 21: نقشه‌ی تعیین سرعت خنک‌کننده بر حسب شار حرارتی و دمای سطح [21]33
شکل 2- 22: شماتیک دستگاه به‌کار رفته در کار اشتاینر و همکاران [22]34
شکل 2- 23: بخش آزمون دستگاه آزمایشگاهی اشتاینر و همکاران [22]34
شکل 2- 24: نمودار جوشش جریانی در فشار bar5/1 و سه سرعت مختلف؛ خط کامل (— ) روش BDL، خط چین (- – – -) روش چن، اندازه‌گیری (•)[22]34
شکل 2- 25: نمودار جوشش جریانی در فشار bar2 و سه سرعت مختلف؛ خط کامل (— ) روش BDL، خط چین (- – – -) روش چن، (•) اندازه‌گیری [22]34
شکل 2- 26: محل کاشت ترموکوپل‌ها بر روی سرسیلندر موتور [23]35
شکل 2- 27: مقایسه‌ی منحنی شار حرارتی بر حسب دما برای اطلاعات موتور در دور rpm3000 و داده‌های تجربی بخش آزمون [23]36
شکل 2- 28: مقایسه‌ی منحنی شار حرارتی بر حسب دما برای اطلاعات موتور در دور rpm5600 و داده‌های تجربی بخش آزمون [23]36
شکل 2- 29: مقایسه‌ی نتایج تجربی و مدل چن در فشار های مختلف، سرعت ورودی m/s5/0 و دمای ورودی C°8/98 [26]39
شکل 2- 30: مقایسه‌ی نتایج تجربی و مدل چن در سرعت‌های مختلف، فشار bar82/1 و دمای ورودی C°8/98 [26]39
شکل 3- 1: شماتیک دستگاه ساخته شده برای آزمایش شاخصه‌های جوشش جریانی مادون سرد48
شکل 3- 2: مخزن49
شکل 3- 3: گرمکن مخزن49
شکل 3- 4: پمپ49
شکل 3- 5: شیر سه‌راهه49
شکل 3- 6: فشار سنج50
شکل 3- 7: کانال50
شکل 3- 8: روتامتر52
شکل 3- 9: کویل مسی52
شکل 3- 10: بخش آزمایش52
شکل 3- 11: بلوک مسی53
شکل 3- 12: گرمکن مسی53
شکل 3- 13: عایق PTFE53
شکل 3- 14: روغن انتقال حرارت54
شکل 3- 15: رئوستا54
شکل 3- 16: ترموکوپل55
شکل 3- 17: نمودار کالیبراسیون ترموکوپل55
شکل 3- 18: سیستم داده بردار55
شکل 3- 19: دستگاه زبری سنج56
شکل 3- 20: رله56
شکل 3- 21: تصویر محیط کنترلر در نرم افزار LABVIEW201056
شکل 3- 22: تصویر نمای برش خورده دستگاه آزمایش در نرم افزار CATIAV557
شکل 3- 23: نمودار جوشش آب (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar4/1 و سرعت m/s5/058
شکل 3- 24: نمودار جوشش آب (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar4/1 و سرعت m/s7/058
شکل 3- 25: نمودار جوشش آب (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar4/1 و سرعت m/s9/059
شکل 3- 26: نمودار جوشش مخلوط 50-50 آب و اتیلن گلیکول (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar4/1 و سرعت m/s5/060
شکل 3- 27: نمودار جوشش مخلوط 50-50 آب و اتیلن گلیکول (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar4/1 و سرعت m/s7/060
شکل 3- 28: نمودار جوشش مخلوط 50-50 آب و اتیلن گلیکول (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar4/1 و سرعت m/s9/061
شکل 3- 29: شماتیک روش PIV [48]64
شکل 3- 30: سرسیلندر شفاف ساخته شده از Plexiglass65
شکل 3- 31: سرسیلندر شفاف ساخته شده از Plexiglass66
شکل 3- 32: مخزن66
شکل 3- 33: پمپ66
شکل 3- 34: دبی‌سنج66
شکل 3- 35: موتور به همراه سرسیلندر شفاف67
شکل 3- 36: سرسیلندر شفاف نصب شده بر روی بلوک سیلندر67
شکل 3- 37: دستگاه آماده شده برای مشاهده‌ی جریان خنک کننده در سرسیلندر67
شکل 3- 38: دوربین پرسرعت MotionBLITZ68
شکل 3- 39: نحوه قرارگیری دوربین پرسرعت بر روی سرسیلندر شفاف68
شکل 3- 40: ترتیب نامگذاری در سرسیلندر69
شکل 3- 41: راهگاه خنک‌کننده در سمت سوپاپ‌های دود69
شکل 3- 42: دبی‌سنج70
شکل 3- 43: عکس گرفته شده از مقطع A71
شکل 3- 44: عکس گرفته شده از مقطع B71
شکل 3- 45: تحلیل سرعت در نقطه‌ی A71
شکل 3- 46: تحلیل سرعت در نقطه‌ی B71
شکل 4- 1: مراحل جدا شدن حباب از سطح داغ [51]77
شکل 4- 2: موازنه‌ی نیروی حباب78
شکل 4- 3: مقادیر Sflow محاسبه شده در این پایان‌نامه با مقادیر داده شده توسط اشتاینر81
شکل 4- 4: نمودار جوشش آب (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar1، سرعت m/s5/0 و دمای ورودی °C90 [27]86
شکل 4- 5: نمودار جوشش آب (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar1، سرعت m/s5/0 و دمای ورودی °C90 [27]86
شکل 4- 6: نمودار جوشش آب (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar2، سرعت m/s5/0 و دمای ورودی °C90، اطلاعات تجربی از مرجع [27]86
شکل 4- 7: نمودار جوشش آب (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar6/2، سرعت m/s5/0 و دمای ورودی °C90، اطلاعات تجربی از مرجع [27]86
شکل 4- 8: نمودار جوشش آب (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar1، سرعت m/s25/0 و دمای ورودی °C90، اطلاعات تجربی از مرجع [27]87
شکل 4- 9: نمودار جوشش آب (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar2، سرعت m/s25/0 و دمای ورودی °C90، [18]87
شکل 4- 10: نمودار جوشش آب (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar1، سرعت m/s1 و دمای ورودی °C90، [18]87
شکل 4- 11: نمودار جوشش مخلوط حجمی 50-50 آب و اتیلن گلیکول (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar2، سرعت m/s25/0 و دمای ورودی °C90، [18]87
شکل 4- 12: نمودار جوشش مخلوط حجمی 50-50 آب و اتیلن گلیکول (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar2، سرعت m/s5/0 و دمای ورودی °C90، [18]88
شکل 4- 13: نمودار جوشش مخلوط حجمی 50-50 آب و اتیلن گلیکول (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar2، سرعت m/s1 و دمای ورودی °C90، [18]88
شکل 4- 14: نمودار جوشش مخلوط حجمی 50-50 آب و اتیلن گلیکول (شار حرارتی بر حسب دمای سطح) در فشار bar1، سرعت m/s5/1 و دمای ورودی °C90، [18]88
شکل 4- 15: مقایسه نتایج آزمایشگاهی جوشش آب (انجام شده در این پایان‌نامه) با مدل نهایی بدست آمده برای جوشش، فشار bar4/1، سرعت m/s5/0 و دمای ورودی °C85 [61]89
شکل 4- 16: مقایسه نتایج آزمایشگاهی جوشش آب (انجام شده در این پایان‌نامه) با مدل نهایی بدست آمده، فشار bar4/1، سرعت m/s75/0 و دمای ورودی °C85 [61]89
شکل 4- 17: مقایسه نتایج آزمایشگاهی جوشش آب (انجام شده در این پایان‌نامه) با مدل نهایی بدست آمده برای جوشش، فشار bar4/1، سرعت m/s1 و دمای ورودی °C85[61]90
شکل 4- 18: مقایسه نتایج آزمایشگاهی جوشش آب و اتیلن گلیکول (انجام شده در این پایان‌نامه) با مدل نهایی بدست آمده برای جوشش، فشار bar4/1، سرعت m/s5/0 و دمای ورودی °C85[61]90
شکل 4- 19: مقایسه نتایج آزمایشگاهی جوشش آب و اتیلن گلیکول (انجام شده در این پایان‌نامه) با مدل نهایی بدست آمده برای جوشش، فشار bar4/1، سرعت m/s75/0 و دمای ورودی °C85 [61]91
شکل 4- 20: دبی حجمی خنک‌کننده موتور EF7 در دورهای مختلف93
شکل 4- 21: مدل یک‌بعدی راهگاه خنک‌کاری موتور EF793
شکل 4- 22: مسیرهای خنک‌کاری مربوط به یک بلوک سیلندر و سرسیلندر (بلوک سیلندر و سرسیلندر چهارم)94
شکل 4- 23: سرعت‌ خنک‌کننده محاسبه شده توسط مدل یک‌بعدی در قسمتهای مختلف سرسیلندر چهارم به ازای دبی lit/min6595
شکل 4- 24: مدل راهگاه خنک‌کاری بلوک سیلندر97
شکل 4- 25: مدل راهگاه خنک‌کاری سرسیلندر97
شکل 4- 26: مدل مش‌بندي شده راهگاه‌هاي سيال خنك‌كننده موتور99
شکل 4- 27: نواحی و سطوح ورودی، خروجی و دیوارها101
شکل 4- 28: نواحی ورودی، خروجی و دیوارها101
شکل 4- 29: خطوط جریان خنک‌کننده موتور در راهگاه خنک‌کاری در دبی lit/min120102
شکل 4- 30: توزیع فشار در طول راهگاه خنک‌کاری موتور با دبی lit/min65103
شکل 4- 31: بردارهای سرعت در سمت راهگاه دود سرسیلندر شماره 4 (نقاط A و B)104
شکل 4- 32: شبكه‌بندي بلوك سيلندر موتور106
شکل 4- 33: شبكه‌بندي سرسيلندر موتور106
شکل 4- 34: محفظه احتراق و محفظه دود و هوا107
شکل 4- 35: محفظه مجراي عبوري روغن در موتور107
شکل 4- 36: ضرایب انتقال حرارت و دما در محفظه احتراق موتور EF7110
شکل 4- 37: کانتور دمای سطح بیرونی راهگاه خنک‌کاری111
شکل 4- 38: شار حرارتی گذرنده از دیواره‌ی راهگاه خنک‌کاری112
شکل 4- 39: کانتور دمای بدنه جامد موتور112
شکل 5- 1: حالت معمولی الگوی ورودی و خروجی خنک‌کننده116
شکل 5- 2: استراتژی اول مطرح شده برای ورودی و خروجی خنک‌کننده116
شکل 5- 3: استراتژی دوم مطرح شده برای ورودی و خروجی خنک‌کننده116
شکل 5- 4: استراتژی سوم مطرح شده برای ورودی و خروجی خنک‌کننده116
شکل 5- 5: مدار یک‌بعدی یک بلوک سیلندر و سرسیلندر120
شکل 5- 6: شار حرارتی بر حسب سرعت خنک‌کننده برای رژیم جابه‌جایی خالص و رژیم جوشش جریانی در دمای سطح °C130 و فشار خنک‌کننده bar 4/1123
شکل 5- 7: شار حرارتی بر حسب سرعت خنک‌کننده برای رژیم جابه‌جایی خالص و رژیم جوشش جریانی در چهار فشار مختلف- دمای دیواره °C130124
شکل 5- 8: نمودار سرعت مناسب خنک‌کننده برای دفع شار حرارتی‌های موجود در موتور با استفاده از رژیم جوشش جریانی در فشارهای مختلف125
شکل 5- 9: مدار خنک‌کاری یک بلوک سیلندر و سرسیلندر بعنوان یک واحد مجزا127
فهرست جداول
جدول 2- 1: مقایسه‌ی پارامترهای خنک‌کاری برای دو موتور خنک‌کاری دقیق و استاندارد [10]15
جدول 2- 2: دماهای اندازه‌گیری شده در موقعیت بین سوپاپ‌های دود سیلندرهای مختلف [24]37
جدول 2- 3: مقایسه‌ی مقادیر دما تحت شرایط جابجایی تنها، مدل جوشش چن، مدل اصلاح شده‌ی این مقاله و مقادیر آزمایشگاهی [24]38
جدول 4- 1: مقایسه‌ی مقادیر سرعت در نقاط A و B با استفاده از روش تجربی PIV و شبیه‌سازی یک‌بعدی95
جدول 4- 2: مقایسه‌ی مقادیر سرعت در نقاط A و B با استفاده از روش تجربی PIV و شبیه‌سازی یک‌بعدی105
جدول 4- 3: خواص ترموفیزیکی سیال خنک‌کننده [63]109
جدول 4- 4: دما و ضریب انتقال حرارت در راهگاه هوا، راهگاه دود و مجاری روغن109
جدول 5- 1: دبی خنک‌کننده در ورودی های مختلف مدار خنک‌کاری معمولی و سه استراتژی مطرح شده115
جدول 5- 2: سرعت خنک‌کننده در مناطق مختلف مسیر خنک‌کاری سیلندر شماره 1 در حالت معمولی و سه استراتژی مطرح شده117
جدول 5- 3: سرعت خنک‌کننده در مناطق مختلف مسیر خنک‌کاری سیلندر شماره 4 در حالت معمولی و سه استراتژی مطرح شده117
جدول 5- 4: افت فشار خنک‌کننده در مسیر راهگاه خنک‌کاری برای حالت معمولی و سه استراتژی مطرح شده با استفاده از محاسبات یک‌بعدی118
جدول 5- 5: میزان شار حرارتی برای هر یک از این نواحی با استفاده از محاسبات تحلیل سه‌بعدی119
جدول 5- 6: سرعت مناسب خنک‌کننده برای دفع شار حرارتی‌های موجود در موتور با استفاده از رژیم جوشش جریانی در فشارهای مختلف126
فهرست علائم
q:انتقال حرارتq”:انتقال حرارت بر واحد سطحh:ضریب انتقال حرارت جابجاییT:دماA:مساحتk:ضریب رسانشRe:عدد رینولدزL:طول مشخصهPr:عدد پراندتلD:قطرr:شعاعΘ:زاویهρ:چگالیμ:ویسکوزیته دینامیکیν:ویسکوزیته سینامتیکیV:حجمu:سرعتα:ضریب پخش حرارتیCP:ظرفیت گرمایی ویژهm ̇_f:دبی جرمی سوختAP:سطح مقطع پیستونP:فشارΦ:ضریب تصحیح در معادله‌ی چنS:ضریب سرکوب کنندهσ:کشش سطحیζ:کسر جرمیλ:گرمای نهان تبخیرX_tt:عدد مارتینلیR:صافی سطح
زیر نویس‌ها
s:اشباعsys:سیستمw:دیوارهb:دمای توده‌ی سیالfc:جابجایی اجباریnb:جوشش هسته‌ایD:جدایش (Departure)L:بلند شدن (Lift)flow:جریانsub:مادون سرد (subcooling)h:هیدرولیکیf:مایعg:گاز
فصل اول: دیباچه
1-1- اهمیت انتقال حرارت در موتورهای احتراق داخلی
موتورهای احتراق داخلی موتورهای حرارتی هستند که انرژی شیمیایی سوخت را به انرژی مکانیکی تبدیل می‌کنند. یکی از مهم‌ترین مباحث مطرح در موتورهای احتراق داخلی، مبحث انتقال حرارت در آن‌هاست. انتقال حرارت موتورهای احتراق داخلی از جنبه‌های گوناگونی حائز اهمیت است. یکی از این موارد محافظت از مواد به کار رفته در بخش های حساس موتور در مقابل ذوب شدن و یا تغییر شکل با توجه محدودیت های طراحی مواد است. مورد دیگر بهبود عملکرد3 موتور است؛ چرا که تقریباً یک‌سوم از انرژی تولید شده در داخل محفظه‌ی احتراق از طریق خنک‌کاری موتور از آن خارج می‌شود [1] و درصورتی که بتوان این مقدار را کاهش داد در حقیقت به توان مفید موتور افزوده خواهد شد. همچنین یکی از مهم‌ترین منابع آلودگی در موتورهای احتراق داخلی زمان گرم شدن موتور4 می‌باشد که مبحث خنک‌کاری نقش مؤثری در کاهش و یا افزایش زمان مذکور و متعاقباً کاهش و یا افزایش آلاینده‌های خروجی موتور به عهده دارد. یکی دیگر از موارد اهمیت انتقال حرارت موتور، حرکت سریع و رو به رشد موتورهای احتراق داخلی در جهت افزایش توان و کوچک‌سازی5 موتور است که در این قسمت نیز سیستم خنک‌کاری تقش انکارناپذیری را بازی می‌کند؛ چرا که تولید توان بیشتر در موتورهای احتراق داخلی با اندازه‌های کوچکتر موجب می‌گردد تا شار حرارتی بیشتری به اجزا و قطعات موتور تحمیل گردد که در این صورت، برخی از نقاط حساس موتور که در معرض شار حرارتی بیشتری هستند – مانند ناحیه‌ی بین سوپاپ‌های دود و اطراف شمع- در پاره‌ای از اوقات دردسرساز شده و دقت بیشتری در طراحی سیستم خنک‌کاری را می‌طلبد. از دیگر جوانب اهمیت انتقال حرارت در موتور می‌توان به بهبود عملکرد روغنکاری و کاهش پدیده ضربه6 اشاره کرد. با توجه به همه‌ی این موارد نیاز به خنک‌کاری بهتر و دقیق‌تر موتورهای مدرن همواره به عنوان یکی از نیازهای اساسی در طراحی موتور معرفی شده است.
موتور ملی EF7 یک موتور پایه گاز سوز چهار سیلندر 16 سوپاپ است که توسط شرکت تولید و طراحی موتور ایرانخودرو با همکاری شرکت FEV آلمان طراحی و ساخته شده است. علیرغم ویژگی‌های بسیار خوب این موتور در برخی موارد معایب اندکی نیز برای آن گزارش شده است. از جمله این معایب گزارشاتی است که از اعوجاج نشیمنگاه سوپاپ دود در این موتور گزارش شده است. این موضوع که از خنک‌کاری ضعیف در این نواحی حکایت می‌کند می‌تواند منجر به نشتی گاز از محفظه احتراق و در نتیجه افت توان و گشتاور گردد. هدف از این پایان‌نامه بررسی این مشکل و ارائه‌ی راهکارهایی برای حل این مشکل است.
انرژی آزاد شده‌ی سوخت در یک موتور احتراق داخلی طی یک سیکل کاری به سه طریق از آن خارج می‌شود. این سه طریق عبارتند از: توان مکانیکی تولید شده، انرژی گازهای داغ خروجی از موتور و انتقال حرارت از طریق دیواره‌ها. اگر خروج بخشی از انرژی که از طریق دیواره‌ها صورت می‌گیرد به خوبی انجام نشود مشکلاتی از قبیل آسیب رساندن به قطعات، پدیده‌ی ضربه و … را در پی خواهد داشت. در ادامه روش‌های افزایش توان انتقال حرارت موتور از طریق دیواره‌ها معرفی خواهد شد.
1-2- روش‌های بهبود عملکرد سامانه‌ی خنک‌کاری
موتورهای احتراق داخلی از نظر خنک‌کاری به دو بخش کلی تقسیم می‌گردند؛ موتورهایی که به‌وسیله‌ی هوا خنک می‌شوند و موتورهایی که از طریق یک سیال مایع خنک می‌شوند. این مایع می‌تواند آب یا مخلوطی از آب و اتیلن گیلکول و یا هر مایع دیگر باشد. بنابراین اصول خنک‌کاری موتورهای احتراق داخلی بر اساس انتقال حرارت جابجایی بنا نهاده شده است.
معادله‌ی 1- 1 معادله‌ی انتقال حرارت جابجایی را بیان می‌کند [2].
1- 1q=hA(T_w-T_b) مهم‌ترین شاخصه‌ای که در مبحث خنک‌کاری مطرح می‌گردد ضریب انتقال حرارت جابجایی است که با h نشان داده می‌شود. در یک جریان داخلی آشفته ضریب انتقال حرارت جابجایی از دیوار به سیال خنک‌کننده مطابق رابطه‌ی 1- 2 به‌دست می‌آید:
1- 2h=0.023k/D_h Re^0.8 Pr^0.4 از طرفی رابطه‌ی عدد رینولدز و پراندتل به ترتیب مطابق روابط زیر خواهد بود
1- 3Re=(ρuD_h)/μ1- 4Pr=ν/α=(μ⁄ρ)/(k⁄(ρC_P ))=(μC_P)/k 1- 5h=0.023(k^(o.6) ρ^0.8 〖C_P〗^0.4)/μ^0.4 u^0.8/〖D_h〗^0.2 با توجه به روابط بالا مشخص می‌گردد که ضریب انتقال حرارت جابجایی تابعی از هندسه‌ی جریان (شکل سطح و سرعت جریان) و یا خواص سیال می‌باشد.
از این‌رو می‌توان با توجه به رابطه‌ی ضریب جابجایی در معادله‌ی 1- 5 دو راهکار کلی برای بهینه نمودن سیستم خنک‌کاری در نظر گرفت. راهکار اول ایجاد تغییرات مناسب در هندسه‌ی جریان است و راهکار دیگر تغییر ظرفیت‌ها و خواص انتقال حرارت بیشتر سیال خنک‌کننده است. دو روشی که می‌توان در بحث افزایش ظرفیت‌ها و خواص انتقال حرارت سیال خنک‌کننده در نظر گرفت استفاده از سیال عامل جدید یا بهره‌گیری از پدیده‌ی جوشش در سیال خنک‌کن است. یکی از رویکردهایی که در تغییر سیال خنک‌کن می‌تواند مورد بحث واقع شود استفاده از نانوسیالات است. در نانوسیالات با افزودن ذرات جامد فلزی یا غیرفلزی در ابعاد نانومتر خواص سیال دستخوش تغییر شده و از این طریق توانمندی‌های انتقال حرارت آن نیز تغییر می‌کند. در پدیده‌ی جوشش نیز تغییر فاز سیال خنک‌کن و گرمای نهان تبخیر آن موجب افزایش نرخ انتقال حرارت می‌گردد.
در این رساله از میان روش‌هایی که برای افزایش ضریب انتقال حرارت ذکر شد دو راهکار تغییر هندسه و استفاده از پدیده‌ی جوشش مورد بررسی قرار خواهد گرفت. برای این منظور تحقیقات آزمایشگاهی و عددی بر روی این پدیده‌ها انجام می‌گردد که در فصول آتی به‌طور مبسوط به آن پرداخته خواهد شد. ابتدا در فصل دوم پیشینه‌ای از مطالعات انجام شده بر روی این دو موضوع ارائه می‌گردد. سپس در فصل سوم کارهای آزمایشگاهی انجام شده شامل ساخت دستگاه آزمایشگاهی شبیه‌سازی جوشش در راهگاه موتور و استفاده از روش PIV7 برای اندازه‌گیری سرعت در داخل راهگاه خنک‌کاری موتور توضیح داده می‌شود. البته در بخش مشاهده جریان خنک‌کننده در راهگاه خنک‌کاری شفاف ساخته شده هیچگونه احتراقی8 در موتور صورت نمی‌گیرد و تنها گرداندن جریان خنک‌کننده در راهگاه‌های خنک‌کاری انجام می‌شود. بعد از آن در فصل چهارم شبیه‌سازی‌های عددی انجام گرفته روی موتور و مقایسه‌ی آن با نتایج آزمایشگاهی صورت می‌گیرد. در فصل پنجم راهکارهای پیشنهادی به منظور اصلاح و بهبود خنک‌کاری موتور EF7 به همراه شبیه‌سازی عددی و نتایج آن ارائه می‌شود.
امید است تا این پایان‌نامه نیز همچون بسیاری دیگر از تلاش‌های علمی و شتابان محققان و دانشمندان ایران‌زمین، گرهی از مشکلات صنعتی این سرزمین را گشوده و سربلندی و رفاه مردم آن را در پی داشته باشد.
فصل دوم: پیشینه مطالعات
2-1- مقدمه
همانگونه که در فصل اول اشاره شد در این پایان‌نامه دو راهکار برای بهبود خنک‌کاری موتورهای احتراق داخلی مورد بررسی قرار خواهند گرفت. این دو راهکار عبارتند از: تغییر هندسه‌ی جریان و استفاده از پدیده‌ی جوشش. در این فصل ابتدا مختصری در مورد تئوری‌ای که در پشت این دو موضوع قرار گرفته است مطالبی ارائه می‌گردد و سپس پیشینه‌ای از تحقیقات انجام شده درباره‌ی این دو موضوع ارائه خواهد شد.
2-2- تغییر هندسه‌ی جریان
مطالعات زیادی در جهت بهینه کردن طراحی راهگاه‌های خنک‌کاری موتورهای احتراق داخلی صورت گرفته است. مناطق مختلف یک موتور احتراق داخلی، با توجه با شرایط کارکرد موتور و موقعیت مکانی خود، شرایط حرارتی متفاوتی را تجربه می‌کنند. بعضی از این نقاط مانند اطراف شمع که در معرض تماس بیشتری با شعله قرار دارند و یا نشیمنگاه سوپاپ دود و اطراف آن که محل خروج گازهای داغ حاصل از احتراق هستند از جمله مناطقی محسوب می‌شوند که حساسیت و دقت بیشتری را از نقطه نظر خنک‌کاری می‌طلبند.
افزایش خنک‌کاری در نقاط بحرانی حرارتی و متعاقباً کاهش خنک‌کاری در مناطق غیر بحرانی حرارتی از طریق تغییر هندسه‌ی جریان را در ادبیات فن با عنوان “خنک‌کاری دقیق9” یا “خنک‌کاری هوشمند10″یاد می‌کنند. به عبارت دیگر به تغییر هندسه‌ی جریان با رویکرد تأمین خنک‌کاری مورد نیاز در هر ناحیه متناسب با شار حرارتی موجود در آن ناحیه، خنک‌کاری دقیق گفته می‌شود. خنک‌کاری دقیق را می‌توان به صورت “کمترین خنک‌کاری مورد نیاز برای رسیدن به توزیع دمای بهینه ” نیز تعریف کرد. توزیع دمای بهینه زمانی حاصل می‌شود که دمای اجزا:
الف- بین سیلندرها و یا بین مناطق معادل در یک سیلندر متغیر نباشد.
ب- از حد دمای مجاز توصیه شده با توجه به مقاومت مواد و با ملاحظات روغن‌کاری تجاوز نکند.
ج- آنچنان پایین نباشد که موجب تنش‌های حرارتی غیر مجاز، اعوجاج دمایی و یا دفع حرارت زیاد به خنک‌کننده و یا روغن گردد.
نکته‌ی مهم در مورد خنک‌کاری دقیق این است که با توجه به ملاحظات آن، طراحی راهگاه خنک‌کاری برخلاف حالت معمول و سنتی طراحی موتور، یکی از بخش‌های اصلی طراحی موتور می‌گردد. در حالت معمولی ابتدا مکان اجزایی مانند شمع، سوپاپ‌های دود و هوا و . . . در نظر گرفته می‌شود و فضای باقیمانده را برای راهگاه‌های خنک‌کاری اختصاص می‌دهند. در حالی‌که در خنک‌کاری دقیق همزمان با طراحی دیگر اجزا در سرسیلندر و بلوک سیلندر باید راهگاه‌های خنک‌کاری را نیز طراحی نمود. با استفاده از خنک‌کاری دقیق مناطق بحرانی حرارتی با شدت بیشتری خنک‌کاری شده، در حالی که مناطق غیر بحرانی کمتر خنک‌کاری شده و یا حتی به انتقال حرارت از طریق رسانش حرارتی در بلوک سیلندر و سرسیلندر اکتفا می‌شود. در این حالت توزیع دمای یکنواخت‌تر و تنش‌های حرارتی پایین‌تری حاصل شده و همچنین تغییرات دمایی بین سیلندرها نیز کاهش می‌یابد.
مزایایی که خنک‌کاری دقیق در موتورهای بنزینی دارند عبارتند از کاهش وزن موتور، اصطکاک کمتر، گرم شدن سریع‌تر موتور، مقاومت بیشتر در برابر خودسوزی و یکنواختی دمایی بیشتر سیلندرها که همه‌ی این موارد منجر به بهبود شاخصه‌های عملکردی موتور، مصرف کمتر سوخت و آلودگی کمتر می‌گردد. از دیگر مزایای آن می‌توان به قابلیت دوام بیشتر و هنچنین گرمایش بهتر و سریع‌تر فضای سرنشینان اشاره کرد. همچنین در موتورهایی که از خنک کاری دقیق استفاده می‌کنند می‌توان از نسبت تراکم‌های بالاتر بهره برد.
البته باید در نظر داشت که هندسه‌ی پیچیده‌ی موتور به خصوص در قسمت سرسیلندر و تعیین شار حرارتی نقاط مختلف موتور از مشکلاتی هستند که بر سر راه خنک‌کاری دقیق مطرح می‌باشند.
2-3- پیشینه‌ی مطالعات خنک‌کاری دقیق
یکی از اولین کارهایی‌که در این زمینه انجام شده است کاری است که ارنست بر روی یک موتور خورجینی 8 سیلندر شرکت فورد انجام داده است [3]. این کار با هدف جایگزینی یک سرسیلندر چدنی با یک سر سیلندر آلمینیومی که وزن آن نیز 10% کمتر باشد صورت گرفت. این کار شامل تحلیل المان محدود، ساخت تجهیزات جریان خنک‌کاری، آزمایش دوام موتور و آزمون حرکت خودرو بوده است. با وجود هزینه‌ی بالاتر مواد خام آلمینیوم در مقایسه با چدن، ساده‌سازی صورت گرفته بر روی فرآیند ساخت مدل جدید راهگاه خنک‌کاری و همچنین کاهش وزن موجب شده است تا هزینه‌ی نهایی مدل جدید سرسیلندر تقریباً با مدل قدیمی آن برابر باشد.
یکی دیگر از کارهای اولیه که در این زمینه صورت گرفته است کار پرید و اندرتون می‌باشد که بر روی سرسیلندر یک موتور دیزل سنگین 9/3 لیتری و یک موتور بنزینی 2 لیتری با سرسیلندر آلمینیومی انجام شده است [4]. در این کار مسیر اصلی خنک‌کننده با مسیرهای کوچک‌تری در اطراف نشیمنگاه سوپاپ، انژکتور و ساق سوپاپ جایگزین شد و فضای باقیمانده توسط هوا اشغال گردید (شکل 2- 1).
شکل 2- 1: خنک‌کاری دقیق به‌کار رفته در کار پرید و اندرتون [4]
چون در اثر خنک‌کاری دقیق از تلفات بی‌مورد حرارتی اجتناب می‌شود، با اعمال این تغییرات در موتور دیزل، دفع حرارت به خنک‌کننده در حالت تمام بار به اندازه‌ی 12% در دور rpm1500 و 18% در دور rpm2800 کاهش یافت. در این کار اشاره‌ای نیز به خنک‌کاری دقیق یک موتور بنزینی شده است و ادعا شده است که با استفاده از خنک‌کاری دقیق میزان دفع حرارت به خنک‌کننده به اندازه‌ی 5/14% کاهش یافته است. در هر دو مورد موتور دیزل و موتور بنزینی حرارت دفع شده به خنک‌کننده کاهش یافته است. این اختلاف حرارت دفع شده نسبت به حالت اولیه می‌تواند مستقیماً به توان تبدیل شود و یا همراه با گازهای خروجی از موتور خارج شود که در حالت دوم نیز منجر به عملکرد بهتر سیستم توربوشارژر شده و افزایش توان را به همراه خواهد داشت.
آرکومانیس [5] از روش سرعت سنجی لیزری داپلر برای اندازه‌گیری سرعت محلی خنک‌کننده در یک مدل بدنه شفاف استفاده کرد. موتور مورد مطالعه در این کار یک موتور دیزل تزریق مستقیم 5/2 لیتری بود. او از نتایج روش آزمایشگاهی خود برای صحه‌گذاری تحلیل دینامیک سیالات محاسباتی بهره برد. وی گزارش کرد که با استفاده از این روش دید بسیار خوبی در قابلیت خنک‌کاری جابه‌جایی به‌خصوص در نواحی حساس و بحرانی مانند مسیرهای بین سوپاپ دود و هوا به‌دست آورده است.
نوریس [6] رفتار حرارتی و سیالاتی خنک‌کننده سرسیلندر را به‌صورت تحلیلی و آزمایشگاهی مورد بررسی قرار داد. مطالعات وی شامل اندازه‌گیری دقیق دمای دیواره راهگاه خنک‌کاری، تحلیل المان محدود انتقال حرارت به منظور تشخیص نواحی با رژیم جابه‌جایی خالص، جوشش هسته‌ای و جوشش لایه‌ای بوده است. وی در این مطالعه نقاطی را با سرعت سیال نزدیک به صفر که “نقاط سکون11″ نامیده است مشاهده کرده است. وی گزارش کرده است که این نقاط در نواحی اطراف انژکتور و راهگاه‌های بین دو سیلندر بوده است.
کار دیگری که در این زمینه انجام شده است کار کوبایاشی و همکاران است که هدف اصلی آنها از خنک‌کاری دقیق، کاهش خوداشتعالی و در نتیجه افزایش نسبت تراکم به واسطه‌ی کنترل دمای بلوک سیلندر و سرسیلندر به صورت مستقل بوده است [7]. برای این منظور از خنک‌کاری دوگانه بر روی یک موتور برای انجام آزمایشات استفاده شده است؛ بدین معنی که برای هر یک از بلوک سیلندر و سرسیلندر یک مدار خنک‌کاری جداگانه در نظر گرفته شد به نحوی که حتی از طریق واشر سرسیلندر نیز با یکدیگر ارتباط نداشتند. برای کنترل دمای خنک‌کننده در هر یک از این مدارها، برای هر کدام آن‌ها یک پمپ آب، مبدل حرارتی، شیر کنترل دبی، دبی سنج مغناطیسی و ترموکوپل تعبیه گردید. موتوری که در این آزمایشات مورد استفاده قرار گرفت یک موتور 4 سیلندر 3/1 لیتری با نسبت تراکم 9 و دمای متوسط خنک‌کننده‌ی C°80 بوده است. آنها پس از انجام آزمایشات متعدد به نتایج ذیل رسیدند؛
1- تأثیر کاهش دمای خنک‌کننده‌ی سرسیلندر بر روی افزایش مقاومت در برابر خوداشتعالی تقریباً دو برابر کاهش دمای خنک‌کننده‌ی بلوک سیلندر است؛ زیرا کاهش دمای خنک‌کننده‌ی سرسیلندر تأثیر بیشتری بر کاهش دمای دیواره‌ی محفظه‌ی احتراق می‌گذارد. این موضوع نیز کاهش بیشتر دمای گازهای نسوخته را در پی دارد.
2- کاهش دمای خنک‌کننده‌ی سرسیلندر و بلوک سیلندر به نسبت یکسان راندمان حجمی را افزایش می‌دهد.
3- در کاربردهای عملی رادیاتور می‌تواند در بهترین حالت دمای خنک‌کننده را به C°50 برساند. در این کار با کاهش دمای خنک‌کننده‌ی سرسیلندر تا دمای مذکور و حفظ دمای خنک‌کننده‌ی بلوک سیلندر در همان دمای C°80 نسبت تراکم موتور تا 12 افزایش داده شد. این موضوع منجر به بهبود 5 درصدی مصرف سوخت در حالت برخه بار شد. همچنین توان خروجی موتور در حالت دریچه گاز تمام باز در دور‌های بالا 10 درصد افزایش یافت در حالی‌که در دورهای پایین تغییر فاحشی را از خود نشان نداد.
4- میزان HC به دلیل کاهش دمای محفظه‌ی احتراق افزایش یافت.
در زمینه‌ی خنک‌کاری مجزای بلوک سینلدر و سرسیلندر روحانی و بشرحق [8] در تحقیقی اثرات آن را بر کاهش زمان گرمایش سیال خنک‌کننده و تسریع افزایش دمای موتور مورد بررسی قرار دادند. آن‌ها در این کار گزارش کردند که با توجه به دبی حجمی متفاوت سیال خنک‌کننده در نقاط مختلف بلوک و سرسیلندر در سیستم خنک‌کاری معمولی، ضریب جابه‌جایی سیال و در نتیجه نرخ انتقال حرارت و دما در سیلندرهای مختلف موتور متفاوت می‌باشد. در این تحقیق یکی از راه‌های جلوگیری از این پدیده خنک‌کاری مجزای بلوک و سرسیلندر معرفی شد که این امر علاوه بر یکنواخت کردن دمای نقاط مختلف موجب تسریع افزایش دمای کل موتور و خنک‌کننده خواهد شد. در این مطالعه عنوان شد که جداسازی کامل خنک‌کاری بلوک و سرسیلندر منجر به بسته شدن مسیر جریان از بلوک به سرسیلندر می‌گردد که از نقاط ضعف این روش به حساب می‌آید.
کار دیگری که در این قسمت مورد مطالعه قرار می‌گیرد، کار فینلی و همکاران است [9]. دمای دیواره و شار حرارتی در نقاط مختلف سرسیلندر معمولی و سر سیلندر خنک‌کاری دقیق اندازه‌گیری شده است. در این کار اثرات دور و بار موتور، سرعت پمپ خنک‌کننده و فشار خنک‌کننده روی دمای محفظه‌ی احتراق مورد بررسی قرار گرفت. موتور مورد مطالعه یک موتور چهار سیلندر 1/1 لیتری بوده است. جنس هر دو سرسیلندر ذکر شده چدنی بوده است. پس از طراحی و ساخت سرسیلندر جدید، هر یک از سرسیلندرها با ترموکوپل تجهیز شد تا دمای سطح و میزان شار حرارتی در چندین موقعیت‌ مشابه هر دو سرسیلندر اندازه‌گیری گردد. منحنی‌های توان و مصرف سوخت ویژه‌ی به‌دست آمده به ازای هر دو سرسیلندر تقریباً یکسان بودند. همچنین در تمامی موقعیت‌ها دما در سرسیلندر خنک‌کاری دقیق پایین‌تر از مقدار مشابه‌ آن در سرسیلندر استاندارد بود که علت اصلی آن بالاتر بودن ضریب انتقال حرارت در سرسیلندر جدید بوده است. لازم به ذکر است که علت اصلی افزایش ضریب انتقال حرارت در مدل جدید سرسیلندر بالاتر بودن سرعت خنک‌کننده در مناطق حساس حرارتی مانند اطراف سوپاپ دود و پل بین سوپاپ‌هاست. همچنین سرعت بالای خنک‌کننده در نواحی حساس حرارتی موجب گردید تا این قسمت‌ها که خطر وقوع پدیده‌ی جوشش فیلمی در آن‌ها وجود داشت نیز از این پدیده مصون بمانند. اگرچه سرعت محلی خنک‌کننده در بسیاری از بخش‌های سرسیلندر خنک‌کاری دقیق بسیار بیشتر از سرسیلندر استاندارد است، اما به طور کلی دبی خنک‌کننده در مدل جدید 40 درصد کمتر از مدل استاندارد می‌باشد.
یکی دیگر از کارهای بسیار خوبی که در زمینه‌ی خنک‌کاری دقیق انجام شده است کاری است که کلاف در سال 1993 انجام داده است [10]. در این کار یک راهگاه آب جدید برای سرسیلندر و بلوک سیلندر طراحی شد. مراحلی که طی آن طراحی جدید صورت گرفت عبارتند از:
1- تخمین پروفیل شار حرارتی در نقاط مختلف موتور
2- تخصیص و تعیین سرعت‌های محلی
3- محاسبه‌ی سطح مقطع راهگاه خنک‌کاری مطابق گام دوم
4- طراحی جزئیات راهگاه خنک‌کاری و ساخت اجزا و قطعات
5- بازبینی و تأیید صحت سرعت خنک‌کننده
نویسنده‌ی این مقاله گزارش کرده است که با ترکیب نتایج تجربی گزارش شده برای یک موتور دو سوپاپ به ازای هر سیلندر و نتایج آزمایش‌هایی که خود انجام داده است و همچنین تجربه و دید مهندسی خود مقدار شار حرارتی را برای نقاط مختلف سرسیلندر استخراج کرده است. همچنین پروفیل شار حرارتی برای بلوک سیلندر نیز از اندازه‌گیری‌های تجربی و آنالیز محدود به دست آمد که طبق رابطه‌ی 2- 1 زیر فرموله شد:
2- 1q_local^”=HFF [m ̇_f/A_p ]^0.6شار حرارتی محلی:q_local^”ضریب شار حرارتی محلی (Local Heat Flux Factor):HFFدبی جرمی سوخت:m ̇_fمساحت سطح مقطع پیستون:Ap در مناطقی که بیشترین شار حرارتی وجود دارد مانند بین سوپاپ‌ها و اطراف شمع تشخیص داده شد که سرعت خنک‌کننده به‌گونه‌ای تعیین شود که رژیم جریان در محدوده‌ی انتقالی بین جابه‌جایی اجباری و جوشش هسته‌ای باشد. نویسنده برای یافتن ارتباط بین شار حرارتی، سرعت خنک‌کننده و دمای فلز از مرجع [11] استفاده کرده است و با استفاده از آن سرعت خنک‌کننده در نواحی مختلف سرسیلندر را به‌گونه‌ای تعیین کرد که جریان خنک‌کننده در آستانه‌ی جوشش هسته‌ای واقع گردد (شکل 2- 2).
شکل 2- 2: رابطه‌ی بین شار حرارتی و سرعت سطح برای حالت شروع جوشش هسته‌ای [10]
در این کار نویسنده برای یکنواخت سازی جریان در همه‌ی قسمت‌های موتور از جریان‌های مجزای طولی برای خنک‌کننده‌ی سرسیلندر و بلوک سیلندر استفاده نمود. با وجود بعضی معایب مانند افت فشار زیاد در جریان طولی، منافع یکسان نگه داشتن سرعت خنک‌کننده برای همه‌ی سیلندرها بر معایب آن برتری دارد.
مشکل اصلی در این کار فرستادن خنک‌کننده بین سوپاپ‌های دود بود. برای حل این مشکل از طرحی استفاده شد که در شکل 2- 3 نشان داده شده است. همان‌گونه که در شکل نیز نشان داده شده است با بزرگ در نظرگرفتن مسیرهای a و e و کوچک گرفتن مسیر b جریان به سمت سوپاپ دود هدایت می‌شود.
برای تعیین هندسه‌ی دقیق راهگاه آب، ابتدا یک مدل کلی برای آن ارائه شد که در آن فقط سرعت خنک‌کننده با توجه به شار حرارتی مشخص بود. سپس با استفاده از روابط موجود در مرجع و استفاده از یک روش سعی و خطایی، قطر مورد نیاز برای هر شاخه جریان به دست آمد. برای اندازه گیری سرعت خنک‌کننده به صورت تجربی و مقایسه‌ی آن با مقادیر محاسبه شده، یک سرسیلندر با رزین شفاف ساخته شد. سپس حباب‌های هوا به درون جریان هدایت شدند و با استفاده از یک دوربین عکسبرداری سریع با سرعت 2000 فریم در ثانیه از جریان عکسبرداری شد. شکل 2- 4 مقادیر سرعت واقعی اندازه‌گیری شده را در مقایسه با مقادیر طراحی نشان می‌دهد. مقادیر طراحی در داخل پرانتز نشان داده شده‌اند. پس از اعمال تغییرات بر روی موتور و انجام آزمایشات مورد نیاز با به‌کارگیری راهگاه جدید، نتایج زیر حاصل شد.
1- پارامترهای خنک‌کاری مطابق جدول 2- 1 تغییر کرد.
جدول 2- 1: مقایسه‌ی پارامترهای خنک‌کاری برای دو موتور خنک‌کاری دقیق و استاندارد [10]
نوع موتوردبی (lit/s)افت فشار (bar)توان پمپ (kW) آزمایشگاهی60/191/363/1استاندارد45/300/360/4 2- شرایط زمان گرم شدن موتور استاندارد و موتور جدید به ازای شرایط یکسان مورد بررسی قرار گرفت که در موتور استاندارد این زمان 150 ثانیه و در موتور جدید 123 ثانیه ثبت گردید.
3- ماکزیمم دمای فلز سر سیلندر پس از استفاده از طرح جدید به اندازه‌ی C°80 کاهش یافت و مقادیر توزیع دما در بدنه‌ی بلوک سیلندر نسبت به موتور قبلی کاهش داشت.
4- گرمای دفع شده به خنک‌کننده در موتور دقیق 37 درصد انرژی سوخت بوده است؛ در حالی‌که این عدد برای موتور معمولی 5/41 درصد بود.
5- علیرغم



قیمت: تومان

c (765)

دانشکده هنر و معماری
پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته مهندسی معماری
طراحی مرکز گفتگوی ادیان توحیدی
توسط
ریحانه پریشان
استاد راهنما
دکتر محمد علی آبادی
بهمن 1392
به نام خدا
اظهار نامه
اینجانب، ریحانه پریشان، (891426) دانشجوی رشته معماری – گرایش معماری، دانشکده هنر و معماری، اظهار می نمایم که این پایان نامه حاصل پژوهش خودم بوده و در مواردی که از دیگر منابع بهره برده ام نشانی دقیق و مشخصات کامل آن را ذکر نموده ام. همچنین، اظهار می نمایم که پژوهش و موضوع پایان نامه ام تکراری نبوده و تعهد می نمایم بدون مجوز دانشگاه، دستاورد های ناشی از آن را منتشر ننموده و یا در اختیار غیر قرار ندهم. کلیه حقوق این اثر مطابق با آیین نامه مالکیت فکری و معنوی متعلق به دانشگاه شیراز می باشد.
نام و نام خانوادگی: ریحانه پریشان
تاریخ و امضا: 14/11/1392
سپاسگزاری
به نام ایزد منان، که سپاس مخصوص اوست.
اکنون که با یاری و لطف همیشگی خداوند این رساله به پایان رسیده است بر خود لازم می دانم از زحمات بی دریغ جناب آقای دکتر محمد علی آبادی، که به عنوان استاد راهنما در تمامی مراحل این پایان نامه مرا یاری نمودند، سپاسگزاری نمایم. همچنین از اساتید مشاورم، جناب آقای دکتر فتاحی و جناب آقای دکتر شریف، که با راهنمایی های ارزنده همراه و پشتیبان من بوده اند کمال تشکر و قدردانی را دارم.
در پایان نهایت سپاس خود را نسبت به خانواده عزیزم که در تمام مراحل زندگی مشوق من بوده اند ابراز می دارم و قدرشناس تمامی زحمات بی شائبه ایشان هستم . همچنین از دوستانم و تمامی کسانی که مرا در هر یک از مراحل این پژوهش یاری نمودند خالصانه سپاسگزارم.
چکیده
طراحی مرکز گفتگوی ادیان توحیدی
به کوشش
ریحانه پریشان
دين از وجوه امتیاز بشری است و انسان طی قرون متمادی باور های دینی متعددی را تجربه کرده است که هر یک پیروانی دارد. ارتباطات جهانی نیز چنان گسترده است که تعامل افراد با عقاید متفاوت گریز ناپذیر می نماید. در این میان اعتقاد برخی به اینکه دیوار های بلندی میان ادیان کشیده شده به تفرقه و جنگ انجامیده است در حالی که اساسا نهایت توقع انسان از دین آرامش و سعادت است. بدین ترتیب گفتگو به عنوان تعامل سودمند ضرورت امروز دینداران است. این رفتار ضروری نیازمند بستری است تا در آن شکل گیرید بستری که تعاملات اجتماعی افراد از ادیان متفاوت را ممکن ساخته، آن را تقویت سازد و از سوی دیگر خود موجب بروز اختلاف نباشد. مکانی برای بیان و تبادل آزادانه عقاید دینی. در این راستا هدف این رساله، طراحی مرکزی است برای گفتگوی موثر ادیان با یکدیگر. برای این منظور پس از طرح مساله، هدف و ضرورت آن در فصل نخست، به شناخت مفهوم دین و ابعاد آن در فصل دوم پرداخته شده است، سپس با توجه به بستر سازی “گفتگوی دینی” به عنوان هدف غایی طرح، فصل سوم به بررسی عوامل موثر بر آن اختصاص می یابد. از طرفی گفتگوی دینی نیازمند فضایی است متناسب با مفهوم دین و قداست آن، که در فصل چهارم در قالب هنر و معماری قدسی و ویژگی های آن به طور عام تبیین می شود. در ادامه فصل پنجم پژوهش به بررسی معماری چهار دین توحیدی به طور خاص می پردازد تا راهکار های برآمده از موضوع به طور کامل بررسی گردد. سپس در فصل شش بستر مناسبی برای طرح انتخاب شده و نهایتا با بررسی نمونه های موردی در فصل هفتم، فصل پایانی به بیان فرایند تقرب به طرح و نیز ارایه طرح پایانی به عنوان فضایی متعلق به همه ادیان اختصاص یافته است.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه و طرح تحقیق1-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………….21-2- طرح کلی موضوع و مسئله تحقیق ……………………………………………………………………31-3- اهمیت و ضرورت تحقیق …………………………………………………………………………………..51-4- اهداف تحقیق ……………………………………………………………………………………………………..71- 5- سوالات تحقیق …………………………………………………………………………………………………71- 5- ساختار تحقیق …………………………………………………………………………………………………..8فصل دوم: دین2-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………….102-2- مفهوم دین ………………………………………………………………………………………………………….112-2-1- معنای لغوی …………………………………………………………………………….122-2-2- معنای اصطلاحی دین …………………………………………………………….122-2-3- ابعاد دین …………………………………………………………………………………132-3- منشاء دین …………………………………………………………………………………………………………..142-3-1- علل پیدایش دین ……………………………………………………………………152-3-2- علل پذیرش دین …………………………………………………………………….162-4- کارکرد های دین …………………………………………………………………………………….172-4-1- کارکرد های فردی ………………………………………………………………….172-4-1-1-معرفت زایی ……………………………………………………………..172-4-1-2- کارکرد احساسی (بهداشت روانی ……………………………172-4-1-3- کارکرد اخلاقی و رفتاری ……………………………………….182-4-2- کارکرد های اجتماعی ……………………………………………………………192-4-2-1- همبستگی ………………………………………………………………192-4-2-2- آزادی و عدالت اجتماعی ………………………………………192-4-2-4- هویت سازی …………………………………………………………….192-5- طبقه بندی ادیان …………………………………………………………………………………202-5-1- ادیان غیر توحیدی ………………………………………………………………..202-5-2- ادیان توحیدی ……………………………………………………………………….202-5-2-1- زرتشت …………………………………………………………………….212-5-2-2- یهودیت ……………………………………………………………………232-5-2-3- مسیحیت …………………………………………………………………262-5-2-4- اسلام ……………………………………………………………………….29 2-6- مساله تعدد ادیان ……………………………………………………………………………….322-6-1- انحصار گرایی ……………………………………………………………………….322-6-2- شمول گرایی ………………………………………………………………………..322-6-3- کثرت گرایی …………………………………………………………………………32 2-7- نگاهی به اصول مشترک ادیان …………………………………………………………….342-8- جمع بندی و نتیجه گیری ………………………………………………………………….35فصل سوم: گفتگوی ادیان 3-1- مقدمه …………………………………………………………………………………………………….37 3-2- گفتگو …………………………………………………………………………………………………….37 3-2-1- تعریف گفتگو …………………………………………………………………………..373-2-2- پیشینه گفتگو ………………………………………………………………………..38 3-3 گفتگوی ادیان ………………………………………………………………………………………….393-3-1- پیشینه گفتگوی ادیان ……………………………………………………….403-3-2- اهداف و آثار گفتگوی ادیان ………………………………………………..413-3-2-1- تفاهم و درک متقابل ……………………………………………423-3-2-2- تلاش برای نجات جامعه ی انسانی از بحران های موجود……………………………………………………………………423-3-2-3- افزایش روحیه دینی در جهان ……………………………443-3-2-4- همزیستی پیروان ادیان ……………………………………….443-3-2-7- زمینه سازی شکل گیری تنوع فرهنگی …………….453-3-2-8- درک حقایق تازه …………………………………………………..453-3-3- شرایط و قواعد گفتگوی ادیان ……………………………………………463-3-3-1- وجود نکات اشتراک و افتراق ………………………………463-3-3-2- احترام کامل به طرف مقابل و آزادی اندیشه او …463-3-3-3- اقرار به جهل و تاکید بر تساهل …………………………..473-3-3-4- تکیه بر مشترکات …………………………………………………483-3-3-5- فراموش کردن اتفاقات گذشته و تمایزات سیاسی اقتصادی ……………………………………………………………493-3-4- موانع گفتگوی ادیان ……………………………………………………………503-3-4-1- برتر انگاشتن خود …………………………………………………503-3-4-2- مطلق فرض نمودن حقیقت ………………………………….503-3-4-3- تکیه بر عناصر تمایز بخش …………………………………..513-3-4-4- اهانت به طرف مقابل و مسخ عقاید او …………………513-3-4-6- استفاده از معیارهاى متفاوت ………………………………..523-3-5- انواع گفتگو در گستره گفتگوی ادیان الهی ………………………..523-3-5-1- گفتمان اخلاقی …………………………………………………….533-3-5-1- گفتمان همسازگرایانه …………………………………………..533-3-5-1- گفتمان پراگماتیستی ……………………………………………543-3-5-1- گفتمان وابسته به موسسه ها یا نهاد های دینی ..543-3-5-1- گفتمان تاریخی …………………………………………………….543-3-5-1- گفتمان توطئه محور …………………………………………….553-3-5-1- گفتمان مبلغ دینی ……………………………………………….553-4- فضای گفتگو …………………………………………………………………………………………..563-4-1- فضضای گفتگو میان ادیان …………………………………………………57 3-5- جمع بندی و نتیجه گیری …………………………………………………………………..58فصل چهارم: هنر و معماری قدسی 4-1- مقدمه …………………………………………………………………………………………………….59 4-2- امر قدسی ………………………………………………………………………………………………604-2-1- شیوه های تجلی امر قدسی …………………………………………………624-2-1-1- شیوه های مستقیم ……………………………………………….624-2-1-2- شیوه های غیر مستقیم ………………………………………..634-2-1-3- تجلی امر قدسی در هنر (امر قدسی و هنر) ………64 4-3- هنر مقدس …………………………………………………………………………………………….664-3-1- مفهوم هنر قدسی ………………………………………………………………..674-3-2- شکل گیری هنر قدسی ………………………………………………………..694-3-3- جایگاه هنر مند در هنر قدسی ……………………………………………..704-3-4- نقش و کارکرد هنر مقدس ……………………………………………………72 4-4- مکان مقدس ………………………………………………………………………………………….73 4-5- معماری قدسی ………………………………………………………………………………………754-5-1- اهداف و کارکرد های فضا و معماری قدسی ………………………..774-5-1-1- ایجاد ناهمگونی در فضا …………………………………………..784-5-1-2- ایجاد محملی برای اندیشه دینی …………………………….794-5-1-3- زمینه سازی حیات معنوی ……………………………………..814-5-1-4- ایجاد مکانی برای حضور ذات الهی …………………………844-5-1-5- تجلی عوالم برتر در ساحت های نازل تر ………………..874-5-2- ویژگی های فضا و معماری قدسی …………………………………………904-5-2-1- ویژگی های منشا معنوی ……………………………………..914-5-2-2- ویژگی های شیوه ی بیان …………………………………….954-5-2-3- ویژگی های صورت ……………………………………………….1124-5-2-3-1- صفات کالبدی ………………………………………….1134-5-2-3-2- عناصر کالبدی ………………………………………….1184-5-3- عبادتگاه تجلی معماری قدسی در ادیان ……………………………..122 4-6- جمع بندی و نتیجه گیری …………………………………………………………………….124فصل پنجم: عبادتگاه در ادیان توحیدی5-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………..1265-2- عبادتگاه زرتشتیان …………………………………………………………………………………1275-2-1- آتش ……………………………………………………………………………………..1275-2-2- جایگاه آتش ………………………………………………………………………….1285-2-3- تاریخچه آتشکده ………………………………………………………………….1295-2-3- معماری آتشکده …………………………………………………………………..1295-2-3- جمع بندی خصوصیات طرح آتشکده ………………………………..1325-3- عبادتگاه یهودیان …………………………………………………………………………………….1335-3-1- خیمه میعادگاه ……………………………………………………………………..1335-3-2- خانه مقدس ………………………………………………………………………….1345-3-3- کنیسه …………………………………………………………………………………..1365-3-4- جمع بندی خصوصیات طرح کنیسه …………………………………. 1405-4- عبادتگاه مسیحیان ………………………………………………………………………………….1405-4-1- پیشینه کلیسا ……………………………………………………………………….1405-4-2- معماری کلیسا ………………………………………………………………………1425-4-3- جمع بندی خصوصیات طرح کلیسا …………………………………..1445-5- عبادتگاه مسلمانان ………………………………………………………………………………….1465-5-1- مسجد …………………………………………………………………………………..1465-5-2- پیشینه مساجد …………………………………………………………………….1475-5-3- عناصر کالبدی مسجد ………………………………………………………….1485-5-4- جمع بندی خصوصیات طرح مساجد …………………………………1515-6- جمع بندی و نتیجه گیری …………………………………………………………………….154فصل ششم: شناخت و تحلیل بستر طراحی6-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………..1566-2- شیراز ……………………………………………………………………………………………………….1566-2-1- موقعیت جغرافیایی شهرستان ……………………………………………….1576-2-1-1- مشخصه های جغرافیایی شهر شیراز ……………1576-2-2- ویژگش های جمعیتی …………………………………………………………..1586-2-2-1- دین …………………………………………………………………1586-2-2-2- فرهنگ ……………………………………………………………1596-2-3- ویژگش ها و مطالعات اقلیمی ………………………………………………..1596-2-3-1- باد ……………………………………………………………………1596-2-2-2- بارندگی …………………………………………………………..1606-2-2-3- دما …………………………………………………………………..1616-2-2-4- رطوبت ……………………………………………………………1626-3- مکان یابی پروژه ……………………………………………………………………………………..1636-3-1- معرفی سایت های پیشنهادی ……………………………………………….1636-3-1-1- سایت پیشنهادی اول ……………………………………..1646-3-1-2- سایت پیشنهادی دوم …………………………………….1656-3-1-3- سایت پیشنهادی سوم ……………………………………1656-3-2- انتخاب سایت بر اساس فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) ………………………………………………………………………………………………..1666-3-2-1- اصول فرآیند تحلیل سلسله مراتبی ………………1676-3-3- معیار های انتخاب سایت و تعیین اولویت هر یک ……………….1676-3-2-1- نتایج حاصل از ورود معیار ها و گزینه ها در تحلیل سلسله مراتبی (AHP) ………………………………………1686-3-4- انتخاب نهایی سایت ……………………………………………………………….170فصل هفتم: بررسی نمونه های موردی7-1- موزه ادیان جهان در تایوان Museum of World Religions …..1727-2- معبد ادیان ………………………………………………………………………………………………1787-2-1- طرح کلی مجموعه ………………………………………………………………..1797-2-2- فضای قدسی ………………………………………………………………………….1817-2-3- معابد کوچک و مجزای ادیان …………………………………………………1827-2- خانه عبادت و آموزش House of prayer and learning …….1847-4- مرکز بین دینی دانشگاه دربی
Mmulti-faith center of Derby university …….189فصل هشتم: برنامه ریزی و فرآیند طراحی8-1- نیاز سنجی مخاطبین ……………………………………………………………………………..1958-2- ارایه برنامه فیزیکی …………………………………………………………………………………1978-3- روند طراحی ……………………………………………………………………………………………2018-3-1- تحلیل و بررسی سایت …………………………………………………………..2018-3-1-1- بررسی دسترسی های سایت ………………………..2018-3-1-2- شناخت کاربری های مجاور و موثر ……………….2028-3-1-3- بررسی پوشش گیاهی موجود در سایت ……….2028-3-2- شکل گیری طرح ……………………………………………………………………2038-4- معرقی طرح ……………………………………………………………………………………………2078-4-1- نقشه های طرح مجموعه ………………………………………………………2078-4-2- تصاویر طرح مجموعه ……………………………………………………………210فهرست منابع ……………………………………………………………………………………………………………218
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول 61 جهت وزش بادها در شهر شیراز
160جدول 6-2- میزان متوسط بارندگی برحسب میلیمتر در شهر شیراز در ماههای مختلف
161جدول ‏13- دمای حداقل، حداکثر ماهانه و متوسط در ماه های مختلف درشهر شیراز
162جدول ‏14- درصد متوسط ماهانه رطوبت نسبی در ماه های مختلف شهر شیراز
163جدول ‏15- معیار های انتخاب سایت و اولویت نسبی هریک
167جدول شماره 81- شناخت مخاطبین و رویکرد های مجموعه در قبال آنان
196جدول شماره 82-فعالیت های پیش بینی شده در راستای رویکرد های مجموعه
196جدول شماره 83- برنامه فیزیکی مجموعه
197
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار شماره 4-1 حوزه شمول آثار هنر مقدس70نمودار شماره 6-1 هرم سنی جمعیت شیرازدر سال 1385
158نمودار شماره 6-2 نتایج امتیازات کسب شده در سایت های پیشنهادی بر اساس تنوع مذهبی محیط پیرامون
168نمودار شماره 6-3 نتایج امتیازات کسب شده در سایت های پیشنهادی بر اساس نبود زمینه غالب یک دین در محیط
168نمودار شماره 6-4 نتایج امتیازات کسب شده در سایت های پیشنهادی بر اساس سازگاری همجواری ها
169نمودار شماره 6-5 نتایج امتیازات کسب شده در سایت های پیشنهادی بر اساس دسترسی مناسب
169نمودار شماره 6-5 نتایج امتیازات کسب شده در سایت های پیشنهادی بر اساس نیاز به تخریب کمتر
169نمودار شماره 6مقایسه امتیازات کسب شده درسایت های انتخابی بر اساس معیار های مورد نظر در انتخاب سایت مناسب
170نمودار شماره 6-8 درصد امتیاز نهایی کسب شده سایت های پیشنهادی170
فهرست تصاویر
عنوان صفحه
تصویر شماره 5-1 آتشکده نیاسر 131تصویر شماره 5-2 کنیسه ملا یعقوب در اصفهان 138تصویر شماره 5-3 پلان مستطیلی شک کنیسه شکرا در اصفهان138تصویر شماره 5-4 پنجره نور گیر در کنیسه ملا یعقوب139تصویر شماره 5-5 پلان کلیسای هاکوپ مقدس142تصویر شماره 5-6 منبر و محراب مسجد گوهرشاد148تصویر شماره 5-7 گنبد مسجد گوهرشاد 149تصویر شماره 5-8 حیاط مسجد عماد الدوله در کرمانشاه150تصویر شماره 6-1 محل قرار گیری سایت های پیشنهادی در تصویر هوایی از شیراز
163تصویر شماره 6-2 تصویر هوایی سایت پیشنهادی اول
164تصویر شماره 6-3 تصویر هوایی سایت پیشنهادی اول
164تصویر شماره 6-4 تصویر هوایی سایت پیشنهادی دوم
165تصویر شماره 6-5 تصویر هوایی سایت پیشنهادی سوم
166تصویر شماره 7-1 نمای خارجی موزه
173تصویر شماره 7-2 اولین دیدن به موزه پس از خروج از آسانسور(منبع: www.mwr.org.tw)
174تصویر شماره7-3 دیواره آب
174تصویر شماره 7-4 پیاده راه زیارت174تصویر شماره 7-5 سالن طلایی
175تصویر شماره 7-6 سالن سفر پیدایش
175تصویر شماره 7-7 سالن سفر زندگی
176تصویر شماره 7-8 سالن زندگی بیداری
176تصویر شماره 7-9 سالن ادیان
176تصویر شماره 7-10 دیوار یادآوری حق شناسی
177تصویر شماره 7-11 ماکت ابنیه ادیان
178تصویر شماره 7-12 ماکت ابنیه ادیان
178تصویر شماره 7-13 سرزمین کودکان یا جنگل عشق
178تصویر شماره7-14 تصویر ورودی معبد ادیان
179تصویر شماره 7-15 تصویر مدل بنای معبد ادیان
179تصویر شماره 7-16 تصویری از مدل بنای معبد ادیان
180تصویر شماره 7-17 پرسپکتیو دید پرنده از مجموعه
180تصویر شماره 7-18 پلان معبد ادیان
181تصویر شماره 7-19 نمایی از حیاط مرکزی عبد ادیان
181تصویر شماره 7-20 برشی از مجموعه معبد ادیان
182تصویر شماره 7-21 برشی از فضای قدسی و حیاط مرکزی
182تصویر شماره 7-22 نمای داخلی قضای قدسی
182تصویر شماره 7-23 باز بودن فضای قدسی به حیاط مرکزی
183تصویر شماره7-24 بسته شدن فضای قدسی به حیاط مرکزی
183تصویر شماره 7-25 نمای خارجی معابد کوچک در مجموعه
184تصویر شماره 7-26 نمای معابد کوچک در شب
184تصویر شماره 7-27- برش معابد کوچک
184تصویر شماره 7-28 نمای داخلی معبد یهودیان در مجموعه معبد ادیان
184تصویر شماره 7-29 نمای خارجی مرکز
185تصویر شماره 7-30 تصویر کلیسای سن پیتر
186تصویر شماره 7-31 تصویر پلان خانه عبادت و آموزش
187تصویر شماره 7-32 نمای خارجی و ورودی مرکز
188تصویر شماره 7-33 برش خانه عبادت و آموزش
189تصویر شماره 7-34 تصویر فضای مرکزی
189تصویر شماره 7-35 نمای خارجی مرکز
190تصویر شماره 7-36 تصویر هوایی از مجموعه
190تصویر شماره 7-37 نمای خارجی مرکز
191تصویر شماره 7-38 نمای خاجی مرکز
192تصویر شماره 7-39 نمای خارجی مرکز
192تصویر شماره 7-40 نمای خارجی مرکز
192تصویر شماره 7-41 لبه های دندانه دار بام
193تصویر شماره 7-42 تصویر کلی از مرکز
193تصویر شماره 7-43 ورودی مرکز
193تصویر شماره 7-44 فضای گردهمایی 1
193تصویر شماره 7-45 فضای گردهمایی 2
193تصویر شماره 7-46 فضای سکوت
194تصویر شماره 7-47 فضای سکوت
194تصویر شماره 7-48 فضای اجتماعی
194تصویر شماره7-49 بام سبز
194تصویر شماره 8-1 بررسی مسیر های دسترسی به سایت201تصویر شماره 8-2 کاربری های مجاور سایت202تصویر شماره 8-3 محل قرار گیری فضای سبز در سایت203تصویر شماره 8-4 شکل گیری نقطه عطف مجموعه و مسیر پیاده گردشگری204تصویر شماره 8-5 جانمایی کلی محدوده های در پلان205تصویر شماره 8-6 جانمایی مجموعه نسبت به معابد مجاور در برش
205تصویر شماره 8-7 سایت پلان مجموعه با توجه به فضای سبز و کاربری های مجاور206تصویر شماره 8-8 زون بندی فضاها206تصویر شماره 8-9 تصویر سایت مجموعه210تصویر شماره 8-10 پرسپکتیو دید پرنده از کل مجموعه211تصویر شماره 8-11 پرسپکتیو دید پرنده از کل مجموعه211تصویر شماره 8-12 پرسپکتیو دید پرنده از فضای قدسی212تصویر شماره 8-13 فضای قدسی212تصویر شماره 8-14 پسپکتیو دید پرنده از سایت و مجموعه213تصویر شماره 8-15 دید انسانی به فضای مرکزی214تصویر شماره 8-16 دید انسانی به فضای مرکزی214تصویر شماره 8-17 دید انسانی به فضای مرکزی214تصویر شماره 8-18 جداره مشبک در ورودی موزه215تصویر شماره 8-19 جداره های مشبک مجموعه215تصویر شماره 8-20 ورودی بخش همایش و گفتمان215تصویر شماره 8-21 دید انسانی هنگام خروج از موزه216تصویر شماره 8-22 ورودی بخش آموزشی216تصویر شماره 8-23 ورودی بخش اداری217تصویر شماره 8-24 فضای قدسی 217
فهرست نقشه ها
عنوان صفحه
نقشه شماره ‏11 پلان سطح اول مجموعه
207نقشه شماره ‏12 پلان سطح دوم مجموعه
208نقشه شماره ‏13 پلان سطح سوم مجموعه208نقشه شماره ‏14 سایت پلان مجموعه
209نقشه شماره ‏15 برشA-A
209نقشه شماره ‏16 برش B-B230
فصل اول
1- مقدمه و طرح تحقیق
1-1- مقدمه
“دين در بیانی کلی مجموعه عقايد، اخلاق، قوانين و مقرراتى است كه براى اداره امور جامعه انسانى و پرورش انسان ها می باشد.” (ساجدی، 1384) دين از وجوه امتیاز بشری است ، تاكنون هيچ حيواني نشانه اي از يك حيات ديني بروز نداده و در هيچ دوره اي، بشر عادي از ايمان به عقيده خالي نبوده است، يعني دين حقيقتي است كه چشمه جوشان فطرت بشري ،خواه ناخواه انسان رابه سوي آن فرا مي خواند به همين روي، فلسفه وجودي دين نيز چيزي جز پاسخ صحيح و نظام مند به اين دغدغه فطري بشر نیست.(فیض آبادی، 1390، ص1) انسان هیچ گاه نتوانسته است بدون دین زندگی کند. ممکن است گاهی برخی جوامع به معنای اجتماعی دین، لائیک بوده باشند اما در واقع انسان ها در اکثر مواقع به دنبال پناهگاه دینی بوده اند. (اسدی، 1385، ص62)
امروزه بیشتر به سبب پیشرفتگی و کثرت وسایل ارتباطی آدمیان تقریبا از هر چیز در جهان پیرامونشان می گذرد با خبر می شوند و این امر سبب شده است که “جهان هر فرد انسانی” در قیاس با جهان های پدران و نیاکان، گستره ای صد چندان بیابد. (ریچاردز ،1989، ص10)
به این ترتیب در خلال قرن گذشته آگاهی و هشیاری تازه ای از تکثر مذاهب عمده پدید آمده است. روند فراگیر مدرن سازی، آگاهی از خصلت بنیادی تنوع دینی را تشدید کرده است. این هشیاری جدید پیوندی نزدیک با تفاوت های فرهنگی دارد، تفاوتهایی که ادیان گوناگون حامی و پشتیبان آن بوده اند. زیرا هر یک از ادیان، بینشی متفاوت به معنای غایی و نهایی حیات و ماهیت و سرشت ازلی واقعیت عرضه می دارد. در این میان آنچه تازه می نماید، واقعیت ادیان چندگانه نیست بلکه درونی ساختن آگاهی از تکثر بنیادین در ضمیر معتقدان به ادیان می باشد.(اشمیتز،1380،ص255)
“گفتگو به عنوان تعامل سودمند عناصر متفاوت؛جوهر جهان است. به برکت گفتگوست که ما آدمیان به مرتبه عالی ترین جلوه خلقت نایل می شویم.” (سوئدلر،1385، ص2) گفت و گو در دین نیز ضرورت بسیار مهمی برای همه متدینان است. زیرا مهمترین مساله باقی ماندن دین آن هاست و در غیر این صورت بنیاد گرایی هم بی فایده خواهد بود. (اکرمی، 1383، ص1) در طول تاریخ نیز ادیان با یکدیگر گفتگو کرده اند و تاثیر و تاثر داشته اند تا امروزه بدین جا رسیده اند.(سروش،1378، ص78)
در فرآیند گفتگو فضا یا محيط فيزيكي دارای اثر بسزایی است که اغلب ناديده انگاشته مي شود. این در حالی است که بنا به نظر جان لنگ، نظریه پرداز حوزه روانشناسی محیط، می توان از طریق سازماندهی مناسب فضا ها و ایجاد عملکرد های تعاملی متنوع به سطح مناسبی از ارتباطات جمعی و گفتگو دست یافت.( Lang,1987 )
در این راستا موضوع این رساله، طراحی مرکزی است جهت تعامل و گفتگوی موثر ادیان با یکدیگر. برای این منظور با شناخت فرآیند گفتگو میان ادیان، پیش نیاز ها و موانع آن، عوامل کالبدی موثر در ایجاد همزیستی مسالمت آمیز و گسترش تعاملات سازنده ادیان بررسی می شود و تاثیر آن بر زندگی انسان، روابط جوامع و گسترش صلح و آرامش مورد توجه قرار می گیرد.
1-2- طرح کلی موضوع و مسئله تحقیق
بررسی تاریخ ادیان نشانگر آن است که بشر طی قرون متمادی باور های دینی متعددی را تجربه کرده است. تنوع نام ها، اعتقادات و مناسک به حدی است که شناخت هریک و تشخیص نکات اشتراک و افتراق میان ادیان نیازمند پژوهش های بسیار است. در نگاه بسیاری این انگاره وجوددارد که دیوار های بلند و غیر قابل نفوذی میان ادیان کشیده شده. گویی ادیان راه هایی مستقل با مبدا، سرمنزل، مرکب و توشه ای متفاوتند و هیچ زبان و ادب مشترکی میان آنان نیست. این استنباط همواره موجب جدایی متدینان بوده و بر بلندای دیوار تفرقه میان ادیان افزوده است و کینه ها و تعصبات دینی را به اصلی ترین عوامل دشمنی بدل ساخته است. (غلامرضا کاشی، 1387،ص68)
این در حالیست که اگر به ریشه توجه انسان به دین بنگریم متوجه می شویم آرامش جویی و سعادت طلبی نهایت توقع انسان از دین است.انسان همواره به دنبال این بوده که با دین و پناه بردن به تکیه کاهی ماورایی خود را آرام کند و روح نگران خویش را آرامش بخشد. از منظر دین هم باید گفت که اکثر ادیان چنین ادعایی دارند و هدف خویش را آرامش و صلح و سعادت بشری معرفی می کنند. پس بر این مبنا هدف ادیان آرامش آرامش و سعادت بشری و هدف انسان از توجه به دین آرامش جویی و سعادت طلبی پایدار است. (اسدی، 1385، ص62)
در این که ادیان بزرگ جهان فرهنگ گفتگو را به رسمیت می شناسند هیچ تردیدی نیست. اسلام مدعی است که دین صلح است و مسیحیت ادعا میکند که دین عشق و محبت استو در غیاب گفتگو، نه صلح امکان پذیر است و نه عشق و محبت. بنابراین ادیان بزرگ جهان همگی طرفدار گفت و گو هستند و شاید بتوان گفت از جهت پذیرش اصل گفت و گو تفاوت چندانی ندارند. با این حال پیروان این ادیان از این جهت بسیار متفاوت و متنوع هستند.(برومر، 1385،ص4)
در تمامی ادیان می توان بنیاد گرایانی را یافت که گفت و گو را بر نمی تابند و در کنار آن ها دینداران روشنی اندیشی هستند که به گفت و گو رغبت نشان می دهند. وینسنت برومر عقیده دارد آن دسته از دیندارانی که گفت و گو و تعامل را بر خصومت و تصادم ترجیح می دهند به منطق دین نزدیکترند.(برومر، 1385،ص4) “اگر این چارچوب مبنای گفتگوی ادیان قرار گیرد می توان فضای مناسبی برای گفتگو ایجاد کرد. یعنی از مبنای کلی شروع کرد و از جزییات اختلاف بر انگیز دوری نمود.” (اسدی، 1385، ص63).
گفتگوی ادیان نیازمند بستری تا بتواند در آن شکل گیرد، بستری که در درجه اول تعاملات اجتماعی افراد از ادیان متفاوت را ممکن ساخته، آن را تقویت سازد و از سوی دیگر خود موجب بروز اختلافات نباشد. فضایی که همگان از ادیان مختلف آن را متعلق به خود بدانند، مکانی برای بیان و تبادل آزادانه عقاید دینی.
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
امروزه گفتگوی ادیان بیش از هر زمان دیگر ضرورت دارد. از نظر بسیاری هدف از گفتگوی دینی توضیح و تشریح دین خود برای طرف مقابل و اندکی هم یادگیری دین طرف مقابل است. اما برخی به این مساله فراتر می نگرند و هدف را کمک به ایجاد و پیشرفت تمدن جهانی بر اساس صلح و عشق و مهربانی و دوستی می دانند. (ساجید،1385،ص54)
تفرقه و تشت میان ادیان و مذاهب از جمله عواملی است که متدینان به ادیان گوناگون را در طول تاریخ و بویژه در قرن اخیر متحمل خسارت های زیانباری نموده است. برای کثیری از پیروان ادیان کشمکش پیرامون احتلافات فرقه ای نسبت به حرکت در راستای ارزش های الهی و انسانی و زندگی مسالمت آمیز با هم از الویت بیشتری بر خوردار بوده است. (غلامرضا کاشی، 1387،ص68)
حجم کثیر مهاجرت ها، جنگ های طولانی بی تمر، کوچک شدن جهان به سبب وجود تکنولوژی های ارتباطی، همزیستی پیروان ادیان گوناگون را در کنار هم الزامی کرده است. (غلامرضا کاشی، 1387،ص68)
در این بین یکی از راه حل های روز و البته صرفا ظاهری عبارتست از سکولاریم، این جریان تفاوت های مهم را نادیده گرفته و حتی سرکوب می کند با پرداختن به موضوعات اساسی معنا و ارزش مخالفت می کند و هر گونه جستجو برای یافتن حقیقت را می خشکاند و به وضعیت تصنعی و ظاهری حیات می انجامد. (اشمیتز، 1380، ص257) ریشه بسیاری از مشکلات امروز بشر در همین نگاه ماتریالیستی به مسایل است. تنها عده کمی به این پی برده اند که نظم اجتماعی و سازش با طبیعت تنها در آشتی عرصه های مادی و معنوی امکان پذیر است. مذهب می تواند مقوله های به نظر متضاد را با هم آشتی دهد، در برابر ویرانی های ناشی از مادیگرایی علمی سدی دفاعی بنا کند و نزاع دیر پای ملل و افراد پایان دهد. .(گولن،1385، ص59)
سازگاری شرط لازم صلح و صلح گشاینده راه به سوی شادی است. ناراحتی و اضطراب، درد و مصیبت، نتیجه از دست دادن سازگاری است. ادیان جهان در از بین رفتن سازگاری اجتماعی دخیل بوده اند و این رویداد اغلب به این دلیل بوده است که این ادیان متعددند و در تخالف با یکدیگر به نظر می رسند. با در نظر گرفتن این حقیقت که ادیان جهان به مبانی مشترک معضلات انسانی می پردازند اننتظار این است که ادیان پیش قراولان ارتقای سازگاری نه تنها در میان خود بلکه در تمام سطوح اجتماع باشند. به رقم عقاید گسترده جهانی که توسط روشنفکران سنت های دینی مختلف بیان شده ، حقیقت ساده و تاسف بر انگیز این است که هنوز بشر بر سر مساله تکثر ادیان به توافق نرسیده است. سنت دینی دیگران اغلب به صورت تهدید نگریسته می شود، اختلافات دینی هنوز آزار دهنده و همواره موجب سوء تفاهم و بی اعتمادی متقابل اند.(تیاگاناندا، 1389، ص53)
نادیده گرفتن این رفتار و وانمود ساختن اینکه چنین درگیری و تنشی وجود ندارد ساده لوحانه است و همین احتمال بروز مخاصمه است که مسئولیت پرداختن به گفتگو با پیروان سایر ادیان را بر دوش مومنان می نهد.(اشمیتز، 1380، 257). گفتگوی ادیان این ظرفیت را دارد که در توسعه و بسط معنویت و روحیه دینی و دین ورزی نقشی اساسی ایفا کند زمینه ساز صلح جهانی گردد. (برومر، 1385،ص4)
“مذاهب می توانند با پذیرش سرچشمه واحد خود را پذیرفته و یگانگی و اتحاد میان ادیان را به سمفونی رحمت و عطوفت الهی بدل سازند.” (گولن،1385، ص59)و در فضای پر از تنش کنونی جهان که پدیده هایی همچون جهانی شدن و جنگ های منطقه ای آینده جهان را دچار ابهام کرده است محفلی باشند برای صلح، تفاهم و آرامش جامعه بشری.(اسدی، 1385، ص63)
گفتگوی ادیان نیازمند فضایی است که این همزیستی مسالمت آمیز را تحقق بخشد و با احترام به عقاید انسان ها از هر فرقه و مذهب گفتمان و در نتیجه هدف صلح و سازگاری میان آنان را عملی سازد. لذا طراحی چنین فضایی با در نظر گرفتن اصول حاکم بر فضای تعامل و گفتگو و نیز لزومات طرای فضای مقدس و مرتبط با معنویت دین ضروری به نظر می رسد.
1-4- اهداف تحقیق
با توجه به اهمیت دین در افزایش کیفیت زندگی و معنا بخشی به آن ولزوم همزیستی و سازگاری ادیان در جهانی که به لطف تکنولوژی و ارتباطات گسترده متدینان ناگزیر از تعامل با پیروان سایر ادیان و درک متقابل آنان هستند هدف اصلی پژوهش حاضر طراحی فضایی است که گفتگوی میان ادیان توحیدی را در فضایی آزاد میسر سازد فضایی که با احترام به همه ادیان و اعتقادات این همنشینی را امکان پذیر ساخته علاوه بر تحقق صلح جهانی موجب افزایش معرفت دینی و مقابله با مادیگرایی جهان امروز گردد. طراحی فضایی متناسب با روح دین به عنوان موضوع گفتگو و نیز در جهت افزایش تعاملات مثبت میان افراد، خصوصا از ادیان متفاوت.
1-5- سوالات تحقیق
– چه نکات مشترک و متفاوتی در ادیان توحیدی و معماری آن ها وجود دارد؟
– چه عواملی تعامل ادیان را امکانپذیر میسازد؟
– فضا چگونه در تعامل افراد با ادیان متفاوت موثر خواهد بود؟
– چه بستری برای شکل گیری گفتگوی دینی در شهر شیراز مناسب تر است؟
– طرح چگونه میتواند پاسخگو به نیاز ها و فعالیت های مخاطبین در راستای تحقق گفتگوی موثر دینی باشد؟
1-6- ساختار تحقیق
بر اساس موضوع پایان نامه توجه به سه مبحث عمده دین، گفتگو و معماری ضروری می نماید. در این راستا نخست به شناخت دین به عنوان مبنایی ترین مفهوم تحقیق، پرداخته می شود. سپس با توجه به بستر سازی “گفتگوی دینی” به عنوان هدف غایی طرح، عوامل موثر بر آن در فصل سوم بررسی شده است. گفتگوی دینی نیازمند فضایی است متناسب با مفهوم دین و قداست آن، لذا فصل چهارم به شناخت هنر و معماری قدسی و ویژگی های آن به طور عام و فصل پنجم به بررسی معماری چهار دین توحیدی به طور خاص اختصاص یافته است. پس از شناخت کامل تمامی عوامل موثر در شکل گیری طرح پروژه، فصل ششم به مکان یابی بستر مناسب و تحلیل آن خواهد پرداخت و نهایتا با بررسی نمونه های موردی در فصل هفتم و بیان فرآیند طراحی در فصل هشتم طرح پایانی ارایه خواهد شد.
فصل دوم
2- دین
2-1- مقدمه
انسان از خاک تهی پا به عرصه نادانی هایش نهاد و در لحظه ای تهی از آنچه که نمی توانست داشته باشد، در پی ساختن مفهومی از خود بود تا در این ناتوانی درک به خود انگیزه ای از برای بودن و دانستن ارزانی دارد؛ آرام آرام او در تاریکی مطلق از دانستن دست می ساید و برای فردا، داشت هایی نه چندان از سر دانایی گرد هم می آورد، برداشت هایی متفاوت و گوناگون به او حس غریب وجود را القا می کند و او در میان جمعی از دانسته ها که برایش در عین تازگی از ارزش هایی متفاوت بر خوردارند، غلت می خورد. او نمی داند چرا گاه از آنچه می یابد خشنود می شود، گاه متعجب؛ گاه می هراسد و گاه می رنجد؛ او بیشتر می آموزد؛ خواسته هایش، نیرو هایش و ناتوانی هایش برایش آشکار می گردند؛ و او سخت به دنبال طنینی است که مدهوشش می سازد، فهم طنینی گنگ، طنینی از جنس “الست بربکم”؛ شاید اصطلاحی که یونگ1 آن را “قدرت قاهره” می خواند و اذعان می کند که انسان آن را به صورت ارواح، شیاطین، خدایان، قوانین، صورت مثالی، کما مطلوب و غیره مجسم می سازد. همان طنینی که انسان به دنبال فهم شعور مندانه آن است. یونگ از این مطلب استفاده می کند و مفهومی را مطرح می سازد که حاصل آن مراقبت، تذکر و توجه دقیق به عواملی موثر در زندگی زندگی است که انسان به آنها “قدرت قاهره” اطلاق می کند و این مفهوم را همانا دین می نامند.(مورنو، 1380، ص63)
دین یکی از وجوه امتیاز بشر است که از دیگر نشانه ها مانند درک عشق، آگاهی و قدرت زیبایی شناسی متمایز تر به نظر می رسد. در تاریخ بشر هرگز قبیله ای وجود نداشته که به گونه ای دین نداشته باشد.
همه عمر بر ندارم سر از این خمار مستی که هنوز من نبودم که تو دلم نشستی
سعدی
با توجه به نقش اساسی مساله دین در این پژوهش، این فصل به بررسی اجمالی این موضوع خواهد پرداخت از این رو نخست منظور از دین به طور خلاصه بیان شده سپس ابعاد دین و کارکرد های آن مورد بررسی قرار خواهد گرفت؛ در نهایت با توجه به وجود دین های متفاوت در جهان طبقه بندی ادیان، مساله تعدد ادیان و رویکرد اندیشمندان نسبت به آن به طور خلاصه ارایه خواهد شد.
2-2- مفهوم دین
واژه “دين” در رديف آن دسته از مفاهيمى قرار دارد كه همواره در ميدان آرا و نظرات گوناگون صاحب‏نظران قرار داشته است(مصباح یزدی، 1365، ص28) و به دست آوردن يك توافق مشترك در باره آن بسيار مشكل، بلكه محال است، تا جایی که عده‏اى از محققان آن را قابل تعريف نمى‏دانند.(1984، ص9- مطهری،1363، ص117)
رابرت ا.هيوم2 (1372) در كتاب اديان زنده جهان مى‏گويد: “دين به اندازه‏اى ساده است كه هر بچه عاقل و بالغ مى‏تواند يك تجربه دينى حقيقى داشته باشد و به اندازه‏اى جامع و پيچيده است كه براى فهم كامل و بهره‏گيرى تام از آن نيازمند تجزيه و تحليل مى‏باشد.” (ا.هیوم، 1372، ص18) میرچا الیاده3 نیز در دايرة المعارف دين نيز آورده: “شايد هيچ كلمه‏اى غير دين نباشد كه همواره و آشكارا خيلى صاف و ساده به كار رود؛ ولى در واقع، نمايانگر نگرش هايى باشد كه نه فقط بسيار متفاوتند، بلكه گاه مانعة الجمع‏اند.”(الیاده،1374،ص202) “تنها در غرب، آن قدر تعريفات فراوان از دين پديد آمده است كه حتى ارائه فهرست ناقصى از آن غير ممكن است.” (خرمشاهی،1373،ص 85)
لذا موضوع «دين» از چنان گستردگى و وسعتى برخوردار است كه به طور طبيعى، نمى‏توان از يك بعد و يا منظر خاصى به تحقيق و بررسى آن پرداخت.( ا.هیوم،1372،ص24) به هر روی مسلما لازم است مقصود از دین در این پژوهش – تاحد امکان واضح – مشخص گردد. بدين ترتيب، ارزيابى ديدگاه‏هاى گوناگون و متنوّع، می تواند روشن‏كننده وجوه گوناگون موضوع باشد.
2-2-1- معنای لغوی دین
به لحاظ لغوی واژه “religion” از ریشه لاتین”religio”، به معنای برقرار ساختن مجدد رابطه است(تالیافرو، 1998،ص22) و آگوستین4 آن را به معنای عبادت می دانست. فعالیتی که به واسطه آن مردم آگاهانه برای احترام و ستایش خدا رو به سوی او می کنند. بنابراین می توان آن را برقراری مجدد رابطه فراموش شده یا گسسته شده میان خدا و بندگان از طریق عبادت دانست.(گریفیتس، 2002، ص3) واژه “دین” نیز واژه ای عربی است که به معانی گوناگون از جمله، جزا، اطاعت، قهر و غلبه، عادت، انقیاد، خضوع، پیروی و مانند آنها آمده است.(یزدانی، 1389، ص3)
2-2-2- معنای اصطلاحی دین
در مورد معنای اصطلاحی دین جیمز لوبا5 (1912) تعاریف دین را به سه دسته عقلگرایانه، عاطفه گرایانه و عمل گرایانه تقسیم می کند.
– تعاریف عقل گرایانه: این گونه تعاریف دین را نوعی معرفت می دانند یعنی مجموعه از باورها که موجب پیدایش معرفت خاصی در انسان می شود. برای مثال هربرت اسپنسر6 می گوید:”ذات دین ایمان به این است که همه چیزهای تجلیات قدرتی هستند که فراتر از حد معرفت ماست.”(هیوم، 1385، ص23) و به گفته ماکس مولر دین ایمانی است مستقل از حس و عقل و علی رغم آن که بشر را قادر میسازد که امر لایتناهی را درك کند. (مولر، 1893 ، ص 13)
– تعاریف عاطفه گرایانه: همچون تعریف شلایر ماخر7 متکلم پروتستانی آلمانی که دین را احساس وابستگی مطلق به چیزی دیگر می داند. ویلیام جیمز8 نیز با تاکید بر این جنبه می گوید: “دین عبارت است از تاثرات و احساسات و رویدادهایی که برای هر انسانی در عالم تنهایی و دور از از همه وابستگی ها رخ می دهد.” (جیمز،1367،ص6)
– تعاریف عمل گرایانه: این گروه گذشته از جنبه اعتقادی، اعمال، شعایر، و نهادهای دینی را نیز در تعریف آن به کار برده اند؛ پارسونز9 دین را مجموعه ای از باورها، اعمال، شعائر و نهادهای دینی می داند که افراد در جوامع مختلف بنا کرده اند. کانت10 می گوید: ” دین، عبارت است از تشخیص همه وظایف به عنوان دستور های الهی” (جیمز،1367،ص226)
هر یک از تعاریف بالا برخی ابعاد دین را نادیده می گیرند از این رو پیتر برن11، از فیلسوفان دین معاصر با عنایت به این مساله تعریف دین را این گونه خلاصه می کند:” دین نهادی است با جنبه های نظری، عملی، جامعه شناختی و تجربی که متمایز می گردد با موضوعات خاص (خدایان)، اهداف (نجات) و کارکردها (معنا بخشیدن به زندگی)”(برن،1988،ص7)
2-2-3- ابعاد دین
دین پژوه بزرگ مغرب زمین نینان اسمارت12 به جای تعریف دین شش بعد و جنبه برای آن در نظر می گیرد: (اسمارت، 1967، ص6)
– بعد آييني: اديان، ظهور و بروز خود را در قالب مناسك و عبادات و آيين هاي خاصي عرضه مي كنند. همه اديان به طر يقي داراي مراسم و آيين هستند . اين آيين ها، معنايي باطني دارند و بيانگر اعتقادات فرد هستند.(اسمارت، 1967، ص6)
– بعد اسطوره اي يا اساطيري: اسطوره و اساطيري بودن در پديده هاي ديني در برابر صدق و كذب آن ها بي طرف است. به طور معمول هر ديني دربردارنده حوادثي است اعم از آن هايي كه مستقيم به خدا مربوط مي شوند و آن هايي كه چنين نيستند كه اين حوادث در قالب داستان ذكر مي شوند. (اسمارت، 1967، ص7)
– بعد عقيدتي: هر ديني ، نظام عقيدتي دارد كه در مجموعه گزارهاي مربوط به ذات، صفات و افعال خدا و رابطه او با جهان و انسان و نيز سرنوشت انسان تبلور مي يابد . تشخيص اين جنبه از بعد اسطوره اي دين به آساني ميسر نيست. (اسمارت، 1967، ص8)
– بعد اخلاقی: هر ديني اصولی اخلاقي دارد كه بسياري از اين اصول مشتركند. این اصول كنترل كننده رفتارهاي اجتماعي آن جامعه است؛ البته افراد، هميشه مطابق اصول و معيارهايي كه اظهار مي دارند، زندگي نمي كنند؛ بنابراين، بين اصول اخلاقي مندرج در دين و رفتارهاي پيروان آن دين بايد تفاوت قایل شد. (اسمارت، 1967، ص9)
– بعد اجتماعی: اديان و مذاهب سازمان يا تشكيلات اجتماعي نيز د ارند و اين جنبه تا حدودي به واسطه آرما ن هاي ديني و عقيدتي متعين مي شود. (اسمارت، 1967، ص10)
– بعد تجربی: اين جنبه مانند روح و جان ابعاد ديگر دين است؛ زيرا كه متدين خود شخصاً به تجربه ديني مي پردازد. دين شخصي، به ضرورت، متضمن امري است كه ما آن ر ا جنبه تجربي ناميده ايم؛ يعني بعدي كه شخص، تجربه اي از عالم ماورا مي يابد. حتي انبيا خود در تجربه شخصي به نبوت رسيده اند. (اسمارت، 1967، ص11)
2-3- منشاء دین
مطالعات پیرامون منشا دین را دو دسته کلی می توان مورد بررسی قرار داد:
– منشا به عنوان علت پیدایش دین: این گروه از مطالعات علت پیدایش دین را به عنوان یک امر خارجی که خود مشتمل بر یک سری قواعد و دستورهایی است مورد بررسی قرار می دهند.(فنایی،1375،ص 122)
– منشا به عنوان علت پذیرش دین: این مطالعات بررسی می کند که چرا انسان‌ها با وجود اختلاف در فرهنگ‌ها، آداب، رسوم و دیگر وسائل زندگی‌شان به نحوی به دین گرایش دارند؟ چه علل و انگیزه‌های روانی باعث شده که انسان‌ها به دین روی آورند؟ (فنائی،1375،ص 124)
از سوی دیگر باید توجه داشت اگر نظريه پردازى، وجود خدا را نپذيرد، نخست دلیلی براى ديندارى ارایه مى دهد و سپس از طريق اين باور، پيدايش اديان را نيز تبيين مى كند به این ترتیب منشأ ديندارى همان منشأ پيدايش دين خواهد بود. (نظریات الحادی) اما اگر پيش فرض، وجود خدا باشد، علت پيدايش دين خدا خواهد بود و مطالعات پیرامون منشا پذیرش دین برای رسیدن به عواملی همچون مسایل روانی صورت می پذیرد.(نظریات خداگرایانه) (فنائی،1375، ص141).
2-3-1- علل پیدایش دین
در زمینه بررسی علل پیدایش دین مهمترین نکته پذیرش یا عدم پذیرش وجود خداست از این رو نظریات این حوزه نیز در دو دسته الحادی و خداگرایانه مورد بررسی قرار می گیرد.
– نظریات الحادی: این نظریات دین را صرفاً براساس امور روانشناختى و يا جامعه شناختى تبيين مى كند. از دیدگاه جامعه شناختى نفس جامعه به دلايلى موجب ديندارى افراد مى شود، و اديان محصول همين ديندارى است. جامعه نيازهايى را در افراد به صورت مفاهيم دينى اعمال مى كند و همين منشأ اديان است. از نظر روانشناختی دین امری فردیست كه منشأ آن را در درون افراد بايد جست مانند سركوب شدن غرايز و يا ترس ازطبيعت. چراکه اثرات روانی سركوب شدن غرايز، بنا به نظريات روان شناختى، موجب پديدآمدن باورهاى دينى درانسان ها مى شود. (فنائی، 1375، ص141)
– نظریات خداگرایانه: همانگونه که پیش از این اشاره شد این نظریات با پذیرش وجود خدا بر اين پيش فرض استوارند كه منشأدين وجود الهی است. . (فنائی، 1375، ص142).
2-3-2- علل پذیرش دین
بحث از همه نظريات درباره منشأدين، كارى طاقت فرسا و شايد بى فائده باشد که مسلما خارج از مباحث این مطالعات است. از این رو در ادامه بیان چهار نمونه از مهمترین نظریات خداگرایانه کافی به نظر می رشد.
– نظریه کهن الگو: روانکاو مشهور کارل گوستاو یونگ13 روان انسان را به سه لایه آگاهی، ناخودآگاه شخصی و ناخودآگاه جمعی تقسیم می کند. وی محتويات ناخودآگاه جمعى را كهن الگو (صورت مثالى يا آركى تايپ) نامیده و عقیده دارد در همه انسان ها به طور يكسان وجود دارند. (اس.هال، 1375، صص36-52) يكى از كهن الگوها به نظر يونگ، تصوير خدا است. در نتيجه، ماهيت دين و خدا در زبان روان شناسى او، همه به ماهيت محتويات ناآگاه جمعى برمى گردد.(مورنو،1376، ص142)
– نظریه امر مقدس: میرچا الیاده عنصر اختصاصى و تحويل ناپذير دين را، امرمقدس می داند. براى فرد بى دين زمان ها و مكان ها متجانس اند ولى براى ديندار زمان ها و مكان ها نامتجانس و ناهمگون اند و منشأدين، واقعيت داشتن امر مقدس و مواجهه انسان ها با آن است. (فنائی،1375،ص53)
– نظریه علیت: اندرو لانگ14 معتقد است بر انديشه انسان ها به طور طبيعى قانون عليت حاكم است و این کافیست كه انسان رابه طرف اعتقاد به وجود خدا و آفريدگارش سوق دهد، چراکه انسان بالطبع به آفرينش اشيا و جهان علم دارد و از سوى ديگر، مى داند كه او خود نمى تواند آنها را به وجود آورد. (فنائی،1375، ص56)
– نظریه فطرت: انسان فطرتی دارد که مخصوص خود او بوده و آن را در درون خود می‌یابد، (مطهری، ص13، 1369) به گفته استاد مرتضی مطهری از نظر اسلام و منابع اسلامی هم خداجوئی فطری است و هم خدا پرستی و هم تعلیمات دینی مطابق با گرایش‌های انسانی است. از منظر برون دینی این مساله از نوع فلسفی و انسان شناختی است و بدین جهت با معیارهای فلسفی قابل ارزیابی است(مطهری،ص10، 1369)
2-4- کارکرد های دین
مقصود از کارکرد تمامی خدمات، آثار، نقش های دين اعم از فردى و اجتماعى است، به اصطلاح هر نوع اثر، فايده و خصوصيتى كه از دين و پيامبران بر فرد انسان يا اجتماع مترتب می شود. كاركرد دين و پيامبران را



قیمت: تومان

c (753)

وَمَا یَسْتَوِی الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَمِن كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِیًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ فِیهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
و دو دریا یكسان نیستند: این یك، شیرینِ تشنگى‏زدا [و] نوشیدنش گواراست و آن یك، شورِ تلخ‏مزه است و از هر یك گوشتى تازه مى‏خورید و زیورى كه آن را بر خود مى‏پوشید بیرون مى‏آورید و كشتى را در آن، موج‏شكاف مى‏بینى تا از فضلِ او [روزى خود را] جستجو كنید و امید كه سپاس بگذارید (قرآن کریم, سوره ی مبارکه ی فاطر٬ آیه ۱۲ ٬ جزء ۲۲).
دانشکده‌ی علوم دریایی و اقیانوسی
پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد در رشته فیزیک دریا
موضوع:
تخمين امواج بلند ناشي از عبور چرخندهاي هواشناسي در سواحل بابلسر
استادان راهنما:
دکتر محمد اکبری نسب
دکتر سید محمد متولی
استاد مشاور:
محمدرضا خلیل آبادی
پژوهشگر: مرتضی محسنی مقدم
آذرماه 1393
«تشکر و قدردانی»
سپاس خداوندی راست که سزاوار خدایی است. در همه جا و همه‌ی زمانها یاور ماست. خدایی که درهای علم و دانش را به روی ما گشود و من کمترین را در پناه خویش جای نهاد و با آنکه لایق آن نبودم، از کرم خویش عطا نمود….
با تشکر و سپاس از استاد معزز آقای دکتر اکبری نسب و آقای دکتر متولی که صمیمانه در این مدت با حمایت‌های دلسوزانه‌ی خود مرا همراهی نمودند. با تشکر و سپاس از استاد بزرگوار آقای محمدرضا خلیل آبادی ، که با راهنمایی‌ها و تذکرات مفید و ارزنده‌ی خود راه را برایم هموارتر نمودند و لغزش‌های فراوان مرا با درایت و سعه ی صدر، اصلاح نمودند، و در تمام مراحل این رساله بنده ی حقیر را راهنمایی و کمک کردند.
مرتضی محسنی مقدم
«تقدیم به»
پدر و مادر عزیزم و
همسر عزیزتر از جانم که با همراهی سبزش ، ادامه مسیر زندگی را هموار و پرامید نموده اند.
چکیده
آشفتگی سطح دریا به هنگام عبور توفان معلول دو علت است. علت اول بادهای توفانی است که با وارد کردن تنش بر سطح آب باعث انتقال تکانه به سطح آب شده و منجر به پاسخ واداشته سطح آب و امواج کم عمق می شوند که قادرند به فواصل دورتر از محل شکل گیری حرکت کنند. علت دوم، افت فشار جو به هنگام توفان است که باعث آشفتگی سطح دریا می شود. این اثر که معمولاً تحت عنوان «اثر وارونگی فشار1» شناخته می شود بیان می کند که، به ازای هر میلی بار افت/افزایش فشار هوا روی سطح دریا، ارتفاع سطح آب یک سانتی متر افزایش/کاهش می یابد. در این مطالعه تأثیر کم فشار های جوی بر روی نوسانات سطح آب و ارتفاع امواج ایجاد شده در دریای خزر مورد بررسی و مطالعه قرار میگیرد. در این پایان نامه به منظور شناسایی رخداد های ایجاد شده ( افزایش نوسانات تراز آب )، نسبت به خط میانگین سطح تراز آب، ابتدا داده های نوسانات سطح تراز از اداره بنادر به صورت ساعتی در ایستگاه های جنوبی دریای خزر برای سالهای 2008 و 2009 جمع آوری شده و با ترسیم این داده ها، رخدادها شناسایی شدند. سپس با استفاده از داده های هواشناسی جمع آوری شده برای سالهای 2008 و 2009 با گام شش ساعت شامل دما، باد و فشار را از سایت NOAA در روزهای که رخداد رخ داده شده است، ابتدا با استفاده از میدان باد، تاوایی نسبی در منطقه محاسبه شده است. سپس این پارامترها مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان داد، که در محل کمینه فشار(چشمه توفان) بیشینه تاوایی باد مشاهده می شود، و با جابجایی چشمه طوفان، محل بیشینه تاوایی نیز تغییر میکند. در ضمن روند تغییرات فشار هوا و تاوایی نسبی مشابه یکدیگر هستند. همچنین نتایج نشان دادکه کم فشارهای جوی بر تراز سطح آب دریا غالبا بصورت افزایش میانگین روزانه سطح تراز آب می باشد.که می تواند بیانگر غالب بودن اثر وارونگی فشار باشد.در ضمن اکثر رخدادهای در این دو سال در ماه ژانویه رخ داده است.
.واژه‌های کلیدی:
تاوایی نسبی، دریای خزر، کم فشار جوی(سیکلون)، رخداد طوفان
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول1
مقدمه و کلیات1
1-1- مقدمه2
1-2- ضرورت اهمیت انجام تحقیق3
1-3- بیان مسأله و اصل تحقیق4
1-4- پرسش‌های اساسي تحقیق4
۱-4-2- نوآوری‌ها5
1-5- اهداف تحقیق5
1-6- فرضیات تحقیق5
1-7- تعاریف واژه های کلیدی:5
1-8- برکشند توفان6
1-9- مراحل رخداد برکشند توفان8
1-10- فشارهوا8
1-10-1- سیستم کم فشار8
1-10-2- سیستم پرفشار9
1-11- جریان هوا یا باد9
1-12- تغییرات تراز آب دریا ها و اقیانوس10
1-13- عوامل مؤثر در تغییرا ت تراز دریا10
1-13-1- مد طوفان و سطح تراز آب12
1-14- تراز آب دریای خزر12
1-15-اثرات افزايش تراز آب جهاني:13
1-16-ثرات بالا آمدن آب درياي خزر13
1-16-1- اثرات مطلوب در ايران:13
1-16-2- اثرات نامطلوب در ايران:14
1-17- نوسانات بلندمدت تراز آب درياي خزر:14
1-18- نوسانات فصلي تراز آب درياي خزر:14
1-19- نوسانات کوتاه مدت تراز آب درياي خزر:15
1-20- جریان های دریای خزر15
1-21- بارش روی دریای خزر16
فصل دوم17
مروری بر پیشینه پژوهش17
2-1- مروری بر مطالعات انجام شده18
فصل سوم24
مواد و روشها24
3-1- روش تحلیل رخدادها25
3-1-1 مراحل تجزیه و تحلیل داده ها و انتخاب رخدادها26
3-5-نرم افزار فرت ((FERRET27
3-3- منطقه مورد مطالعه28
فصل چهارم29
نتایج29
4-2- بررسی رخدادها30
4-2-1- رخداد اول: اواخر ژانویه 200830
4-2-1-1 رهگیری مسیر حرکت کم فشار جوی:30
4-2-1-2 – داده های باد:35
4-2-1- 3- نوسانات تراز دریا :38
4-2-1- 4- رابطه بین کمیتهای هواشناسی (باد،فشار سطح دریا،ورتیسیته) برای رخداد اول :40
4-2- 2- رخداد دوم: رخداد 19 فوریه 200845
4-2-2-1- رهگیری مسیر حرکت توفان45
4-2-2-2 -رابطه بین کمیتهای هواشناسی (باد،فشار سطح دریا،ورتیسیته) برای رخداد دوم52
4-2-3- رخداد سوم 11-10 ژانویه ی 2009 (20-19 دی 1387)61
4-2-3-1- رابطه بین کمیتهای هواشناسی(باد،فشار سطح دریا،ورتیسیته و دما) برای رخداد سوم64
4-2-4 رخداد چهارم : 11 فوریه ی 2009 (23 بهمن 1387)69
4-2-4-1- رابطه بین کمیتهای هواشناسی(باد،فشار سطح دریا،ورتیسیته و دما) برای رخداد چهارم69
رخداد پنجم 18 فوریه ی 2009 (30 بهمن 1387) 4-2-578
4-2-5-1 رابطه بین کمیتهای هواشناسی(باد،فشار سطح دریا،ورتیسیته) برای رخداد پنجم81
فصل پنجم91
نتیجه گیری91
5-1نتيجه گيري92
5-2- پیشنهادات93
منابع و مآخذ95
مراجع فارسی95
مراجع لاتین96
فهرست شکلها
شکل 1-1 تاوایی نسبی و از چپ به راست، دارای مقادیر منفی-مثبت- خنثی6
شکل 1-2- الگوی کلی برکشند توفان در یک خلیج کوچک7
شکل1-3- سمت راست، یک پرفشار( آنتی سیکلون)، سمت چپ، یک کم فشار(سیکلون).9
شکل 3-1- موقعیت نقطه انتخابی28
شکل4-1-یک کم فشار جوی از شمال غرب دریای خزر 29ژانویه ساعت 12 وارد می شود31
شکل 4-2- چشم توفان 29ژانویه ساعت18 از غرب وارد خزر میانی می شود31
شکل4-3- ورود توفان به سمت جنوب شرق خزر29ژانویه ساعت 2432
شکل4-4- حرکت به سمت جنوب شرق خزر 30 ژانویه ساعت 1232
شکل 4-5- رهگیری مسیر حرکت توفان در روز30 ژانویه 200833
شکل4-6- چشم توفان در نیمه ی دوم روز 30 ژانویه 2008منطقه ی جنوب شرق خزر را احاطه نموده است.33
شکل4-7- چشم توفان در اوایل روز 31 ژانویه منطقه ی جنوب شرق خزر را احاطه نموده است.34
شکل4-9- تصاویر ماهواره ای میدان باد در 30 ژانویه35
شکل4-8- تصاویر ماهواره ای میدان باد در 31 ژانویه35
شکل 4-10- نوسانات فشار هوا و اندازه ی سرعت باد در ژانویه 2008 در ایستگاه هواشناسی نوشهر36
شکل 4-11- نوسانات فشار هوا و اندازه سرعت باد در ژانویه 2008در ایستگاه هواشناسی امیر آباد37
شکل 4-12- نوسانات فشار هوا و اندازه سرعت باد در ژانویه 2008 در ایستگاه هواشناسی انزلی37
شکل 4-13- نوسانات سطح آب دریا ثبت شده توسط دستگاه های تراز نگار برای ماه ژانویه2008 ایستگاه نوشهر38
شکل4-14- تصویر ماهواره ای میانگین روزانه ی ارتفاع سطح آب دریای خزر در 30 ژانویه200839
شکل4-15 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط نرم افزار ferret در ساعت 00 تاریخ 30 ژانویه 200841
شکل4-16 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 6 تاریخ 30 ژانویه 200842
شکل4-17 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 12 تاریخ 30 ژانویه 200843
شکل4-18 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 18 تاریخ 30 ژانویه 200844
شکل4-19- ورود کم فشارجوی از شمال غرب روز18 فوریه سال 2008،46
شکل4-20 رهگیری مسیر توفان در19 فوریه 200846
شکل4-21- ورود توفان به بخش مرکزی دریای خزر ساعت 6 روز 19 فوریه2008.47
شکل4-22- ادامه حرکت توفان ساعت 12روز 19 فوریه 2008.47
شکل4-23- ساعت 18 روز19فوریه 2008 توفان 48
شکل 4-24- نوسانات فشار هوا و اندازه سرعت باد در فوریه 2008 در ایستگاه هواشناسی امیر آباد49
شکل 4-25- نوسانات فشار هوا و اندازه سرعت باد در فوریه 2008 در ایستگاه هواشناسی انزلی49
شکل 4-26- نوسانات فشار هوا و اندازه سرعت باد در فوریه 2008 در ایستگاه هواشناسی نوشهر50
شکل 4-27- نوسانات سطح آب دریا ثبت شده توسط دستگاه های تراز نگار برای ماه فوریه 2008 ایستگاه نوشهر50
شکل4-28- نصویر ماهواره ای میانگین روزانه ی ارتفاع سطح آب دریای خزر ساعت 12 روز 20 فوریه 200851
شکل4-29- نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 00تاریخ 19 فوریه 200853
شکل4-30- نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 6تاریخ 19 فوریه 200854
شکل4-31- نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 12تاریخ 19 فوریه 200855
شکل4-32 – نمودارهای رسم شده توسط ferret در ساعت 18 تاریخ 19 فوریه 200856
شکل4-33 – نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 00 تاریخ 20 فوریه 200857
شکل4-34- نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 6 تاریخ 20 فوریه 200858
شکل4-35 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 12 تاریخ 20 فوریه 200859
شکل4-36 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 18 تاریخ20 فوریه 200860
شکل 4- 29- فشاری در تاریخ .10 ژانویه 200961
شکل 4- 30 خطوط فشاری 11 ژانویه 200962
شکل 4-31 خطوط فشاری 11 ژانویه 200963
شکل 4-32 نمودار ارتفاع تراز سطح آب دریا در ماه دی(ژانویه-فوریه)64
شکل4-34- نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 6 تاریخ 11 ژانویه 200966
شکل4-35 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 12 تاریخ 11 ژانویه 200967
شکل4-36 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 18 تاریخ 11 ژانویه 200968
شکل 4-37 خطوط فشاری 11 فوریه ی 200971
شکل 4-38- خطوط فشاری 11 فوریه ی 200972
شکل4- 39- خطوط فشاری 11 فوریه ی 200973
شکل4-40- نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 00 تاریخ 11 فوریه ی 200974
شکل4-41- نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 6 تاریخ 11 فوریه ی 200975
شکل4-42- نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 12 تاریخ 11 فوریه ی 200976
شکل4-43- نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت18 تاریخ 11 فوریه ی 200977
عکس 4-44- خطوط فشاری 17 فوریه ی 200978
عکس 4-45- خطوط فشاری 17feb200979
عکس 4-46 خطوط فشاری 18feb200980
عکس 4-47 ارتفاع تراز دریا در بندر نوشهر (بهمن 1387)81
شکل4-48- نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت00 تاریخ 17 فوریه 200982
شکل4-49 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت6 تاریخ 17 فوریه 200983
شکل4-50 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت12 تاریخ 17 فوریه 200984
شکل4-51 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت18تاریخ 17فوریه 200985
شکل4-51 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت18تاریخ 18فوریه 200986
شکل4-52 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 00 تاریخ 18فوریه 200987
شکل4-53 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 6 تاریخ 18فوریه 200988
شکل4-54 نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 12 تاریخ 18فوریه 200989
شکل4-55- نمودارهای رسم شده باد،تاوایی،فشار و دما توسط ferret در ساعت 18 تاریخ 18فوریه 200990
لیست یکاها
سانتیمتر مکعب (Cubic centimeters) cm3
درجه سلسیوس (Celsius Degree) 0C
هرتز (Hertz) Hz
کیلومتر (Kilometer) Km
متر (Meter) m
میلی‌متر (Milli Meters) mm
میلی بار ( Millibar)mbar
متر بر ثانیه (Meters per second) m/s
پاسکال (pascal) pa
ثانیه (Second) S
متر بر سال (Meters per Year ) myr-1
هکتو پاسکال (Hecto Pascal) hPa
اتمسفر ((atmosphere atm
سانتیمتر (( centimetere cm
فصل اول
مقدمه و کلیات
1-1- مقدمه
در سرتاسر جهان، کشور هایی که از امتیاز همجواری با آب های آزاد و دریاچه های بزرگ برخوردار بوده و فعالیت های ساحلی و دریایی عمده ای را پیش رو دارند در قالب برنامه های منظم به شناخت امواج و سایر پدیده های دریایی خود می پردازند. امواج از مهم ترین پدیده های دریایی هستند که به دلیل ماهیت پیچیده و اتفاقی خود از مشکل ترین موضوعات مهندسی دریایی به شمار می آیند. تأثیرات امواج بر کلیه ی فعالیت های ساحلی و دریایی سبب می گردد تا شناخت مشخصه های امواج از طریق اندازه گیری های میدانی، بررسی های تحلیلی و تـئوریک، مدل سازی های فیزیکی و شبیه سازی های عددی مورد توجه قرار گیرد. به طور کلی مهندسین سواحل و بنادر با استفاده از روشهای فوق به دنبال شناخت امواج در مناطق مختلف و تعیین مشخصه های بزرگترین امواج محتمل و رژیم سالانه امواج جهتی می باشند. پیش بینی موج معمولا برای حداکثر چند روز جهت به کار گیری در امر کشتیرانی صیادی گردشگری و…به منظور افزایش ضریب ایمنی جان دریانوردان وساحل نشینان، حفظ و بهره برداری بهینه از سرمایه گذاری ها ونظارت بر آلودگی های دریایی ارایه می شود و تحلیل موج معمولاً جهت تعیین احتمال وقوع موج دوره تناوب موج، مقدار بیشینه ارتفاع موج برای دوره زمانی طولانی مرسوم به دوره بازگشت برای به کار گیری در امر مهندسی سواحل وسازه های دریایی مورد استفاده قرار می گیرد. پیدایش امواج در اقیانوس ها از ورود مداوم امواج خارجی است که یکی از آشکارترین آنها فرآیند اندر کنشی بین جو وسطح دریا یعنی عمل باد بر روی سطح دریا می باشد. واکنش سطح اقیانوس نسبت به این نیروها محدوده وسیعی از پریود ها وطول موج ها شامل امواج کشش سطحی با پریود کمتر از1 ثانیه تا امواج ناشی از باد و امواج دورا با پریود کمتر از 1دقیقه و نوسانات جزر و مدی با پریودی ازمرتبه چند ساعت تا یک روز را در بر می گیرد.
سطح آب دريای خزر، علاوه بر تغييرات چند ساله و فصلی، دارای تغييرات ناگهانی و با تداوم‌های ساعتی و روزانه نيز هست که بر اثر الگوهای گردشی جوّ ايجاد می‌شوند و برخی مواقع بعضی از اين نوسان‌ها آنقدر شديد است که خسارات سنگينی را به فعاليت‌های اقتصادی و اجتماعی نواحی ساحلی وارد می‌سازد. (خوشحال، جواد و قانقرمه، عبدالعظیم، 1392).

1-2- ضرورت اهمیت انجام تحقیق
مشخص های امواج دریا به شدت با زمان و مکان در تغییر بوده و شناخت مناسب از مشخصات امواج در یک منطقه مستلزم اندازه گیری های دراز مدت ( در حدود 10 سال به بالا ) در تعداد نقاط متعددی از منطقه مورد مطالعه می باشد. در کشورهای آمریکا، ژاپن، هلند و … علم مهندسی دریا و اقیانوس شناسی از چند دهه قبل مطرح و پیشرفت های قابل توجه نموده است. در نتیجه این پیشرفت ها، موفقیت های علمی و فنی بسیاری در زمینه ناوبری و تردد انواع شناورها از قایق های کوچک تفریحی و لنج های صیادی گرفته تا کشتی های اقیانوس پیمای مسافربری و تجاری و زیر دریایی و ناوهای جنگی نصیب این کشورها گردیده است. پیشرفت این کشورها در زمینه طراحی و احداث بنادر صیادی، تجاری، نظامی و …احداث سکوهای نفتی و انجام دیگر فعالیت های مهندسی نیز قابل توجه می باشد. از مهمترین عوامل مؤثر در انجام این فعالیت های دریایی، انجام اندازه گیری های مناسب و تحلیل های علمی در جهت شناسایی خصوصیات امواج منطقه مورد مطالعه می باشد. روش ایده آل مطالعه یک پدیده خاص موج، انجام تعدادی اندازه گیری واقعی در محل مورد نظر خواهد بود. البته دراکثر اوقات، تحقق آن امکان پذیر نیست. لذا اطلاعات شبیه سازی شده به وسیله یک روش مصنوعی به عنوان جایگزین ثبت های واقعی مورد نیاز است.(گلشاهی، 1385).جمهوری اسلامی ایران با داشتن مرزهای طویل آبی در شمال و جنوب، در زمره ی کشورهای ساحلی محسوب شده و این امکان پر ارزش را یافته است تا با شناخت و استفاده مؤثر از دریا، از این منبع آبی به عنوان یکی از محور های اصلی و حیاتی برای توسعه اقتصادی- اجتماعی منطقه در طی دو دهه ی گذشته و از سوی دیگر به دلیل نوسانات و پیشروی آب آن مورد توجه و اهمیت ویژه قرار گرفته است. دریای خزر در بین کشورهای جمهوری اسلامی ایران، آذربایجان، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان قرار گرفته است. نوسانات تراز آب این دریا اثرات زیادی بر کشورهای مجاور داشته است و چون اکثر شهرهای بزرگ در مجاور دریا (شهر های بندری) قرار گرفته اند لذا بررسی نوسانات تراز دریای خزر یک ضرورت می باشد. علاوه بر این نوسانات تراز آب اثرات زیست محیطی و اقتصادی و اجتماعی دارد. اهمیت پیش بینی تراز آب دریا برای زمان کنونی در طراحی مدل های هواشناسی و نیز در حفظ سواحل کمک میکند. در کشورهای اطراف دریای خزر مطالعاتی در مورد نوسانات تراز دریای خزر انجام شده است. برای اندازه گیری تراز سطح دریا وسایل و روش های مختلفی وجود دارد که از جمله بویه های هواشناسی، شاخص هایی که عمود بر سطح دریا قرار دارند، کشتی های تحقیقاتی و تصاویر ماهواره ای و داده های ماهواره ای. ازمیان روش های فوق برای کشورمان به دلیل کمبود امکانات در داشتن بویه ها و به دلیل پایین بودن دقت شاخص ها( شاخص ها معمولاً توسط شخص دیده بانی می شوند) و نیز حرکات عمودی زمین استفاده از ماهواره را در تعیین تراز آب دریا ضروری می کند. دقت اندازه گیری ماهواره ها بسیار بالا است. تنها اشکال ماهوارههای ارتفاع سنجی در منابع خطای آنهاست که در صورت تصحیح این خطاها از تمام روشهای فوق بهتر و مناسبتر است.(فرناندز و دیگران).
1-3- بیان مسأله و اصل تحقیق
نوسانات تراز آب دریاچه ها در نتیجه تغییرات آب و هوایی منطقه ای و جهانی است. نوسانات تراز آب در نتیجه بازتاب تغییرات تبخیر و بارش در محیط دریاچه و حوزه آبخیز آن می باشد.(مرسیر2 و همکاران 2001). اندازه گیری تراز آب معمولاً به دو روش انجام می شود: الف-در مناطق ساحلی به وسیله ی بویه ها و تاید گیجها که نسبت به یک وسیله که عمود بر سطح آب می باشد، اندازه گیری می شود و ب- به وسیله ارتفاع سنج راداری. ماهواره های ارتفاع سنجی، با دقت بالا و کیفیت عالی تراز آب را اندازه گیری می کنند. دریای خزر بزرگترین دریاچه جهان است که طی 200 سال پیش دارای نوساناتی به اندازه 15 متر بوده است و طی 5 قرن، 7 متر از تراز آن کاسته شده است. تراز آب دریای خزر از اواخر قرن 20 روند صعودی داشته است. البته تراز آب دریای خزر نسبت به دریای بالتیک سنجیده می شود. بیشترین تغییرات در تراز اب دریای خزر که برای یک سال اندازه گیری شده است، 34/0 متر در سال بوده است (هوگندوم 3و همکاران 2005). در این تحقیق از داده های ساعتی نوسان سطح آب دریای خزر برای بررسی تراز آب دریای خزر استفاده گردیده است.این داده ها برای سال 2008 و2009میلادی در دسترس می باشد.
1-4- پرسش‌های اساسي تحقیق
1- تغییرات تراز آب دریای خزر در سال 2008 و 2009 به چه شکل می باشد؟
2- سیکلونهای جوی تا چه حد روی تغییرات سطح آب دریای خزر جنوبی موثرند؟
3- اثر تاوایی نسبی بر روی نوسانات تراز آب دریای خزر چگونه است؟
4- جهت باد در هنگام غالب شدن کم فشار جوی چگونه است؟
۱-4-2- نوآوری‌ها
در مطالعات قبلی اثر تاوایی نسبی را بر روی نوسانات سطح تراز آب بررسی نکرده بودند.
1-5- اهداف تحقیق
هدف از این تحقیق، تعیین نحوه تأثیر کم فشار های جوی و حداکثر بالا آمدگی سطح آب در هنگام توفان در جنوب دریای خزر با نگاه موردی به بندر نوشهر و تخمین امواج بلند در این منطقه می باشد.سپس تاوایی نسبی را مورد بررسی قرار می دهیم. با استفاده از شناخت آماری و چگونگی مشاهده و پیش یابی میزان تغییرات تراز دریا در اثر ورود و تأثیر کم فشار های جوی می توانیم در مطالعات مهندسی ساخت سازه های ساحلی و فراساحلی و مطالعات زیربنایی سازمان بنادر و کشتیرانی، شیلات و وزارت دفاع و … مورد استفاده قرار دهیم.
1-6- فرضیات تحقیق
سیکلونها و آنتی سیکلونها بر روی نوسانات تراز آب تأثیر دارند.
1-7- تعاریف واژه های کلیدی:
چرخند(سیکلون) : سیستم های کم فشار جوی که با حرکت از مرکز سیستم به بیرون فشار افزایش مییابد. .
تاوایی نسبی4: هر چیزی بر روی زمین شامل اقيانوس و اتمسفر دقيقا” به همان اندازة چرخش زمين حول محورش دوران نمي كنند بلكه داراي چند حركت چرخشي دیگر نسبت به زمين دارند كه ناشي از جريانهاي مختلف و بادها مي باشند. تاوائی ناشي از گرادیان سرعت شاره (بدون چرخش زمين) تاوائی نسبي5 ناميده مي شود (شکل 1-1). در اكثر مباحث اقيانوس شناسي غالبا” فقط مؤلفة قائم تاوائی مورد استفاده قرار مي گيرد. تاوائی قائم با رابطة زير داده مي‌شود:
(1-1)
شکل 1-1 تاوایی نسبی و از چپ به راست، دارای مقادیر منفی-مثبت- خنثی
در این پایان نامه منظور از v و u مولفه های سرعت نصف النهاری و مداری باد می باشد.
1-8- برکشند توفان
نوسان سطح آب در اثر عوامل جوی مانند باد شدید و تغییر ناگهانی در فشار اتمسفر با پریود بلند را برکشند توفان گویند. وقتی یک جبهه هوای کم فشار از روی سطح دریا می گذرد، تغییر معینی در تراز دریا پدید می آورد، این تغییر عمدتاً به وسیلهی مکش آب دریا ناشی از افت فشار روی سطح دریا و نیز توسط جریان قوی آب دریا در جهت پایین دست باد حاصل می شود. چنین صعودی در تراز آب دریا همواره با پیشروی جبهه هوای کم فشار، نوعی امواج پیشرونده واداشته را در ناحیه محصور نشده دریا به وجود می آورد. مکش آب دریا به وجود آمده در اثر هوای کم فشار مستقل از عمق آب است. لیکن صعود تراز آب دریا در بالای سطح ایستایی به وجود آمده در اثر جریان به طور معکوس با عمق آب متناسب است. به همین دلیل ارتفاع برکشند توفان در آب کم عمق بیشتر است. وقتی موج پیشرونده واداشته به لبه فلات قاره (جایی که عمق آب حدود 200 متر است) نزدیک می شود ارتفاع برکشند توفان در اثر کاهش ناگهانی عمق آب افزایش می یابد. هنگام پیشروی برکشند توفان به داخل ناحیه کم عمقتر و ورود آن به خلیج کوچک، پدیده انعکاس موج در رأس خلیج رخ می دهد، لذا قسمتی از انرژی موج به درون خلیج راه نمییابد ولی بیشتر انرژی برای مدت طولانی در خلیج محصور خواهد شد. از این لحاظ نوسان طبیعی آب خلیج با فرآیند فوق شکل میگیرد. نوسان ایجاد شده فوق نوسان ثانویه بنادر نام دارد و برای چندین ساعت باقی میماند. تاریخچه زمانی نوسانات سطح دریا در یک خلیج کوچک در شکل زیر آورده شده است.
شکل 1-2- الگوی کلی برکشند توفان در یک خلیج کوچک
هنگامی که یک توفان دریایی در 300 تا 1000 کیلومتری محل مورد نظر قرار دارد،نوسان سطح دریا آغاز می شود. البته در این مرحله هنوز نمی توان اغتشاش جوی را شناسایی کرد. اگر محدوده های کوچک در داخل منطقه توفانی قرار داشته باشد، آنگاه آب دریا در داخل خلیج به طور ناگهانی بالا میاید. این قسمت از پدیده برکشند توفان نامیده می شود.بعد از انکه تراز دریا نزول کرد، برای مدتی می توان بالا و پایین رفتن سطح آب دریا با پریود نوسان طبیعی خلیج کوچک را مشاهده کرد. این قسمت از پدیده تجدید برکشند نام دارد.
1-9- مراحل رخداد برکشند توفان
رخداد برکشند توفان را به سه مرحلی می توان تقسیم کرد:
1- ظهور امواج پیش قراول : افزایش تدریجی تراز دریا قبل از ورود توفان و وقوع برکشند اصلی که به علت ورود امواج پیش قراولی که ناشی از باد منطقه نبوده و عمدتاً سوئل یا انتقال غیر خطی امواج بلند هستند رخ می دهد.
2- رخداد برکشند توفان : افزایش ناگهانی و شدید تراز آب دریا که با ورود توفان به منطقه و هجوم آب به ساحل ایجاد می شود.
3- ظهور برکشند های کوچکتر6: کاهش تدریجی تراز دریا پس از عبور توفان و وقوع برکشندهای اصلی که همراه با ایجاد شدن امواج بلند با پریودی کمتر از خود برکشند اصلی است. این برکشندهای کوچکتر که به علت ادامه نوسانات تراز دریا رخ می دهد، مانع از برگشت سریع دریا به حالت عادی می شود.
1-10- فشارهوا
مرکز توفان یا همان چشم توفان یک مرکز کم فشار است که این مرکز کم فشار باعث بالا آمدن سطح دریا می شود یا به ازای هر میلی بار افت فشار که در مرکز توفان داریم سطح آب 1 سانتی متر بالا می آید. زمانی که فشار هوا زیاد باشد، هوا روی آب سنگینی می کند و آب را فشرده کرده و آب به سمت پایین می رود.حال اگر این فشار هوا افت پیدا کند، یک فشار از روی سطح آب برداشته و آب بالا می آید. حال فرض کنیم سطح آب آرام است، یک ستون از هوا روی این آب در نظر میگیریم. وقتی فشار هوا زیاد می شود به سطح آب فشار وارد می کند وسطح آب را به سمت پایین سوق می دهد و اطرافش به سمت بالا می آید.
1-10-1- سیستم کم فشار
به مراکز فشار هوای کم در جو سیکلون گویند که حداقل فشار هوا در مرکز آن قرار دارد و به حرکت به طرف خارج آن فشار هوا افزایش می یابد.
1-10-2- سیستم پرفشار
به مراکز فشار هوای زیاد در داخل جو مرکز پرفشار(آنتی سیکلون) می گویند. در یک آنتی سیکلون برعکس سیکلون با حرکت از مرکز به پیرامون آن از مقدار فشار هوا کاسته می شود. یعنی حداکثر فشار هوا در مرکز آن قرار دارد.
شکل1-3- سمت راست، یک پرفشار( آنتی سیکلون)، سمت چپ، یک کم فشار(سیکلون).
1-11- جریان هوا یا باد
همراه توفان جریان هوا یا باد را داریم که این بادها باعث می شوند که یک انتقال مومنتوم به سطح آب وارد شود و آب را به سمتی هدایت کند . در بعضی مواقع جهت باد طوری است که آب را به سمت ساحل هل می دهد، در نتیجه هم در اثر افت فشار هوا و هم در اثر بادهای توفانی سطح آب یک مقدار بالا می آید و زمانی که آبها به سمت ساحل جمع شدند، پدیده برکشند توفان رخ می دهد.
بادهای دریای خزر به پنج گروه طبقه بندی می شوند:
(1) باد های شمال غربی: با سرعت یکنواخت تا حوالی شبه جزیره آبشوران را تحت تاثیر قرار می دهند.
(2) باد های شمال – شمال غربی: به تدریج با تغییر جهت خود در نزدیکی شبه جزیره آبشوران به سمت شمال می روند.
(3) بادهای شمال شرقی و شرقی: که گاهی گردبادهای حقیقی را ایجاد می کند.
(4) باد های جنوب شرقی: گاهی شدید و ملایم هستند.
در سواحل ایران، اغلب بادهای شمال شرقی و شمال غربی می وزند که هر دو در موقعی که دارای شدت زیاد باشند توفان های را پدید می آورند. (گلوبستو و لی 7،2000).
1-12- تغییرات تراز آب دریا ها و اقیانوس
تراز آب جهانی به میزان 120 متر از آخرین دوره یخبندان یعنی حدود 18000سال پیش تا کنون بالا آمده است که عمده آن در 6000 سال پیش رخ داد( آرخیپوا8 وهمکاران 2002). از 3000 سال پیش تا آغاز قرن 19 میلادی تراز آب تقریباً ثابت بوده و به میزان 1/0 تا 2/0 میلیمتر در سال افزایش نمود. از ابتدای قرن بیست نیز تراز آب به طور متوسط به میزان 1 تا 3 میلیمتر در سال افزایش یافت (بلینسکی و کالینین 9 2003). از سال 1992 ارتفاع سنجی ماهواره ای نرخ افزایشی حدود 3 میلی متر در سال را نشان داد (ایگنسون 10،2003). این تغییر ممکن است اولین نشانه اثر گرم شدن جهانی بر تراز آب باشد که بالا آمدن تراز آب را در قرن 21 نشان می دهد. تغییرا ت متوسط تراز آب جهانی از تغییرات حجم محیط اقیانوسی که عمدتاً به دلیل تغییر دمـا و شـوری پـدیدار شـده نتیجـه می شوند. داده های اخیر دمای اقیانوس ها امکان تخمین سهم افزایش دمایی در بالا آمدن تراز آب را می دهد. در 50 سال گذشته افزایش دما به اندازه 4/0 میلیمتر در سال موجب بالا آمدن تراز آب شده است(کوکس11 و همکاران 2002). بقیه افزایش تراز آب بر اثر آب شدن یخهای قطبی می باشد به طور مثال آب شدن یخهای گرینلند در دهه 90 میلادی موجب بالا آمدن تراز آب به میزان 1 میلی متر در سال شد.
1-13- عوامل مؤثر در تغییرا ت تراز دریا
تراز آب در نقاط مختلف دریاها و اقیانوس ها متغیر و دارای پستی و بلندی هایی است. این تغییرات به دلیل عوامل گوناگونی نظیر جزر و مد، وجود جریان های دریایی در منطقه، تغییرات جاذبه زمین، باد و یا تغییرات در فشار هوا است. همچنین، سطح دریا شواهدی از گرمای محلی ایجاد شده توسط تابش خورشیدی، مانند افزایش تراز آب در اقیانوس ها بر اثر ذوب شدن کوه های یخ یا یخچال ها را فراهم می کند. تغییرات سطح دریا ناشی از عوامل متفاوتی است که بعضی از آنها نظیر ال نینو و لانینو می توانند اثرات مهمی بر آب و هوای کره زمین و شرایط زیست محیطی آن بگذارند و سبب بروز خشکسالی ها، توفان های شدید، باران های سیل آسا و یا طغیان رودخانه ها در مناطق گوناگون شوند. این پدیده ها به نوبه خود زندگی مردم را به شدت تهدید می کنند. توفان کاترینا نمونه ای از این پدیده ها و تأثیرات مخرب آنها بر حیات و محیط زیست انسانها است؛ لذا دیده بانی سطح آب دریاها و اقیانوس ها می تواند بشر را از بروز چنین پدیده هایی باخبر سازد تا آمادگی مقابله با آنها را بدست آورد و خود را از خطرات احتمالی نجات بخشد. در سال های اخیر دانشمندان در سراسر دنیا توجه خاصی به این امر مبذول داشته اند و در این راه از وسایل گوناگونی برای کنترل و دیده بانی مداوم و پیوسته سطح آب های اقیانوس ها استفاده کرده اند و هر روز نیز بر دقت این وسایل افزوده اند تا مطالعات خود را کامل تر و دقیق تر سازند. این پیشرفت ها موجب شده تا دید محدود ما از اقیانوس در طی سی سال گذشته بسیار واضح تر شود. در گذشته فقط داده های اندک و متفرق در دست بودند. اکنون ماهواره ها با پرواز بر سطح کامل سیاره در طی فقط چند روز و با دقت بی نظیر، ارتفاع موج، دمای سطح آب، رنگ اقیانوس، سرعت باد و جهت آن را اندازه می گیرند و توپوگرافی سطح آب را برداشت می کنند (منارد و همکاران، 2000).
به طور کلی می توان عوامل موثر بر تغییرات سطح آب دریا موارد زیر بیان نمود :
1-کشند
2-برکشندتوفان
3-گرم شدن زمین
4- سیکلونهای جوی
5-باد
6-تبخیر و بارندگی
7- جریانات اقیانوسی
8-نیروی کوریولیس
1-13-1- مد طوفان و سطح تراز آب
معمولاً بلندترین سطح های آب به این سه عامل بستگی دارد:با حداکثر سرعت باد رابطه مستقیم دارد.با فشار میانگین سطح آب رابطه عکس دارد و رابطه مستقیم با مسیر حرکت غرب – شمال غرب توفان درحداکثر سرعتش دارد(حیدری، مهناز ،دکتر بیدختی،1389)
1-14- تراز آب دریای خزر
دریای خزر به عنوان بزرگترین حوضه آبی داخل خشکی در مرز قاره آسیا و اروپا واقع است که اکنون پنج کشور ساحلی جمهوری اسلامی ایران، آذربایجان، فدراسیون روسیه، قزاقستان و ترکمنستان پیرامون آن قرار گرفته اند.( اپولو و الکسوا 121999 ). این دریا بزرگترین قسمت باقیمانده از تجزیه دریای قدیمی تتیس است که در دوران اول تا دوران سوم زمین شناسی از قطب شمال تا اقیانوس هند امتداد داشته است و در دوران سوم بر اثر ظهور چین خوردگی ها و پیدایش رشته کوه هایی مانند قفقاز و آسیای صغیر تجزیه و تقسیم شده و با بالا آمدن قاره اروپا و پیدایش فلات ایران به وجود آمده است(راتکویچ و بولگاو13 ). دریای خزر (صرف نظر از خلیج قره بغاز) از شمال و جنوب به ترتیب محدود به مدارهای 47 درجه و 57 دقیقه و 36 درجه و 33 دقیقه و از غرب و شرق نیز به ترتیب محدود به نصف النهار های 46 درجه و 43 دقیقه و 54 درجه و 53 دقیقه است. این دریا فاقد ارتباط هیدرولوژیک به دریاهای آزاد است. بسیاری از پارامتر های ریخت شناسی در دریای خزر مانند مساحت، حجم، ژرفا با نوسان تراز آب تغییر می کند. از این رو ذکر این مشخصات باید با ذکر تراز آب خزر همراه باشد. تغییرات تراز آب دریای خزر حدود 100 برابر آبهای آزاد می



قیمت: تومان

c (766)

دانشگاه شهید بهشتی
پردیس فنی شهید عباسپور
دانشکده مهندسي مکانیک و انرژی
طراحی نیروگاه خورشیدی برج مرکزی به همراه ذخیره سازی انرژی برای شهر اهواز
پايان‌نامه دوره کارشناسي ارشد مهندسي مکانیک
مهندسی تبدیل انرژی
محمد وشاحی
استاد راهنما:
جناب آقای دکتر احمد فصیح فر
تابستان 1393
دانشگاه شهید بهشتی
پردیس فنی شهید عباسپور
دانشکده مهندسي مکانیک و انرژی
طراحی نیروگاه خورشیدی برج مرکزی به همراه ذخیره سازی انرژی برای شهر اهواز
در تاریخ 11/ 6/ 1393 پایاننامه دانشجو محمد وشاحی، توسط کمیته داوران مورد بررسی و تصویب نهائی قرار گرفت.
اعضاي هيئت داوران نام و نام خانوادگي امضاءاستاد راهنما دکتر احمد فصیح فراستاد داور (داخلی) دکتر حمید جانثاری لادانیاستاد داور (خارجی)دکتر فرشاد ترابی
تقدیر و تشکر
در این پروژه از زحمات تمامی اساتید و عزیزانی که مرا یاری نمودند و در تحقق هرچه بیشتر اهداف این پایاننامه با بنده همکاری کردند قدردانی مینمایم.
کلیه حقوق مرتبط بر نتایج مطالعات،
ابتکارات و نوآوریهای ناشی از تحقیق موضوع
این پایاننامه متعلق به دانشگاه شهید بهشتی
پردیس فنی و مهندسی شهید عباسپور
میباشد.
به نام خدا
محمد وشاحی
طراحی نیروگاه خورشیدی برج مرکزی به همراه ذخیره سازی انرژی برای شهر اهواز
استاد راهنما: دکتر احمد فصیح فر
اینجانب محمد وشاحی تهیه کننده پایان نامه کارشناسی ارشد حاضر، خود را ملزم به حفظ امانت داری و قدردانی از زحمات سایر محققین و نویسندگان بنا بر قانون Copyright میدانم بدین وسیله اعلام مینمایم که مسئولیت کلیه مطالب درج شده با اینجانب میباشد و در صورت استفاده از اشکال، جداول و سایر مطالب ، بلافاصله مرجع آن ذکر شده و سایر مطالب از کار تحقیقاتی اینجانب استخراج گشته است و امانتداری را به صورت کامل رعایت نمودهام. در صورتی که خلاف این مطلب ثابت شود مسئولیت کلیه عواقب قانونی با شخص اینجانب می باشد.
نام و نام خانوادگی
امضاء و تاریخ:
تقدیم به

پدر و مادر عزیزم
چکیده
این پایان نامه در ابتدا به توجیه و الزامات پرداختن به نیروگاههای پاک با انرژیهای تجدیدپذیر میپردازد و در این جهت و با توجه به پتانسیل انرژی خورشیدی موجود در کشور به معرفی انواع نیروگاههای خورشیدی پرداخته است. در این تلاش پس از مطالعه و بررسی خصوصیت و توانایی نیروگاههای خورشیدی به واسطهی قابلیت بالا در تولید توان و ذخیره سازی انرژی در نیروگاه برج مرکزی به طراحی این نیروگاه با سیال عامل مایع (مذاب نمک نیترات) پرداخته شده است. در گام اول، شرایط محیطی مرتبط بررسی شده است، چرا که تابش و موقعیت خورشید در طول زمان، و همچنین درجه حرارت محیط، سرعت باد و جهت آن از عوامل تأثیر گذار بر روی طراحی این نیروگاه میباشد. لذا در ابتدا به بررسی شرایط آب و هوایی منطقهی مورد نظر پرداخته شده است. سپس آرایش آینهها به لطف یک الگوریتم که با ملاحظهی مصالحه بین تراکم آینه و تداخل آنها نوشته شده، تعیین شده است. سپس با بررسی شار هر آیینه و تاثیر آن بر دریافت کنندهی مرکزی خصوصیات فیزیکی این دریافت کننده و توزیع شار روی آن و تلفات تشعشعی و جابجایی و همچنین دبی سیال ورودی به رسیور تعیین شده است. سپس بخش نیروگاهی و مخازن ذخیرهی انرژی متناسب با ظرفیت مزرعهی خورشیدی و دریافت کنندهی مرکزی طراحی شده است. در پایان با استفاده از اطلاعات موجود از نیروگاه جماسولار که در نزدیکی سویا در اسپانیا ساخته شده و به بهره برداری رسیده است، به اعتبار سنجی کار و آنالیز اقتصادی پرداخته شده است و با نیروگاه گازی و فتوولتاییک مقایسه شده است.
فهرست مطالب
فصل1 . مقدمه1
1-1. اهمیت و ضرورت انجام طرح1
1-2. نیروگاههای حرارتی خورشیدی8
1-3. معرفی نیروگاه برج مرکزی و سابقهی آن10
1-4. کارهای انجام شده14
1-5. هدف و روش 16
فصل2 . طراحی بخش های مختلف نیروگاه18
2-1. بررسی شرایط محیطی و آب و هوا18
2-1-2. فشار محیط19
2-1-3. دمای محیط19
2-1-4. شدت تابش خورشید20
2-2. مدل سازی هوای محیط20
2-2-2. خواص ترمودینامیکی و فیزیکی هوا21
2-2-2-1. ظرفیت گرمایی [17]21
2-2-2-2. ویسکوزیته22
2-2-2-2-1. مدل سادرلند با دو ثابت22
2-2-2-2-2. قانون سادرلند با سه ثابت23
2-2-2-2-3. قانون توانی23
2-2-2-3. هدایت حرارتی23
2-2-2-4. چگالی هوا24
2-3. مزرعهی خورشیدی24
2-3-1. راندمان مزرعهی خورشیدی25
2-3-1-1. بلاک و شادو26
2-3-1-2. اثر کسینوسی27
2-3-1-3. راندمان بازتابش ηref29
2-3-1-4. راندمان تمیزی سطح هلیوستات ηclean29
2-3-1-5. راندمان اتلافات جوی ηatten29
2-3-2. طراحی مزرعهی خورشیدی29
2-3-2-1. نیروگاههای سایز کوچک (<10 MWel)30
2-3-2-2. نیروگاه های سایز متوسط و بزرگ ( >10MWel )32
2-3-2-3. تفسیر چینش هلیوستاتها34
2-4. طراحی رسیور 35
2-4-1. انواع رسیور و خصوصیات آنها :35
2-4-2. اصول حرارتی و ترمودینامیکی برای طراحی رسیور39
2-4-2-1. اتلافات بازتابش:40
2-4-2-2. اتلافات جابجایی40
2-4-2-3. اتلافات تشعشعی:42
2-4-3. روش طراحی42
2-4-3-2. راه حل اول44
2-4-3-3. راه حل دوم48
2-5. طراحی نیروگاه بخار برای نیروگاه خورشیدی48
2-2.سیکل ترکیبی 48
2-5-1. نیروگاه های برج خورشیدی با سیکل مولتن سالت51
2-5-1-1. طراحی HRSG51
2-5-1-2. مدل سازی توربین بخار53
2-5-2. مدل سازی کندانسور و پمپ54
2-6. طراحی سیستم ذخیره ساز56
فصل3 . آنالیز اقتصادی57
3-1. هزینهی سرمایه گذاری57
3-1-1. هزینه های مربوط به زمین[4]57
3-1-2. هزینهی هلیوستات57
3-1-3. هزینهی برج و رسیور61
3-1-4. هزینهی بخش نیروگاهی شامل ذخیره ساز، توربین بخار، ژنراتور و بخش کنترل62
فصل4 . نتیجه گیری و پیشنهادات73
4-1. نتیجه گیری 73
4-2. پیشنهادات 77
مراجع78
فهرست شکل
شکل1-1. میزان کل مصرف گاز سالانهی کشور در سال های مختلف [1]2
شکل1-2. نوسانات قیمت گاز طبیعی بر حسب (Dollars per Thousand Cubic Feet) تا سال 2012 [2]2
شکل1-3. سهم نیروگاههای مختلف در تولید برق ایران در سال 1383 [3]4
شکل1-4. سهم نیروگاههای مختلف در تولید برق ایران در سال 1390 [1]5
شکل1-5. نقشهی شدت تابش خورشید در نقاط مختلف کشور7
شکل1-6. تابش خورشید در نقاط مختلف اروپا و کشور اسپانیا8
شکل1-7. انوع متمرکز کنندههای خورشیدی [4]9
شکل1-8. نمای شماتیکcycles Pressurized air [4]12
شکل1-9. نمای شماتیک cycles Atmospheric air [4]12
شکل1-10. نمای شماتیک Molten salt cycles [4 ]13
شکل1-11. نمای شماتیک نیروگاه تولید بخار به طور مستقیم [4]14
شکل1-12. قسمتی از نتایج [7] در محاسبهی کانتورهای دمایی در یک رسیور15
شکل2-1. نمای شماتیک هلیوستات24
شکل2-2. پدیدهی Blocking & shadowing [15]26
شکل2-3. الگوی radial stagger27
شکل2-4. اثر کسینوسی28
شکل2-5. شماتیکی از زاویههای مهم در طراحی هلیوستاتها [12]29
شکل2-6. طرح مزرعهی خورشیدی برای نیروگاه 48 مگاوات حرارتی طراحی شده توسط نرم افزار MATLAB بر اساس بیشترین راندمان سالیانه.31
شکل2-7. طرح مزرعه ی خورشیدی اصلاح شده برای نیروگاه 48 مگاوات حرارتی طراحی شده توسط نرم افزار MATLAB بر اساس بیشترین راندمان سالیانه.32
شکل2-8. طرح مزرعهی خورشیدی برای نیروگاه 180 مگاوات حرارتی در پیک، طراحی شده توسط نرم افزار MATLAB بر اساس بیشترین راندمان سالیانه.33
شکل2-9. طرح مزرعهی خورشیدی برای نیروگاه 180 مگاوات حرارتی در پیک، طراحی شده توسط نرم افزار MATLAB بر اساس بیشترین راندمان در تابستان.34
شکل2-10. مزرعهی خورشیدی نیروگاه Gemasolar با 120 مگاوات حرارتی[4]35
شکل2-11. Tubular Receiver. سمت چپ رسیور اکسترنال و سمت راست رسیور حفره ای37
شکل2-12. رسیور Falling-film38
شکل2-13. نمای شماتیک از یک رسیور Solid particle38
شکل2-14. شماتیکی از اتلافات حرارتی در رسیور39
شکل2-15. نمایی از تقسیم بندی رسیور به 18 پنل43
شکل2-16. شماتیکی از رسیور سه بعدی44
شکل2-17. شماتیکی از رسیور با جزئیات طراحی به همراه هر پنل [8]44
شکل2-18. شماتیکی از مقاومت حرارتی بین سیال و دیواره46
شکل2-19. شماتیکی از پنلهای طراحی شده47
شکل2-20. نمودار انتقال حررت بر حسب دما49
شکل2-21. تأثیر حرارت اتلافی و نقطه ی پینچ بر روی راندمان و قدرت خروجی49
شکل2-22. دیاگرام دما/ حرارت برای بویلربازیاب تک مرحله ای در فشارهای متفاوت50
شکل2-23. تأثیر فشار بخار زنده بر روی دمای گاز خروجی از بویلر بازیاب50
شکل2-24. تأثیر فشار بخار زنده بر روی اتلاف حرارتی کندانسور51
شکل2-25. شماتیکی از سیستم خنک کاری هوایی[26]55
شکل2-26. شماتیکی از سیستم خنک کار برج تر [26]55
شکل3-1. تاثیر افزایش مساحت و تعداد هلیوستات بر هزینه های تولید [4]58
شکل3-2. سیکل توربین گاز نرخ تنزیل 17%، نرخ افزایش هزینه12% و نرخ افزایش درآمد 12% با احتساب سود ناشی از اسقاط71
شکل3-3. نیروگاه برج خورشیدی نرخ تنزیل 17%، نرخ افزایش هزینه 12% و نرخ افزایش درآمد 12% با احتساب سود ناشی از اسقاط71
شکل3-4. نیروگاه فتوولتاییک نرخ تنزیل 17%، نرخ افزایش هزینه 12% و نرخ افزایش درآمد 12% با احتساب سود ناشی از اسقاط72
شکل3-5. مقایسه افزایش هزینهی اولیه با نرخ تنزیل 17%، نرخ افزایش هزینه 12% و نرخ افزایش درآمد 12% با احتساب قیمت سوخت داخلی و سود ناشی از اسقاط72
شکل4-1. راندمان کسینوسی برای ردیف 21 هلیوستات ها در فاصله ی 266 متری از پایه ی برج مطابق با مختصات خورشید در اول مرداد ماه75
شکل4-2. نمودار راندمان اتلافات جوی در مزرعهی خورشیدی برای دو شرایط آب وهوایی صاف (دید25کیلومتر) و مه آلود(دید 5 کیلومتر)75
شکل4-3. شار دریافتی پنل های دریافت کننده ی مرکزی در روز پانزدهم خرداد در ساعت 12 ظهر خورشیدی76
شکل4-4. نمودار تغییرات دمای سطح و مولتن سالت در دریافت کننده ی مرکزی76
فهرست جداول
جدول1-1. .مصرف گاز طبیعی در بخشهای مختلف به تفکیک نوع مصرف طی سالهای 1384-1390 (میلیون متر مکعب) [1]3
جدول1-2. . درصد مصرف گاز طبیعی در بخشهای مختلف به تفکیک نوع مصرف طی سالهای 1384-1390 (میلیون متر مکعب)[1]3
جدول1-3. مشخصات نیروگاه بخار ایران مرتب شده بر اساس سال بهره برداری [3]5
جدول1-4. مقایسهی مشخصات کلی نیروگاههای CSP [5]10
جدول2-1. شرایط آب و هوایی استانهای دارای پتانسل بالا برای احداث نیروگاه خورشیدی برج مرکزی[13]19
جدول2-2. درصد ترکیبات مولی هوا [16]21
جدول2-3. ضرایب برای محاسبه ی گرمای ویژهی گازهای ایدهآل21
جدول2-4. پارمترهای طراحی بویلربازیاب حرارتی52
جدول3-1. ثابتهای معادلهی هزینههای هلیوستات[4]59
جدول3-2. ثوابت هزینههای غیر مستقیم[4]60
جدول3-3. هزینههای مربوط به سیکل خورشیدی62
جدول3-4. هزینهی سیکل بخار63
جدول3-5. هزینهی احداث نیروگاه خورشیدی برج مرکزی63
جدول3-6. هزینههای پایه ی محاسباتی64
جدول3-7. هزینههای ساخت یک نیروگاه گازی 19 مگاواتی64
جدول3-8. هزینهی ساخت یک نیروگاه PV با 18 مگاوات [28]64
جدول3-9. میزان سود فروش برق برای نیروگاههای مختلف65
جدول3-10. میزان بازگشت سرمایه در نیروگاه گازی با قیمتهای سوخت جهانی66
جدول3-11. میزان بازگشت سرمایه در نیروگاه گازی با قیمتهای سوخت و برق ایران (52 تومان به ازای هر کیلوات ساعت)67
جدول3-12. میزان بازگشت سرمایه برای نیروگاه برج خورشیدی68
جدول3-13. میزان بازگشت سرمایه برای نیروگاه فتوولتاییک69
جدول3-14. مقایسه بین نیروگاه ها با نرخ تنزیل 17%، نرخ افزایش هزینه 12% و نرخ افزایش درآمد 12% با احتساب قیمت سوخت داخلی و سود ناشی از اسقاط (بدون احتساب سود ناشی از صرفه جویی CO2)70
جدول4-1. اطلاعات کلی مزرعهی خورشیدی73
جدول4-2. اطلاعات فیزیکی دریافت کننده مرکزی73
جدول4-3. اطلاعات ترمودینامیکی دریافت کننده مرکزی74
جدول4-4. اطلاعات نیروگاه برج خورشیدی در ایران (شهر اهواز)74
مقدمه
اهمیت و ضرورت انجام طرح
در جهان امروز که مصرف انرژی سیر صعودی دارد و نیاز به انرژی در کشور و جهان رو به افزایش است(شکل1-1)،تغییر رویکرد در تأمین انرژی از منابع تجدیدناپذیر مانند سوختهای فسیلی و هستهای، به منابع تجدیدپذیر یک ضرورت میباشد.
در سالهای اخیر قیمت جهانی سوخت گاز رو به افزایش بوده است( شکل1- 2). این افزایش سوخت با توجه به بحرانهای جهانی اقتصادی در حال نوسان میباشد.
امروزه در یک نگاه سطحی به دلیل وفور و ارزانی منابع تجدیدناپذیر مانند گاز طبیعی در کشور، پرداختن جدی به انرژیهای تجدیدپذیر و سرمایه گذاری در این بخش غیر منطقی به نظر میرسد، اما با بررسی عمیقتر این موضوع و همچنین نگاه به گذشته و آینده متوجه میشویم که اولاً رو به پایان بودن انرژیهای فسیلی یک واقعیت انکار ناشدنی است و در آیندهی نهچندان دور سوختهای فسیلی نمیتوانند تأمین کنندهی نیاز انرژی بشر باشند. پس حرکت به سوی استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر اجتنابناپذیر است و دیر یا زود مجبور خواهیم بود که جایگزینی مناسب برای سوختهای فسیلی پیدا کنیم از این رو باید روند جایگزین کردن انرژیهای فسیلی با منابع انرژیهای پاک و قابل اطمینان هر چه سریعتر آغاز شود. ثانیاً همانطور که اشاره شد همواره در دهههای اخیر بهای سوختهای فسیلی با افزایش میزان تقاضا و با توجه به محدود بودن آنها در حال افزایش بوده و این روند با شدت بیشتر در آینده نیز برقرار خواهد بود(شکل1-1) و این در حالی است که این منابع جزء سرمایههای ملی و تاثیر گذار در زمینههای گوناگون هستند از اینرو مصرف داخلی سوختهای فسیلی به شکل کنونی و با این روند افزایشی به معنای به هدر دادن آنهاست (جدول 1-1). از نگاهی دیگر استفاده از سوختهای فسیلی بحران جدی گرمایش زمین که یک خطر جهانی است و ناشی از افزایش گازهای گلخانهای در جو میباشد را بوجود آورده است. لذا ضرورت تغییر این روند بیش از پیش احساس میشود. مجموعهی این عوامل باعث شده است که کشورهای پیشرفته و حتی کشورهای در حال توسعهی جهان با توجه به شرایط و پتانسیلهای موجود در کشور خود در حال سرمایه گذاری در بخش انرژیهای تجدیدپذیر مانند نیروگاههای خورشیدی، بادی، زمین گرمایی و … میباشند. میتوان مصرف سوخت گاز در کشور را از سال 1384 تا 1390 درجدول 1-1مشاهده نمود.
شکل 1-1. میزان کل مصرف گاز سالانهی کشور در سال های مختلف [1]
شکل 1-2. نوسانات قیمت گاز طبیعی بر حسب دلار بر هزار فوت مکعب تا سال 2012 [2]
مصرف گاز طبیعی در بخش های مختلف به تفکیک نوع مصرف طی سالهای 1384-1390 (میلیون متر مکعب) [1]
درصد مصرف گاز طبیعی در بخش های مختلف به تفکیک نوع مصرف طی سالهای 1384-1390 (میلیون متر مکعب)[1]
با توجه به جداول بیان شده میتوان نرخ افزایش مصرف سوخت در نیروگاههای ایران را با توجه به درخواست افزایش تولید برق مشاهده نمود. استفاده از نیروگاههای تجدیدپذیر در شبکهی برق کشور بسیار ناچیز میباشد (شکل1-3). روند پیش رو روندی مطلوبی نخواهد بود و با افزایش تولید گازطبیعی در ایران باز هم نخواهیم توانست شاهد رشد سود ناشی از صادرات باشیم. همچنین فرسوده بودن نیروگاههای کشور در تولید توان موجب افزایش مصرف سوخت شده است در جدول1-3 کارکرد نیروگاههای بخار با عمر بالای 30 سال با رنگ قرمز نشان داده شده است که نزدیک به 62/52 % از نیروگاههای بخار کل کشور را به خود اختصاص دادهاند و نیروگاههای با عمر بین 25 الی 30 سال در این جدول با رنگ زرد مشخص شده است در مجموع نیروگاههای بخار بالای 25 سال کارکرد 42/68% از کل نیروگاههای بخار را تشکیل میدهند که نشان از فرسوده بودن نیروگاههای بخار کل کشور است که این امر موجب بالا رفتن مصرف سوخت نیروگاهها میشود و میزان تولید توان را نیز به واسطهی فرسوده بودن کاهش میدهد.
شکل 1-3. سهم نیروگاه های مختلف در تولید برق ایران در سال 1383 [3]
شکل 1-4. سهم نیروگاه های مختلف در تولید برق ایران در سال 1390 [1]
مشخصات نیروگاه بخار ایران مرتب شده بر اساس سال بهرهبرداری [3]
نام نیروگاهمحل احداثسال بهره برداریتعداد واحدظرفیت هر واحدمجموعراندمان (%)کارخانه سازندهطرشتتهران133845/12507/21آلستومبعثتتهران1346-134735/825/2471/29جنرال الکتریکاسلام آباداصقهان1348
1353
1359-1367
مجموع2
1
2
55/37
120
320
-75
120
640
825
2/36
جی.ای.ئیشهید منتظر قائمکرج52-1350447/15688/6354/34جنرال الکتریکلوشان (شهید بهشتی)گیلان135221202406/36ک.و.یونیونزرندکرمان1352230608/24اسپی باتین یولمشهدمشهد53-13522601209/28اشکودانکا (شهید سلیمی)نکا60-1358444017405/35براون باوریاهواز (رامین)اهواز78-1358632012804/42تکنوبروم اکسپورتبندرعباسبندرعباس64-1359432012800/34جی.ای.ئیشهید منتظریاصفهان78-1363820016007/35تکنوبروم اکسپورتتوسمشهد66-136441506000/35برائن باوریتبریزتبریز68-136523687368/35آلستومشهید رجائیقزوین1371425010005/30میتسوبیشیبیستونکرمانشاه137323206407/36جی.ای.ئیشهید مفتح (غرب)همدان1373425010005/35میتسوبیشیایرانشهرایرانشهر82-13744642567/29اشکوداشازنداراک80-1379432513005/42دی.ای.سیسهندتبریز84-138323256508/34اس.ئی.سی
میزان بالا و ثبات انرژی خورشیدی این منبع انرژی را در حال حاضر به یکی از اصلیترین و مناسبترین انرژیهای تجدیدپذیر جهت استفاده تبدیل کرده است. باید توجه داشت که میزان انرژی تابشی خورشید در تمام نقاط جهان یکسان نیست و استفادهی وسیع از این منبع لایزال مشروط به شدت تابش مناسب انرژی خورشیدی در منطقهی مورد استفاده است. با توجه به موقعیت جغرافیایی و شرایط محیطی، خوشبختانه انرژی خورشید با شدت بالایی در کشور وجود دارد (شکل1-5). و این امر ایران را به یکی از مستعدترین نقاط دنیا برای بهره برداری از انرژی خورشید تبدیل کرده است. البته بهره برداری از انرژی خورشیدی در ایران در حال انجام است، اما این میزان در مقایسه با استفاده از انرژی حاصل از سوختهای فسیلی بسیار ناچیز است. در زمینهی تولید برق در کشور تا کنون از نیروگاههای آیینه سهموی مانند نیروگاه 250 کیلوواتی شیراز و صفحات فتوولتاییک استفاده شده است. این تناسب تولید توان در کشورهایی مانند آلمان که از شدت تابش خورشیدی به مراتب کمتر از ایران برخوردار هستند کاملا متفاوت بوده به گونهای که تا پایان سال 2020، 30% کل برق این کشور از انرژی تجدیدپذیر و عمدتا انرژی خورشیدی تأمین میشود[29] شکل1-5 نقشهی مقدار تابش خورشید در کشور ایران و شکل1-6 میزان تابش خورشید در اروپا را نشان میدهد.
شکل 1-5. نقشهی شدت تابش خورشید در نقاط مختلف کشور
شکل 1-6. تابش خورشید در نقاط مختلف اروپا و کشور اسپانیا
یکی از اصلیترین مشکلات نیروگاههای خورشیدی رایج در کشور ایران (فتوولتاییک و آیینه سهموی) فاکتور ظرفیت پایین آنها است به این معنا که این نیروگاهها قابلیت بالایی در ذخیرهی انرژی خورشید برای استفاده در ساعات نبود خورشید یعنی در طول شب و روزهای ابری و نیمه ابری را ندارند و در خلال ساعات ذکر شده عملاً بلا استفادهاند. این امر باعث شده که با توجه به هزینهی بالای صرف شده، این نیروگاهها بازده ترمودینامیکی و اقتصادی پایینی داشته باشند.
به طور کلی نیروگاههای خورشیدی را میتوان به دو دستهی نیروگاههای حرارتی خورشیدی و همچنین نیروگاههای فتوولتاییک تقسیم بندی کرد. نیروگاههای فتوولتاییک از نظر فنی و اقتصادی تقریباً توسعه یافتهاند. ولی نیروگاههای حرارتی خورشیدی به خصوص در کشور ایران کمتر شناخته شدهاند و کار بر روی آنها به صورت جدی انجام نشده است. لذا در ادامه به معرفی و مقایسهی نیروگاههای حرارتی خورشیدی پرداختهایم.
نیروگاههای حرارتی خورشیدی
نیروگاههای حرارتی خورشیدی1 (STE) عمدتاًًَ در چهار نوع فنآوری متمرکز کننده انرژی خورشیدی 2(CSP) خلاصه میشوند، در اینجا این چهار نیروگاه و میزان تولید آنها طبق آماری که در سال 2011 در سرتاسر جهان بیان شده است، معرفی شدهاند[4]:
parabolic dish collectors (PDC): نزدیک به 1 مگاوات در حال بهره برداری
linear Fresnel collectors(LFC): نزدیک به 10 مگاوات در حال بهره برداری و 30 مگاوات در دست ساخت
central receiver systems(CRS): نزدیک به 55 مگاوات در حال بهره برداری و 502 مگاوات در دست ساخت
Parabolic trough collectors(PTC): 1630 مگاوات در حال بهره برداری و 2130 مگاوات در دست ساخت.
نیروگاههای PDC وLFC نیاز به یک سیستم ردیابی تک محوری دارند. (شکل 1-7 را ببینید). نسبت تراکم پرتو خورشید در آنها کمتر از 100 برابر باقی میماند و اجازه نمیدهد تا دمای عملکرد آنها بیشتر از 550 [° C] باشد. (جدول 1-4را ببینید). از سوی دیگر، سیستمهای دیشسهموی و برج مرکزی نور خورشید را در یک نقطه متمرکز میکنند که این امر به واسطهی یک سیستم ردیابی دو محوری صورت میپذیرد به همین دلیل آنها میتوانند به تمرکز پرتو خورشید تا 1500 برابر و دمایی تا 1500 درجه سانتیگراد دست یابند و در نتیجه سیستم های دیش سهموی و برج مرکزی با توجه به چرخه کارنو دارای راندمان بیشتری نسبت به نیروگاههای آیینه سهموی و فرنسل هستند.
شکل 1-7. انوع متمرکز کننده های خورشیدی [4]
مقایسهی مشخصات کلی نیروگاههای CSP [5]
نیروگاه CSPآینهسهموی PTCبرج مرکزی CRSفرنسل خطیLFCدیشسهموی PDCکلکتورخورشیدیتمرکز خطیتمرکز نقطهایتمرکز خطیتمرکز نقطهایرسیور
سیکل تولید توانمتحرک
RC,CCثابت
RC,CC,BCمتحرک
RCثابت
RC,SCنسبت تمرکز70-80>1000>60>1300دمای عملکردمتوسطبالانسبتا پایینبالاترینراندمان کنونی15-1616-178-1020-25راندمان پیک14-2023-351830ظرفیتتولید (MW)10-30010-20010-2000.01-0.025فاکتورظرفیت سالیانه25-43 همراه ذخیره55-75همراه ذخیره22-24 بدون ذخیره25-28 بدون ذخیرهوضعیت پیشرفتتکامل یافتهی اقتصادیاقتصادیپروژهی آزمایشیمرحلهی ارزیابی
با توجه به سیستم کارکرد نیروگاههای برج مرکزی و متمرکز کردن پرتوهای خورشید در سطحی کوچک که منجر به ایجاد دمایی در حدود 600 تا بالای 1000 درجه سانتیگراد در سطح رسیور میشود این نیروگاهها قادر به تولید توانهای بالا و همچنین ذخیرهسازی انرژی به میزانی که بتوان به فاکتور ظرفیت بالای 50% دست یافت، میباشند. این میزان از تولید توان در طول سال در میان تمام نیروگاههای خورشیدی منحصر به فرد است و این نیروگاه را قادر میسازد به عنوان یک منبع پاک و قابل اطمینان از لحاظ امنیت انرژی برای تولید توان مطرح شوند. این خصوصیات نیروگاههای مذکور را به جاگزینی مناسب برای نیروگاههای سوخت فسیلی تبدیل کرده است.
معرفی نیروگاه برج مرکزی و سابقهی آن
در دههی 80 میلادی در ایالات متحده محققان روی طرح جدیدی جهت استفاده از انرژی خورشیدی شروع به کار کردند. هدف آنها طراحی نیروگاه حرارتی خورشیدی بود که امروزه به نام نیروگاههای برج مرکزی3 (CRS) معروفاند. عملکرد نیروگاههای برج مرکزی به طور ساده به این شکل است که آینههایی که به هلیوستات4 معروفاند با دنبال کردن خورشید در هر لحظه پرتو خورشید را به سمت رسیور که در بالای برجی واقع است منعکس میکنند این امر باعث بالا رفتن شار ورودی به رسیور و افزایش دمای آن میشود. از گرمای موجود در رسیور برای بالا بردن دمای سیال انتقال حرارت که به رسیور پمپ شده استفاده میشود. سپس از این سیال جهت تولید بخار به منظور تولید توان در توربین مطابق با سیکل رانکین و یا جهت گرم کردن هوا برای استفاده در توربینهای گازی استفاده میشود. تلاش محققان این طرح در نهایت منجر به ساخت اولین نیروگاه خورشیدی به نام Solar One با ظرفیت 10 مگاوات الکتریکی در سال 1980 میلادی شد که در واقع اثبات عملی شدن این طرح نیز با ساخت این نیروگاه صورت پذیرفت. سیال انتقال حرارت مورد استفاده در این پروژه آب و بخار بود که پتانسیل بالای این نیروگاه در تولید برق را محدود میکرد به همین دلیل این نیروگاه بازدهی بسیار پایینی داشت و هزینهی صرف شده را توجیه نمیکرد و در نتیجه از طرف دولت و شرکتهای فعال در زمینهی ساخت نیروگاه مورد استقبال واقع نشد. پس از آن محققان در صدد افزایش بازدهی اقتصادی و ترمودینامیکی طرح برآمدند و در نهایت پروژهی Solar One را ارتقاء داده و آن را Solar Two نامگذاری کرده و در سال 1995 این پروژه را به بهره برداری رساندند. یکی از اصلیترین تغییرات اعمال شده در پروژهی Solar One برای ارتقاء و تبدیل آن به Solar Two استفاده از نوعی نمک مذاب موسوم به مولتن سالت5 بجای آب و بخار به عنوان سیال انتقال حرارت و تغییر دریافت کنندهی مرکزی آن متناسب با این سیال جدید بود. خواص این نمک مذاب اجازه استفاده از نیروگاه در دمای عملکردی بالاتری را میداد که باعث افزایش راندمان آن میشد. در آن سالها علیرغم بازده ترمودینامیکی مناسب این نیروگاه همچنان از نظر هزینه اختلاف زیادی با نیروگاههای گازی، بخار و سیکل ترکیبی داشت و ساخت آنها توجیه اقتصادی نداشت.
در دههی اول قرن 21 جهان با بحران جدی انرژی روبرو شد، قیمت سوخت به شدت افزایش یافت و این روند ادامه پیدا کرد. در این زمان هزینهی نیروگاههای سوخت فسیلی به واسطهی مصرف سوخت بالا بسیار بیشتر شد به همین دلیل نیروگاههای برج مرکزی به واسطهی ظرفیت تولید توان (تا 200 مگاوات) و فاکتور ظرفیت (تا 70 درصد) بالایی که دارند دوباره مورد توجه قرار گرفتند و کشورهای صنعتی دنیا مانند اسپانیا و آمریکا که از نظر شدت تابش، پتانسیل استفاده از این نیروگاهها را دارند شروع به برنامه ریزی برای ساخت این نیروگاهها کردند. در نتیجه اولین نیروگاه خورشیدی با صرفهی اقتصادی با ظرفیت تولید توان 20 مگاوات موسوم به Gemasolar در سال 2011 در اسپانیا ساخته شد و به بهره برداری رسید. ایالات متحدهی آمریکا نیز در اوایل سال 2014 بزرگترین نیروگاه خورشیدی از این نوع تا به امروز با ظرفیت حدوداً 390 مگاوات موسوم به Ivanpah را ساخته و به بهرهبرداری رساند. نیروگاه Crescent dunes نیز با ظرفیت 110 مگاوات حرارتی در ایالات متحده در شرف تکمیل و بهره برداری است.
نیروگاهای برج خورشیدی از لحاظ بهرهبرداری، آرایش آینهها و برج متفاوت هستند. آنها همچنین در تبدیل گرمای متمرکز شده به الکتریسیته متفاوت عمل میکنند. نیروگاههای برج مرکزی بر اساس سیال انتقال حرارت مورد استفاده در آنها در چهار دسته تقسیم بندی میشوند:
pressurized air cycles: به طورکلی نیروگاه Pressurized air دارای یک توربوکمپرسور برای کمپرس هوا میباشد (فشار 5- 6 bar). هوای فشرده شده پس از افزایش دما و وارد شدن آن به یک اتاق احتراق در توربین گاز شروع به تولید توان میکند. در این روش برج خورشیدی به عنوان یک پیش گرم کن هوا مورد استفاده قرار میگیرد که دما را تا 800 الی 900 درجه سانتی گراد گرم میکند این امر باعث کاهش قابل ملاحظهی سوخت مورد نیاز در اتاق احتراق شده و در نهایت میتوان با استفاده از یک سیکل ترکیبی از گرمای موجود در دود خروجی توربین گاز استفاده نمود و با نصب یک بویلربازیاب حرارتی (HRSG) به تولید بخار پرداخت. شماتیکی از این سیکل را می توان در شکل1-8مشاهده نمود. برای جزئیات و نحوهی کار این سیکل می توان به [4] مراجعه نمود.
شکل 1-8. نمای شماتیکcycles Pressurized air [4]
atmospheric air cycle : سیکل Atmospheric air دارای یک چرخهی باز میباشد که در آن هوای محیط از یک برج که دارای محیط متخلخل میباشد عبور داده میشود و دمای آن افزایش مییابد [4]. دمای هوا در این سیکل به 680 الی 950 درجه سانتی گراد افزایش مییابد و برای ذخیره سازی از سنگ و شن استفاده میشود. سپس حدود 45% از هوا بازگردانده شده و دوباره وارد رسیور می شود. شکل1-9 سیکل Atmospheric air را نشان میدهد.
شکل 1-9. نمای شماتیک cycles Atmospheric air [4]
Molten nitrat salt cycles: سیکل همراه مولتن نیترات سالت6 (نمک نیترات مذاب)یک سیکل بسته میباشد که در آن نمک مذاب در دمای 290 درجه سانتی گراد به سمت دریافت کنندهی مرکزی پمپ میشود و دمای آن تا 565 درجه سانتی گراد افزایش مییابد محدودیتهایی که مولتن سالت برای سیکل ایجاد میکند دمای انجماد و دمای فروپاشی و تجزیه شدن آن است که به ترتیب 220 و 600 درجه سانتی گراد میباشد. این سیکل دارای دو مخزن ذخیرهی سرد و گرم میباشد. در این چرخه سیال از مخزن ذخیرهی سرد وارد دریافت کنندهی مرکزی شده و پس از دریافت گرما وارد مخزن ذخیرهی گرم میشود و از آنجا به سیکل بخار میرود. شماتیک این سیکل را میتوان در شکل1-10 مشاهده نمود. نیروگاه برج مرکزی به همراه مخازن ذخیره با توجه به میزان گرمای دریافتی از مزرعهی خورشیدی میتواند ظرفیت تولید توان تا 24 ساعت در شبانه روز در روزهای بلند سال را داشته باشد. البته اخیراً نمکهایی که دارای رنج دمایی 100 الی 700 درجه سانتی گراد میباشد برای استفاده بجای مولتن نیترات سالت در آزمایشگاه در دست بررسی هستند تا بتوان محدودیت بیان شده در مولتن نیترات سالت را تا حد ممکن رفع کرد و میزان تولید توان را افزایش داد.
شکل 1-10. نمای شماتیک Molten salt cycles [4 ]
Direct steam cycles: در سیکل تولید بخار به طور مستقیم (Direct steam cycles) در یک سیکل بسته، بخار وارد دریافت کنندهی مرکزی شده و از آنجا بخار خروجی وارد توربین بخار میشود. که می توان شماتیکی از آن را در شکل زیر مشاهده نمود.
شکل 1-11. نمای شماتیک نیروگاه تولید بخار به طور مشتقیم [4]
کارهای انجام شده
نیکولاس بئرما7 و همکارانش [6] با انتخاب سیالات مختلف در رسیور از نوع هیتک، مولتن سالت و سدیم به بهرهبرداری از رسیور در این شرایط از نقطه نظر دمای خروجی، میزان توان تولیدی و میزان افت فشار پرداخت.
ژیائوپینگ یانگ8 و همکارانش [7] با توجه به یک کار آزمایشگاهی با استفاده از دینامیک سیالات محاسباتی به بررسی کانتورهای دمایی در یک رسیور که داخل آن جریان نمک مذاب برقرار بود پرداختند و نتایج این آزمایش نشان داد که توزیع دما در لوله بسیار ناهموار و پیچیده میباشد که میتوان آن را در شکل1-12 مشاهده نمود.
شکل 1-12. قسمتی از نتایج [7] در محاسبه ی کانتورهای دمایی در یک رسیور
رودریگز سانچز9 و همکارانش[8] به بررسی تلفات در رسیور پرداختند که نتایج نشان داد تلفات تشعشعی نسبت به دیگر تلفات سهم قابل توجهی را به خود اختصاص داده است.
خسوس بالسترین10 و آیتور مارزو11 به بررسی اثر اتلافات جوی و تاثیر این پدیده بر راندمان مزرعهی خورشیدی پرداختند و با توجه به شرایط آب و هوا این اتلافات را محاسبه کردند[9].
جرمن آگسبرگر12 و همکارش به بررسی تغییرات شار وارد به رسیور در خلال عبور ابر پرداخته اند و راهکاری برای جلوگیری از وارد آمدن تنش حرارتی بیش از حد مجاز به رسیور ارائه کردهاند[10]
چئو ژو13 و همکارانش به آنالیز انرژی و اگزرژی برای نیروگاه برج مرکزی پرداختهاند و به این نتیجه رسیدند که با وجود اینکه بیشترین اتلافات انرژی در سیستم نیروگاهی اتفاق میافتد اما از دیدگاه اگزرژی بیشترین تلفات در بخش دریافت کنندهی مرکزی و به دنبال آن مزرعهی خورشیدی است. [11]
در بررسی چینش آینه ها نیز می توان به کارهای ژودانگ وی14 و همکارانش [12] در دو کار ارائه شده توسط ایشان نحوهی چینش مختلف آینه ها و تآثیر آن ها بر روی پدیدهی موسوم به بلاک و شادو 15را مشاهده نمود.
هدف و روش
مسئلهای که در این پایاننامه دنبال میشود طراحی و آنالیز یک نیروگاه برج خورشیدی بر اساس شرایط آب و هوایی موجود در جنوب غربی ایران (شهر اهواز) میباشد. در نتیجه در ادامه به بیان شرایط آب و هوایی این منطقه از ایران به تفصیل میپردازیم تا با یک دید کلی از این منطقه بتوان شرایط صحیح را بر طراحی نیروگاه اعمال نمود و نتایج نزدیک به واقع را بتوان از این مدل سازی استخراج کرد. شایان ذکر است که اعتبار سنجی این کد که با نرم افزار MATLAB نوشته شده است بر اساس شرایط آب و هوایی اهواز است. سپس طراحی بخشهای مختلف نیروگاه از جمله مزرعهی خورشیدی، دریافت کنندهی مرکزی، بخش نیروگاهی مطابق با سیکل رانکین، مخازن ذخیره و در نهایت آنالیز اقتصادی جهت بررسی عملی کردن این طرح در دستور کار قرار گرفته است.
در زیر میتوان مراحل طراحی اولین نیروگاه برج خورشیدی در ایران را دید:
آرایش بهینهی آینهها بر اساس بیشترین راندمان در مزرعه خورشیدی
گروه بندی آرایش آینهها در مزرعه خورشیدی برای کاهش مساحت اختصاص یافته به آن.
طراحی رسیور
محاسبه ابعاد و شار دریافتی به رسیور
تعیین تعداد لولههای هر پنل و دبی جرمی مورد نیاز بر اساس قیود حاکم بر طراحی و محاسبهی تلفات تشعشعی و جابهجایی
همچنین ملاحظهی عدم افزایش دمای سطح و فیلم مایع در داخل لوله از حد تحمل لوله و سیال و عدم افزایش افت فشار (در مجموع کمتر از 20 بار باشد).
طراحی و مدل سازی سیکل بخار
در نظر گرفتن دی اریتور برای جلوگیری از خوردگی در نیروگاه
.در نظر گرفتن قید کیفیت بخار خروجی از توربین بخار (x>88%- x: کیفیت بخار خروجی از توربین)
طراحی تانک ذخیره سازی
مشخص نمودن ابعاد تانک ذخیره
محاسبه ی مدت زمان ذخیره سازی در طول سال
آنالیز ترمو اقتصادی
محاسبهی هزینهی ساخت بخش های مختلف نیروگاه برج مرکزی به همراه هزینههای تعمیر و نگهداری
. محاسبهی بازگشت سرمایه با احتساب نرخ تنزیل و تورم.
طراحی بخش های مختلف نیروگاه
بررسی شرایط محیطی و آب و هوا
در این بخش از پایاننامه به بررسی شرایط آب و هوایی ایران و مورد مطالعاتی مورد نظر یعنی شهر اهواز پرداخته میشود. با توجه به شکل مربوط به شدت تابش خورشید شکل 1-5 در قسمتهای مختلف ایران مشخص میشود مناطق جنوب شرقی (سیستان و بلوچستان)، حاشیهی خلیج فارس، دریای عمان و نیز مناطق شرقی (خراسان جنوبی) مناطق داخلی فلات ایران مانند استان فارس دارای ظرفیت بالایی از نظر تابش خورشید میباشند.
شکلهای 1-5 و 1-6 نقشهی مقدار تابش خورشید در کشور ایران و اروپا را نشان میدهد. همان طور که بیان شد نیروگاه Gemasolar در اسپانیا طراحی شده است. کشور اسپانیا با دارا بودن تابشی ضعیفتر نسبت به کشور ایران با استفاده از این فناوری توانسته است نزدیک به بیش از 50 مگاوات توان تولید نماید و به بهرهبرداری برساند. همچنین کشورهای حاشیهی دریای مدیترانه توانستهاند با توجه به موقعیت مناسب خود از نقطه نظر تابش سالیانه خورشید با طراحی و نصب این نیروگاه ها به استفاده از نور خورشید بپردازند. این در حالیست که کشور ایران با توجه به بالاتر بودن میانگین تابش سالیانه نسبت به این مناطق جهان هنوز هیچ استفاده از انرژی خورشید به شکل نیروگاههای برج مرکزی که کارآمدترین در زمینهی انرژی خورشیدی میباشند در برنامههای خود ندارد.
مناطق جنوب شرقی ایران، استانهای سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی دارای آب و هوایی گرم و خشک میباشند و در بسیاری از روزهای سال هوایی صاف و آفتابی دارند. همچنین استان فارس با دارا بودن شدت تابش بالای خورشید دارای ظرفیت بالایی برای نصب و راهاندازی نیروگاه برج مرکزی است. همچنان که نیروگاههای آیینه سهموی در این استان در حال بهره برداری میباشند.
حاشیهی خلیج فارس با دارا بودن تعداد بالای روزهای آفتابی و همچنین شدت تابش مناسب یکی از مکانهای دارای پتانسیل برای احداث نیروگاههای خورشیدی در ایران میباشد. برای مثال میتوان به اطلاعات آب و هوایی چهار شهر از استانهای مختلف کشور در جدول زیر اشاره نمود.
شرایط آب و هوایی استانهای دارای پتانسل بالا برای احداث نیروگاه خورشیدی برج مرکزی[13]
استانشهرتعداد روزهای ابریتعداد روزهای نیمه ابریمیانگیندمای سالیانهتعداد روزهای صافخراسان جنوبیقاین29.68214.5253.8سیستان و بلوچستانزاهدان26.786.618.5251.7فارسشیراز35.682.917.8246.5خوزستاناهواز35.968.225.4258.6
در این بررسی و گزارش، اطراف شهر اهواز با توجه به مناسب بودن شدت تابش، بالا بودن تعداد روزهای آفتابی و بالا بودن مصرف انرژی در استان خوزستان انتخاب شده است. هر چند که کد نوشته شده برای طراحی نیروگاه، قابلیت طراحی نیروگاه برای نقاط مختلف کشور را داراست و با گرفتن دادههای ورودی برای هر نقطه از کشور میتواند نیروگاه مورد نظر را متناسب با شرایط تحمیل شده طراحی کند.
فشار محیط
یکی از پارامترهایی که در این مدل سازی مورد توجه قرار گرفته است و بیشتر بر روی چگالی هوا تأثیرگذاراست فشار محیط میباشد که در محاسبات بر اساس مدل زیر بیان شده است.
در این رابطه H بر حسب متر و Patm بر حسب bar میباشد.
دمای محیط
یکی دیگر از پارامترهای مورد اهمیت در طراحی رسیور نیروگاه برج خورشیدی دمای هوای محیط است که بر روی تلفات جابجایی تآثیر گذار میباشد. همچنین با تعیین آن میتوان دمای آسمان را برای تلفات تشعشعی به صورت زیر بیان نمود[14] هرچند که این بیان نگاه سطحی به دمای آسمان میباشد و در برخی موارد این دما اختلاف زیادی برای دمای آسمان به وجود میآورد ولی چون این دما در محاسبات مربوط به تلفات تشعشعی به کار میرود و اختلاف بین دمای سطح با آسمان زیاد است و به توان چهار میرسد تأثیر زیادی در محاسبات ندارد و خطای قابل توجهی را به وجود نمیآورد.
میانگین دمای شهر اهواز در سالهای 1951 تا 2011 در ماههای مختلف را میتوان در [13] مشاهده نمود. این اطلاعات نشان میدهد که تلافات جابجایی در طول سال به واسطهی بالا بودن میانگین دمایی نسبت به دیگر شهرهای کشور کمتر میباشد.
شدت تابش خورشید
برای محاسبهی شدت تابش خورشید روشهای مختلفی پیشنهاد شده است. اما دقیقترین راه جهت محاسبهی شدت تابش خورشید استفاده از دادههای پایگاه سنجش تابش محلی در صورت وجود میباشد. اما در این پروژه به استفاده از مدل سادهی ریاضی بسنده میکنیم. مدل استفاده شده جهت بدست آوردن شدت تابش خورشید مدل نسبتا سادهی هاتل16 برای دو حالت هوای صاف و هوای مه آلود میباشد که به صورت زیر است[15].
I=I_0 (a_0+a_1 e^(-k 1/(cosθ_z )) )که در آن a_0 و a_1 و k ثوابتی برای دو حالت هوای صاف و مه آلود میباشند و zθ بیانگر زاویهی رأس خورشید است که به زمان خورشیدی و عرض جغرافیایی وابسته است.
صاف هوای برای{ █(a_(0=) 0.4237-0.00821(6-A)^[email protected]〖 a〗_(1=) 0.5055+0.00595(6.5-A)^[email protected] k=0.2711+0.01858(2.5-A)^2 )┤آلود مه هوای برای{█(a_(0=) 0.2538-0.0063(6-A)^[email protected]〖 a〗_(1=) 0.7678+0.0010(6.5-A)^[email protected] k=0.249+0.081(2.5-A)^2 )┤
A در این رابطه ارتفاع محلی بر حسب کیلومتر است. و I0 تابش فرازمینی خورشید است که به ثابت خورشیدی I_sc=1367 w〖.m〗^(-2) و روز(N) وابسته است :
I_0=I_sc [1+0.034cos(360N/365.25)⁡] (w.m^(-2))
N نشان دهندهی روز سال است و N=1 بیانگر اول ژانویه است .
مدل سازی هوای محیط
برای مشخص نمودن پارامترهای ترمودینامیکی هوا نیاز به مدل سازی هوا میباشد در این تجزیه و تحلیل ترکیبات هوا مطابق جدول2-2 در نظر گرفته شده است:
درصد ترکیبات مولی هوا [16]
درصد مولی(%)ترکیبات هوا75.67N220.35O23.03H2O0.0345CO20.0007CO0.0002SO20.00005H20.91455Others
خواص ترمودینامیکی و فیزیکی هوا
خواص هوا که در محاسبات مربوط به انتقال حرارت مورد استفاده قرار گرفته است متغیر با دما و به صورت زیر مدل سازی شده است.
ظرفیت گرمایی [17]
در فرمول (2-7) واحد بر حسبKj.〖Kmol〗^(-1).K^(-1) میباشد که برای تبدیل به Kj.〖Kg〗^(-1).K^(-1) باید درجرم مولی هر گاز نیز تقسیم شود.
که میتوان ضرایب a، b، C و d را برای درصد ترکیبات مختلف هوا با توجه به جدول 2-3 تعیین نمود.
ضرایب برای محاسبه ی گرمای ویژ ه ی گازهای ایده آل
ثابت گاز،kj/(k.kg)بازهی دمایی، kdcbaترکیبماده0.2968273-1800-2.873×〖10〗^(-9)0.8081×〖10〗^(-5)-0.1571×〖10〗^(-2)28.90N_2Nitrogen0.2598273-18001.312×〖10〗^(-9)-0.7155×〖10〗^(-5)1.520×〖10〗^(-2)25.48O_2Oxygen0.2968273-1800-2.222×〖10〗^(-9)0.5372×〖10〗^(-5)-0.1675×〖10〗^(-2)28.16COCarbon monoxide0.1889273-18007.469×〖10〗^(-9)-3.501×〖10〗^(-5)5.981×〖10〗^(-2)22.26〖CO〗_2Carbon dioxide0.4615273-1800-3.595×〖10〗^(-9)1.055×〖10〗^(-5)0.1923×〖10〗^(-2)32.24H_2 OWater vapor0.2771273-1500-4.187×〖10〗^(-9)0.9747×〖10〗^(-5)-0.09395×〖10〗^(-2)29.34NONitric oxide0..1807273-15007.87×〖10〗^(-9)-3.52×〖10〗^(-5)5.715×〖10〗^(-2)22.9NO_2Nitrogen
Dioxide
ویسکوزیته
ویسکوزیته دارای مدلهای مختلفی است که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
اختصاص دادن یک تابع بر اساس اطلاعات موجود (Curve Fit)
خطی:
چند جمله ای:
قانون سادرلند17
قانون توانی
در این کار از مدل سادرلند استفاده شده است که با فرض سیال ایده آل به کار میرود.
مدل سادرلند با دو ثابت
در این رابطه:
: وسیکوزیته بر حسب Kg/m.s
T: دما بر حسب کلوین
C1 و C2 : ثوابت این رابطهاند که برای هوا در دماهای میانگین به ترتیب و .
قانون سادرلند با سه ثابت
در این رابطه نیز دما بر حسب کلوین میباشد و S ثابت سادرلند است. برای هوا در دماهای میانگین ثوابت به شرح ذیل بیان میگردد: و T0=273.11 K و S=110.56 K .
قانون توانی
هوا را میتوان به صورت رابطهی زیر نیز مدل کرد که محدودیتی برای دما بر روی آن اعمال نشده است و برای دماهای مختلف معتبر میباشد.
در این رابطه T دمای استاتیکی بر حسب کلوین و واحد ویسکوزیته نیز kg/m.s میباشد.
هدایت حرارتی
برای ضریب هدایت حرارتی مانند ویسکوزیته برای هوا روشهای مشابهی برای مدلسازی موجود است:
اختصاص دادن یک تابع بر اساس اطلاعات موجود (Curve Fit)
خطی:
چند جمله ای:
تئوری جنبشی18
با توجه به فرض هوا به عنوان گاز ایدهآل جرم مولکولی مخلوط گاز ایدهآل به صورت زیر محاسبه میشود:
که در رابطه بالا x درصد مولی گاز مورد نظر و M جرم مولکولی آن میباشد.
با این مقدمه میتوان با توجه به تئوری جنبشی هدایت حرارتی هوا را با رابطهی زیر تعیین نمود:
چگالی هوا
با توجه به قانون گازها با فرض ایدهآل بودن هوا که در رنج دمایی کارکرد نیروگاه برج خورشدی فرض قابل قبولی میباشد، میتوان چگالی هوا را به صورت زیر بیان نمود:
در رابطهی فوق، Tبر حسب درجه کلوین، Patm بر حسب Kpa و تابعی از ارتفاع از سطح دریا و ثابت جهانی گازها است که برابر و جرم مولکولی گاز می باشد
برای محاسبهی آنتالپی و آنتروپی هوا، مدل سازی خواص آب و بخار نیز میتوان به [18] مراجعه نمود.
مزرعهی خورشیدی
مزرعهی خورشیدی نامی است که به مجموعهای از سیستمهای بازتابندهی پرتو خورشیدی که با آرایش خاصی حول رسیور یا همان دریافت کنندهی مرکزی واقع میشوند، اتلاق میشود. به هر کدام از سیستمهای بازتابنده، هلیوستات19 گفته میشود. به طور ساده میتوان گفت هلیوستاتها آینههایی هستند که در طول روز انرژی خورشید را که از طریق پرتوهای خورشیدی به آنها میرسد به سمت رسیور منعکس میکنند. هر هلیوستات شامل یک پایه، یک سازهی نگهدارنده، سطح بازتابنده ویک سیستم دنبال کنندهی خورشید است که در طول مدت روز خورشید را دنبال کرده و هلیوستات را در موقیعتی قرار میدهد که پرتو خورشید را به سمت رسیور منعکس کند. شکل 1-2 نشان دهندهی مجموعهی یک هلیوستات است.
شکل 2-1. نمای شماتیک هلیوستات
طراحی مزرعهی خورشیدی یکی از مهمترین بخشهای طراحی یک نیروگاه خورشیدی است زیرا سهم قابل توجهی ( 40%-50%) از هزینهی ساخت نیروگاه خورشیدی را به خود اختصاص میدهد ( برای نیروگاه Gemasolar در اسپانیا هزینهی ساخت مزرعهی خورشیدی 41% کل هزینهی ساخت نیروگاه شد.) و نسبت به سایر نیروگاههای خورشیدی دارای پیچیدگیهای بیشتری است. از آنجا که یکی از بزرگترین موانع جهت به مرحلهی عمل رساندن طرح نیروگاه خورشیدی هزینهی گزاف ساخت آن است تلاش در کاهش هزینهی ساخت و اقتصادی کردن آن از اولویتهای محققان این حوزه میباشد. از اینرو در طراحی مزرعهی خورشیدی تلاش بر آن است که با چینش مناسب آیینهها بتوان با حداقل تعداد هلیوستات و با در نظر گرفتن محدودیت در مساحت زمین در نظر گرفته شده برای نیروگاه میزان شار مورد نظر برای رسیور را فراهم کرد و این به معنی افزایش راندمان مزرعهی خورشیدی و کاهش تعداد هلیوستاتها تا حد ممکن است. یکی دیگر از راههای کاهش هزینه، کاهش تعداد هلیوستاتها است برای این منظور میتوان ابعاد هلیوستاتها را افزایش داد که این امر باعث میشود سطح بازتابندهی مورد نیاز توسط تعداد کمتری از هلوستاتها تامین شود. اما از طرفی افزایش ابعاد هلیوستات باعث افزایش نیرو و گشتاور ناشی از باد وارد به سازهی هلیوستات میگردد که این امر خود مقاوم سازی سازه، پایه و ساختار هلیوستات را طلب میکند و در نتیجه باعث افزایش هزینههای ساخت هلیوستات میگردد که در فصل3 به آن پرداخته شده است.
راندمان مزرعهی خورشیدی
راندمان مزرعه ی خورشیدی را می توان به صورت زیر محاسبه کرد:
η_field=q_(from sun)/q_(to rec” 20″ ) مجموع کل گرمای دریافتی از خورشید) 〖(q〗_(from sun) (t) تابعی از شدت تابش خورشیدI(t) و مساحت کل سطوح بازتابندهی مزرعهی خورشیدی21A_ref میباشد.
q_(from sun) (t)=I(t)×A_refI(t) بیانگر شدت تابش خورشید بر حسب (〖W.m〗^(-2) ) است و به زمان و مکان جغرافیایی وابسته است. برای طراحی مزرعهی خورشیدی استفاده از پایگاه دادهی محلی برای محاسبهی دقیقتر شدت تابش خورشید توصیه میشود که البته در این پایان نامه مطابق مدل ذکر شده در فصل دوم شدت تابش محاسبه شده است.
شار گرمایی دریافتی رسیور که از بازتاب پرتوهای خورشیدی توسط مزرعهی خورشیدی حاصل میشود همواره کمتر از شار گرمایی دریافتی هلیوستات هاست. پدیدههایی که موجب این اختلاف و کاهش راندمان مزرعهی خورشیدی میشوند را به صورت راندمانهای که در گرمای دریافتی خورشید ضرب میشوند نشان میدهند:
q_(to rec)=q_(from sun) η_(B&S) η_cosine η_ref η_clean η_attenدر ادامه به معرفی و نحوهی تاثیر عوامل کاهش راندمان مزرعهی خورشیدی پرداختهایم.
بلاک و شادو
پدیدهی بلاک و شادو در واقع بیانگر تاثیر هلیوستاتهای مجاور بر یکدیگر میباشد و اثر آن هنگامی که خورشید به افق نزدیک است یعنی قبل از غروب و بعد از طلوع خورشید بیشتر است. پدیدهی بلاک به این معناست که هلیوستات یا بخشی از آن، اصطلاحاً قادر به دیدن خورشید باشد اما رسیور را نبیند یعنی هلیوستات توسط هلیوستاتی که بین آن و رسیور قرار گرفته بلاک شود. پدیدهی شادو زمانی اتفاق میافتد که اصطلاحا هلیوستات یا بخشی از آن قادر به دیدن خورشید نباشد یعنی خط مستقیم هلیوستات و خورشید توسط یکی از هلیوستاتهای مجاور قطع شده باشد.
شکل2-2. پدیدهی بلاک و شادو [15]
به دلیل تغییر موقعیت غیر تکراری خورشید در طول روز و سال و همچنین حرکت سه بعدی هلیوستاتها محاسبهی دقیق فاصلهی بین هلیوستاتها برای به حداقل رساندن اثر بلاک و شادو کار بسیار دشواری است و تا کنون الگوهای تقریبی اندکی برای این هدف ارائه شده است. یکی از الگوهای مناسب برای نیروگاههای متوسط و بزرگ (MW>10) الگوی رادیال استگر میباشد که در آن



قیمت: تومان

c (743)

معاونت پژوهش و فن آوري
به نام خدا
منشور اخلاق پژوهش
با یاري از خداوند سبحان و اعتقاد به این که عالم محضر خداست و همواره ناظر بر اعمال انسان و به منظور پاس داشت مقام بلند دانش و پژوهش و نظر به اهمیت جایگاه دانشگاه در اعتلاي فرهنگ و تمدن بشري، ما دانشجویان و اعضاء هیات علمی واحدهاي دانشگاه آزاد اسلامی متعهد می گردیم اصول زیر را در انجام فعالیتهاي پژوهشی مدنظر قرار داده و از آن تخطی نکنیم:
1- اصل برائت: الزام به برائت جویی از هرگونه رفتار غیرحرفه اي و اعلام موضع نسبت به کسانی که حوزه علم و پژوهش را به شائبه هاي غیرعلمی می آلایند.
2- اصل ترویج: تعهد به رواج دانش و اشاعه نتایج تحقیقات و انتقال آن به همکاران علمی و دانشجویان به غیر از مواردي که منع قانونی دارد.
3- اصل رازداري: تعهد به صیانت از اسرار و اطلاعات محرمانه افراد، سازمان ها و کشور و کلییه افراد و نهادهاي مرتبط با تحقیق.
4- اصل رعایت انصاف و امانت: تعهد به اجتناب از هرگونه جانب داري غیر علمی و حفاظت از اموال، تجهیزات و منافع در اختیار.
5- اصل احترام: تعهد به رعایت حریم ها و حرمت ها در انجام تحقیقات و رعایت جانب نقد و خودداري از هرگونه حرمت شکنی.
6- اصل رعایت حقوق: الزام به رعایت کامل حقوق پژوهشگران و پژوهیدگان (انسان، حیوان و نبات) و سایر صاحبان حق.
7- اصل حقیقت جویی: تلاش در راستاي پی جویی حقیقت و وفاداري به آن و دوري از هرگونه پنهان سازي حقیقت.
8- اصل منافع ملی: تعهد به رعایت مصالح ملی و در نظر داشتن پیشبرد و توسعه کشور در کلیه مراحل پژوهش.
9- اصل مالکیت مادي و معنوي: تعهد به رعایت کامل حقوق مادي و معنوي دانشگاه و کلیه همکاران پژوهش.
نام و نام خانوادگی مجري طرح: جواد عابدیان راد
تاریخ – امضاء
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد علوم و تحقیقات مازندران
تعهدنامه اصالت رساله یا پایان نامه
اینجانب جواد عابدیان راد دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته/دکتراي حرفهاي / دکتري تخصصی / در رشته حقوق جزا و جرم شناسی که در تاریخ 20/06/1392 از پایان نامه / رساله خود تحت عنوان ” بررسی تطبیقی فرزند کشی در حقوق ایران و فقه امامیه و اهل سنت ”
با کسب نمره 17 و درجه بسیار خوب دفاع نموده ام بدینوسیله متعهد می شوم:
1) این پایان نامه / رساله حاصل تحقیق وپژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده ودر مواردي که از دستاوردهاي علمی وپژوهشی دیگران( اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و.. ). استفاده نموده ام، مطابق ضوابط ورویه موجود، نام منبع مورد استفاده وسایر مشخصات آن را درفهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
2)این پایان نامه / رساله قبلا “براي دریافت هیچ مدرك تحصیلی(هم سطح، پائین تریا بالاتر )درسایر دانشگاه ها ومؤسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفده و هرگونه بهره برداري اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع
و.. . از این پایان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهاي مربوطه را اخذ نمایم.
4) چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی ازآن را می پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط ومقررات رفتار نموده و درصورت ابطال مدرك تحصیلی ام هیچ گونه ادعایی نخواهم داشت.
نام ونام خانوادگی:
جواد عابدیان راد
تاریخ و امضاء:
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد علوم و تحقیقات مازندران
گروه حقوق
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد رشته حقوق (M.A)
گرایش: جزا و جرم شناسی
عنوان:
بررسی تطبیقی فرزند کشی در حقوق ایران و فقه امامیه و اهل سنت
استاد راهنما:
دکتر ابوالحسن شاکری
استاد مشاور:
دکتر سیدابراهیم قدسی
نگارش:
جواد عابدیان راد
تابستان 1392
سپاسگذاری
بدون شك جايگاه ومنزلت معلم، اجل از آن است كه درمقام قدرداني از زحمات بي شائبه ايشان بازبان قاصر خويش ودست ناتوان، چيزي بنگاريم اما از آنجا كه تجليل از استاد ومعلم، سپاس از شخصي است كه هدف وغايت آفرينش را تامين ميكند وسلامت روح وروان آدمي در دستان اوست لذا بر خود واجب ميدانم كه از استاد گرامي وعاليقدر جناب آقاي دكتر شاكري كه با حسن خلق وفروتني زحمت راهنمايي اين پايان نامه را بر عهده گرفتند وهمچنين سرور عزيزم استاد محترم جناب آقاي دكتر قدسي كه زحمت مشاوره اين پايان نامه را برعهده گرفتند ونيز تمام كساني كه مرا دراين عرصه كمك وياري رساندند تا افق روشني در زندگي من باز شود، كاميابي وموفقيت همگي آنهارا از خداوند متعال خواستارم.
تقدیم به
اول ازهمه تقديم به روح پدر شهيدم كه جان خود را در راه دفاع از ميهن وآرمانهاي اسلامي خود در جبهه هاي جنگ تحميلي فداي اين مرز و بوم نمود.
و نيز تقديم به همسر و فرزندان عزيزم زهرا و علي كه بدون شك اگرصبر و حوصله شما عزيزان نبود به اين مرحله از زندگي نمي رسيدم.
و همچنين مادرم كه زحمت بزرگ كردن من و برادرانم را به تنهايي و با سختيهاي فراوان متحمل شد.
انشاءالله كه همگي شما در صحت و سلامت باشيد.
فهرست مطالب
عنوان ………………………………………………………………………………………………………………صفحه
چکیده1
مقدمه2
– بيان مساله2
– اهميت وضرورت انجام تحقيق2
– مرور ادبيات وسوابق تحقيق3
– جنبه جديد ونوآوري تحقيق3
_ اهداف تحقيق3
– سوالات تحقيق3
– فرضيه هاي تحقيق3
-روش تحقيق4
فصل اول – کلیات5
1-1- تعريف وا‍‌ژه ها5
1-1-1-مجازات5
1-1-2-فرزند6
1-1-3- قتل6
1-1-4- حقوق ايران6
1-1-5- فقه اماميه7
1-1-6- فقه عامه7
1-2- تاريخچه فرزند كشي ومجازات آن7
1-2-1- دوران جاهليت قبل از اسلام7
1-2-2- دوران بعد از اسلام8
1-2-3- دوران قبل از انقلاب9
1-2-4 – دوران بعد از انقلاب9
1-3- مباني جرم فرزند كشي9
1-3-1- حرمت خون انسان10
1-3-2-کرامت انسان14
1-3-3- اعتقادات دینی واسلامی18
فصل دوم – مجازات فرزند کشی در حقوق ایران20
2-1- بررسی جرم فرزند کشی در حقوق ایران20
2-1-1- تعریف قتل ومجازات آن در حقوق ایران23
2-1-2- اقسام فرزند کشی24
2-1-2-1- فرزند کشی عمدی24
2-1-2-2-فرزند کشی غیر عمدی25
2-1-3-تفاوت بچه کشی با فرزند کشی25
2-1-4-عناصر تشکيل دهنده جرم فرزندکشی25
2-1-4-1-عنصرقانونی……………………………………………………………………………………………………..25
2-1-4-2-عنصرمادی ……………………………………………………………………………………………………..26
2-1-4-3-عنصرروانی…………………………………………………………………………………………………….26
2-1-5-عنصر مادی جرم فرزند کشی………………………………………………………………………………….26
2-1-5-1- وجود فرزند زنده26
‌2-1-5- 2-فعل پدر27
2-1-6-عنصر روانی جرم فرزند کشی29
2-1-6-1-آگاهی جانی بر کشنده بودن فعل(علم قاتل )29
2-1-6-2 – قصد فعل33
2-1-6- 3 – قصد شخص معين34
2-1-6-4 – قصد نتيجه35
2-1-7- عنصر قانوني جرم فرزند كشي در حقوق ايران36
2-2- بررسی مجازات فرزندکشی در حقوق ایران37
2-2-1-ديه37
2-2-2-تعزير38
2-2-3- مستندات قانونگذار در وضع ماده 220 قانون مجازات اسلامی38
فصل سوم- بررسی فرزند کشی در فقه عامه41
3-1- فقه شافعي41
3-2- فقه حنبلي42
3-3- فقه حنفي43
3-4- فقه مالكي43
3-5- نتيجه گيري در جرم فرزندکشی از منظر فقه عامه44
فصل چهارم –مجازات فرزند کشی در فقه امامیه46
4-1-روایات46
4-1-1- صحیحه حمران46
4-1-2- صحیحه حلبی47
4-1-3- صحیحه دوم حلبی47
4-1-4- روایت فضیل بن یسار48
4-1-5- روایت علاء بن الفضیل48
4-1-6- روایت ابوبصیر49
4-1-7- روایت اسحاق بن عمار49
4-1-8- روایت جابر49
4-1-9- صحیفه ظریف50
4-1-10- روایت أنس بن محمد50
4-2- بررسی روایات50
4-2-1- دسته بندی روایات51
4-2-2-بررسی الفاظ قاعده51
4-2-3- مجازات تعزیر در قتل فرزند51
4-2-4- مواردی که والد در صورت قتل فرزندش کشته می شود.51
4-2-4-1-در صورتی که والد، معتاد به قتل فرزندش باشد51
4-2-4-2-در صورتی که والد، محارب بوده ودر حین محاربه فرزندش را بکشد52
4-2-4-3-در صورتی که والد با فرزندش زنا کند52
4-2-4-4-در صورتی که والد فرزند رضاعی خود را به قتل رساند.52
4-2-5- استدلال اماميه برعدم قتل پدر به دليل كشتن فرزند53
4-2-5 -1-روايات و نصوص53
4-2- 5-2-اجماع53
4-2-5-3- شهرت53
فصل پنجم –نقدی بر معافیت پدر از قصاص در قتل فرزند56
5-1-موافقین معافیت پدراز قصاص در قتل فرزند56
5-1-1-دیدگاه موافقین شرط ابوت در عدم قصاص پدر56
5-1-1-1- المقنع في الفقه58
5-1-1-2- المقنعه في الاصول و الفروع58
5-1-1-3- الكافي في الفقه59
5-1-1-4- النهايه في مجرد الفقه و الفتاوي59
5-1-1-5- فقه القرآن59
5-1-1-6- اللمعه الدمشقيه59
5-1-1- 7-الخلاف والمبسوط59
5-1-1-8- جواهر الكلام في شرح شرايع الاسلام60
5-1-1- 9-جامع المدارك في شرح المختصر النافع60
5-1-1- 10-تحرير الوسيله60
5-1-1-11- استفتا از مراجع درباره فرزندکشی61
5-1-2- توجیه وضع قا نون معا فیت پدراز قصاص62
5-1-3- نقد استدلالات موافقین شرط انتفای ابوت63
5-1-4- شروط لازم برای قصاص قاتل64
5-1-4-1- شروط ثبوت قصاص64
5-1-4-2- شروط اجرای قصاص65
5-1-4-3- مفهوم شرط معافیت پدر از قصاص وتاثیر آن درحقوق ایران66
5-1-4-4- نظریه ای جدا از روایات ونقدی بر ماده 220 قانون مجازات اسلامی68
5-2- مخالفین عدم قصاص پدر در قتل فرزند70
5-2-1- دیدگاه مخالفین شرط انتفاء ابوت در قصاص (دیدگاه برخی از فقهای عامه )70
5-2-2-نظر آیت الله صانعی به عنوان مخالف عدم قصاص پدر70
5-2-3- بررسی فلسفه معافیت قصاص پدر از قتل فرزند در فقه امامیه وعامه وکاربرد آن درحقوق ایران72
5-2- 4-بررسی ارتكاب فرزند كشي با فعل غير مادي در فقه اماميه با فقه عامه74
5-2-5- راه فرار قانونی برای قاتل از قصاص باتوجه به قانون انتفاء ابوت75
5-2-6-پیشنهاد اصلاح ماده 220قانون مجازات اسلامی76
نتیجه گیری78
منابع81
چکیده انگلیسی ………………………………………………………………………………………………………………………….82
چکیده
پایان نامه مذکور به بررسی فقهی و حقوقی پدیده فرزند کشی در فقه امامیه و بررسی تطبیقی آن با فقه عامه و حقوق ایران میپردازد، در فقه امامیه و عامه و نیز قانون مجازات ایران پدر و جد پدری در قتل فرزند قصاص نمیشوند بلکه به تعزیر و پرداخت دیه محکوم می شوند. در قرآن آیه ای دال بر این حکم وجود ندارد بلکه روایات صحیحهای وجود دارد که عدم قصاص پدر در قتل فرزند را تایید میکند. حکم قتل عمد قصاص است ولی یکی از استثنائاتی که وجود دارد قتل فرزند توسط پدر است، در قانون مجازات ایران ماده 220 به صراحت پدر و جد پدری را معاف از قصاص دانسته است، ولی این حکم معافیت از قصاص شامل مادرنمیشودكه محل اشکال و اختلاف است وهمچنين اينكه معافيت از قصاص پدربخاطر رابطه ابوت وي بر فرزند است نه ولايت ايشان .
رهبر حكومت اسلامي ميتواند با توجه به مصلحت نظام وقوانين ثانويه حبس ابد براي قاتل در خواست نمايد ولي حكم قصاص نميتواند بدهد كه اين نيز باتوجه به حقوق بشر امروزي جاي سوال دارد. فقه امامیه و عامه براساس کتاب و روایات و کلمات فقها استناد شده است، اکثر فقها الحاق جد پدری به حکم معافیت را پذیرفتهاند به اینصورت که هر کس عالماً و عامداً مرتکب قتل دیگری شود قصاص میشود مگر والد که در صورت قتل ولد خویش قصاص نمیشود که در اینجا منظور از والد پدر و پدر پدر و هرچه بالاتر رود که جد محسوب میشود.
واژگان کلیدی: مجازات –فرزند- قتل – حقوق ایران- فقه امامیه –فقه عامه.
مقدمه
هر جرمي به تناسب خود داراي مجازاتي است مجازات قتل همواره به عنوان يك عامل تسلي دهنده بازماندگان مقتول مدنظربوده است.
مجازات قتل، قصاص ودرمرحله خفيفتر آن، تبديل قصاص به ديه ميباشد كه اولياءدم اجراي آن را نسبت به قاتل خواستار ميباشند.
در بحت قصاص نفس اولياء دم معمولا نقش تعيين كننده اي در مورد مجازات قاتل دارند وباعفو ولي دم، قاتل زندگي خويش را ادامه داده وباعدم بخشش او زندگيش خاتمه پيدا ميكند.
معمولا علقه و رابطهاي كه ميان پدر ومادر وفرزندان وجود دارد مانع هتك حريم جاني فرزندان از جانب والدين ايشان ميشود لكن مواردي است كه به ندرت اتفاق ميافتد كه مرتكب قتل، از اولياءدم (پدرومادر) است، يعني حيات فرزند را كساني از او سلب ميكنند كه خود عامل بوجود آوردن آن بوده اند وبه عنوان سرپرست وولي قانوني او محسوب ميشوند بنابراين بر طبق فقه اماميه وفقه عامه ونيز حقوق ايران كه برگرفته از فقه اماميه ميباشد حكم قصاص در مورد ايشان مانند سايرين نبوده ومورد دقت ومداقه است.
قانون مجازات اسلامي در ماده 220 مقرر ميدارد: «پدر يا جد پدري كه فرزند خودرا بكشد قصاص
نميشود وبه پرداخت ديه به ورثه مقتول وتعزير محكوم خواهد شد »
طبق اين قانون پدر از حكم قصاص نفص مبرا شده وبه پرداخت ديه وتعزير محكوم ميشود كه مجازات تعزير از 3 تا 10سال حبس ميباشد.
– بيان مساله
با توجه به اینکه جرم فرزند کشی از دیدگاه اسلام به شدت نکوهش شده و خداوند متعال مردم را از کشتن فرزندان خویش منع کرده است حال چه به واسطه فقر وتنگدستی و یا عوامل دیگر ولی این مسئله با توجه به عدم قصاص برای پدر و جد پدری مقتول مغایرت دارد بطوری که گاهی اوقات سرزنش افکار عمومی از عدم مجازات پدر و جد پدری درصورت قتل فرزند خویش باعث میشود انسان به فکر فرو رود که آیا این فرمان عدم مجازات پدر و جد پدری مقتول درقرآن آمده است یا خیر و همچنین اینکه آیا اهل سنت نیز به این دستور قرآن عمل می کنند یا خیر؟
– اهميت وضرورت انجام تحقيق
اهمیت و ضرورت این مسئله زمانی روشن می شود که درحال حاضر با توجه به فشارهای سازمانهای
بین المللی درخصوص دفاع از حقوق بشر وافکار عمومی آیا براستی عدم مجازات یک قاتل به صرف اینکه پدریا جدپدری مقتول است از لحاظ شرعی و عرفی و وجدانی صحیح است و اگر صحیح میباشد چرا مادر طفل در صورت قتل فرزند خویش باید قصاص گردد.
– مرور ادبيات وسوابق تحقيق
درخصوص جرم فرزند کشی درحقوق ایران بطور پراکنده مقالههائی از طرف بعضی اساتید دانشگاه و وکلای محترم انتشار یافته ولی درخصوص بررسی تطبیق این جرم با توجه به فقه امامیه و اهل سنت هنوز مطلبی که به تفصیل بیان شده باشد پیدا نشده است و تحقیق مفصلی در این مورد انجام نشده است.
– جنبه جديد ونوآوري تحقيق
در فقه امامیه مجازات خاص این جرم بیان شده است ولی این مطالب که آیا این مجازات مورد قبول فقه اهل سنت نیز می باشد یا خیر؟ و نیز اینکه آیا ایشان با توجه به دستور قرآن مبنی برعدم مجازات پدر و جد پدری مقتول وی را از مجازات معاف می کنند یا خیر؟
_ اهداف تحقيق
1- بررسی عدم مجازات پدر و جدپدری در صورت قتل فرزند در فقه امامیه.
2- بررسی عدم مجازات پدر وجدپدری در صورت قتل فرزند در فقه اهل سنت.
3- بررسی تطبیقی مجازات مادر در صورت قتل فرزند در فقه امامیه و اهل سنت
4- بررسی جرم فرزند کشی از دیدگاه قرآن و آیات و روایات.
– سوالات تحقيق
1- آیا مادر هم به حکم معافیت از قصاص ملحق می شود ؟
2- آیا حکم معافیت از قصاص فقط شامل پدر و جد پدری شرعی می شود ؟
3- آیا معافیت از حکم قصاص ناشی از حق ولایت است یا ابوت ؟
4- آیا ولی امر و رهبر حکومت اسلامی می تواند حکم معافیت از قصاص را لغو کند ؟
– فرضيه هاي تحقيق
1-منظور از والد در فقه امامیه واهل سنت شامل مادر نمي شود.
2- حکم عدم قصاص شامل پدر طبیعی و غیر شرعی هم میشود زیرا این فرزند از پدر غیر شرعی خویش ارث میبرد پس پدر ازحق عدم قصاص هم برخوردار است.
3- عدم قصاص ناشی از رابطه ابوت آنها بر فرزندان میباشند.
4- مراجع تقلید نمیتوانند اجرای قصاص پدر و جدپدری درخصوص قتل فرزند را منطبق با شرع اعلام کنند.
-روش تحقيق
تجزيه و تحليل مبتني بر روش كتابخانه اي و فيش برداري است.
فصل اول – کلیات
1-1- تعريف واژه ها
1-1-1-مجازات
مجازات در لغت «پاداش نیکی یا بدی را دادن، سزای بدی را دادن»  و نیز به معنی «پاداش دادن و جزا دادن در نیکی و بدی»  آمده است.
در اصطلاح نیز تعاریف گوناگون از مجازات به عمل آمده است:
مجازات عبارت از نوعی عکس العمل و ضمانت اجرای هر فعل یا ترک فعلی است که در قانون جزا پیش‌بینی شده و انواع آن مشخص می‌گردد.
و در جای دیگر آمده است:
مجازات عبارت از آزاری است که قاضی به علت ارتکاب جرم و به نشانة نفرت جامعه از عمل مجرمانه و مرتکب آن، برای شخص که مقصّر است، بر طبق قانون تعیین می‌کند.
مجازات عبارت است از عکس العمل اجتماعی به صورت رنج و تعبی که بر بزهکار اعمال می‌شود.
و مجازات مشقتی است که قانون بر متخلفان در امور کیفری تحمیل می‌کند، مانند: حبس و اعدام و جزای نقدی.
از مجموع آنچه در تعریف «مجازات» آمده است این‌طور برداشت می‌شود که مجازات، عبارت است از عکس العمل اجتماعی مبتنی بر قانون ‌در برابر اعمال ارتکابی بزهکار. در حقیقت همة حقوقدانان بر قانونی بودن مجازات و تعیین نوع و میزان آن اجماع دارند. آنچه در مورد مجازات حائز اهمیت است میزان جریحه‌دار کردن احساس اجتماعی است که مطابق آن باید عکس العمل قانونی صورت بگیرد و نباید حقوق مجرم در اثر عکس العمل اجتماعی پایمال گردد. از طرفی هم نباید در برخی موارد مخدوش شدن احساس جمعی نادیده انگاشته شود مانند: جرایم قتل، ‌افساد در زمین و مانند آن.
1-1-2-فرزند
منظور از فرزند در اين بحث فرزندِ صلبی است و روابط پدر فرزندی ناشی از قرابت رضايی و يا پدر خواندگی را شامل نمیشود. بنابراين اگر کسی پسرخوانده خود را به قتل برساند قصاص خواهد شد.
جنسيت فرزند، سن او و همچنين تساوی در دين نيز موثر در قضيه نبوده و صِرف بودن رابطه پدری و فرزندی مانع قصاص خواهد بود اگر چه پدر کافر بوده و فرزند مسلمان خود را به قتل برساند. دوران جنينی طفل نيز احکام خاص خود را دارد. در قانون مدنی ايران و فقه اسلام طفل بايد از رابطه مشروع به وجود آمده باشد تا فرزند قانونی محسوب شود و اگر طفلی از رابطه نامشروعِ زن و مردی متولد گردد با پدر و مادر طبيعی خود رابطه کامل حقوقی نخواهد داشت مثلا طفلِ حاصل از رابطه نامشروع و زنا هرچند از جهت حرمت نکاح مثل فرزند حاصل از نکاح صحيح است ولی از پدر و مادر طبيعی خود ارث نمی برد.
1-1-3- قتل
درباره قتل گفته اند که سلب حيات از انسانی ديگر بصورت غير قانونی. عمد در قتل زمانی حاصل می شود که شخصِ قاتل قصد انجام فعل مجرمانه را داشته باشد و همينطور قصد نتيجه ای را که از انجام فعل مجرمانه حاصل می شود. بنابراين قصد عنصر روانی قتل عمد را تشکيل می دهد.
مرتکب قتل عمدی که مجازات آن مرگ است احترام جان خود را از دست می دهد و اصطلاحاً مهدورالدم می شود.
1-1-4- حقوق ايران
قانونگذار در ماده 220 ق.م.ا میگويد: ” پدر يا جد پدری که فرزند خود را بکشد قصاص نمیشود و به پرداخت ديه به ورثه مقتول و تعزير محکوم خواهد شد”.
تعزيری که به آن اشاره شده در ماده 612 ق.م.ا فصل هفدهم جرايم عليه اشخاص و اطفال به شکل سه تا ده سال حبس تعزيری است: ” هر کس مرتکب قتل عمد شود و شاکی نداشته يا شاکی داشته ولی از قصاص گذشت کرده باشد و يا به هر علت قصاص نشود در صورتی که اقدام وی موجب اخلال در نظم و صيانت و امنيت جامعه يا بيم تجری مرتکب يا ديگران گردد دادگاه مرتکب را به حبس از 3 تا 10 سال محکوم مینمايد”.
1-1-5- فقه اماميه
در فقه امامیه به پدیده فرزندکشی اشاره شده و فقیهان پس از برشمردن شرائط قصاص، به شرط انتفاء ابوت در قصاص اشاره مینمایند. آنها معتقدند که بر اساس روایات صحیحالسند و واضحالدلاله در صورتی که پدری فرزند خود را به قتل برساند، از قصاص معاف میشود و تنها مکلف به پرداخت دیه به ورثه مقتول، تعزیر و.. . میباشدومستند اين حكم را روايتي از امام جعفر صادق (عليه السلام) ميدانند كه ميفرمايند: «لايقتل الوالد بولده و…»
1-1-6- فقه عامه
علماي اهل سنت نيز همچون فقه اماميه بر عدم قصاص پدر درقتل فرزند تاكيد دارند واين حكم را از حديث نبوي (ص)اتخاذ كرده اند كه در جواب پسري كه از ظلم پدرش شكايت داشت ميفرمايد: «انت ومالك لابيك».
1-2- تاريخچه فرزند كشي ومجازات آن
در مورد تاریخ فرزند کشی میتوان گفت که از قبل از اسلام فرزند کشی در جوامع بدوی اعراب بادیه نشین رایج بوده که کشتن فرزند دختر را افتخاری برای خود میدانستند وحال با توجه به این مطلب آنرا به چهار دسته تقسیم نموده که عبارتند از1) دوران جاهلیت قبل از اسلام 2) دوران بعد از اسلام 3) دوران قبل از انقلاب 4) دوران بعد از انقلاب .
1-2-1- دوران جاهليت قبل از اسلام
فرزندکشی پدیدهای است که از گذشتههای دور در جوامع مختلف انسانی رایج بوده است و تنها اختصاص به جاهلیت قبل از اسلام ندارد. لوید دوماژ در کتاب «تاریخ طفولیت» خود نشان میدهد که کشتن نوزاد مشروح و نامشروع یک قاعده معمول در عهد عتیق بوده است. موضوع فرزندکشی در تورات و قبل از آن وجود داشته و مردمان به طور واهی فرزندان خود را در پای بتان قربانی میکردند.
فرزندکشی یکی از وحشیانهترین و شنیعترین اعمالی است که در مکان امن خانواده میتواند رخ دهد. با این وجود نمیتوان از وقوع این امر در طول تاریخ چشم پوشید. صاحبان قدرت و منصب، فرزندان خود را برای جلوگیری از رقابت در سلطنت به قتل میرساندند، به نحوی که فرزندکشی به امری توجیهپذیر تبدیل شده بود.
اما در جاهلیت، فرزندکشی از رشد فزایندهایی برخوردار بوده است. اعراب جاهلی که به صورت جاهلی زندگی میکردند از همان آغازین روزها به تصور مالکیت زن به زندگی خود ادامه میدادند و لذا نه تنها برای زنان و فرزندان شخصیت حقوقی که حتی شخصیت حقیقی قائل نبودند و با توجه به چنین
پیشفرضها و تصورهایی کشتن فرزند و زنان برای آنان چندان غیرمعقول و غیرمنطقی جلوه نمیکرد. اعراب جاهلی زنده به گور کردن دختران را برای حفظ آبروی خود و نیز عدم کارایی اقتصادی و جنگی، جزو فرهنگ خود میدانستند.
امروزه قتل در هر نوع امری مذموم و ناپسند است. فرزندکشی به جز بعد منفی آن جنایتی است که هیچ توجیه عقلانی و منطقی ندارد چرا که کودکان در درون خانه خود که به عنوان یکی از امنترین و سالمترین اماکن برای آنهاست انتظار دارد که تحت حمایت والدین خود قرار گیرند، اما وقتی قتل، توسط پدر و مادر طفل رخ دهد تهدید جدی برای کودکان به شمار میرود.
1-2-2- دوران بعد از اسلام
وجود همین رسم شنیع فرزندکشی شان نزول آیاتی چند از قرآن کریم است که فرزندکشی را به عنوان امری منفور نهی فرموده و آن را «خطایی بزرگ» قلمداد کرده است.خداوند متعال در آیه 31سوره مبارکه اسرا می فرماید:«ولاتقتلوا اولادکم خشیه املاق نحن نرزقهم و ایاکم ان قتلهم کان خطا کبیرا»هرگز فرزندان خود را از ترس فقر به قتل نرسانید که مارازق شما و آنها هستیم زیرا قتل فرزندان، بسیار گناه بزرگی است.
همانطور که در فوق ملاحظه می شود خداوند متعال در مقابله با رسم شنیع فرزند کشی به صراحت تامین امنیت جانی فرزندان را مورد سفارش قرار داده است و فرزند کشی را «گناه و خطای بزرگ »و « عمل حرام »دانسته است. فایده ای که مطالعه آیات مربوطه در قرآن کریم در بحث ما دارد آن است که از آیات مزبور استنباط می شود بر خلاف توهمی که در آن در مورد تساحل و تسامح اسلام در مورد حمایت از فرزندان در خانواده پیش آمده، خداوند متعال به «تامین امنیت جانی فرزندان اعم از دختر پسر» تاکید بسیار دارد. بنابر این با توجه به تاکیدات فراوان قرآن برحفظ جان و امنیت جسمی فرزندان قوانین و مقرراتی که در مجلس شورای اسلامی به عنوان قوه قانون گذاری ایران وضع می شود، نباید به نحوی باشد که سبب تشویق یا لااقل تایید عمل فرزندکشی تلقی گردد زیرا همان طور که ملاحظه فرمودید جرم فرزندکشی به شدت مورد نهی قرآن کریم قرار گرفته و هم ردیف اعمال شنیع دیگری مانند شریک آوردن برای خدا قلمدادشده است.
با آغاز نبوت حضرت محمد (ص) وشروع اسلام ايشان به شدت فرزند كشي را نهي كردند و آنرا از گناهان بزرگ ميدانستند و در برابر همه دختر بزرگوار خودشان بي بي فاطمه زهرا(س) راميبوسيدند و احترام زيادي براي ايشان قائل ميشدند.
1-2-3- دوران قبل از انقلاب
اما تاریخچه قتل عمد نشان میدهد که از حدود قرن 13 به بعد در بیشتر کشورهای جهان مجازات اعدام برای قتل عمد پیشبینی شده است. در ایران نیز پس از تصویب قانون مجازات عمومی در سال 1304 ماده 107 این قانون مقرر میداشت که: «مجازات مرتکب قتل عمدی» اعدام است مگر مواردی که قانوناً استثناء شده باشد. مطابق ماده 192 قانون مذکور، کسان مقتول تنها از تخفیف مجازات برخوردار بودند. و چون در قبل از انقلاب به لحاظ عدم اجراي مجازات قصاص بحث شرط انتفاء ابوت در قانون مجازات عمومي منتفي بوده وجايگاهي در اين قانون نداشته است وپدري اگر فرزند خودرا به قتل ميرساند همانند بقيه قاتلين ديگر مجازات ميشد.
1-2-4 – دوران بعد از انقلاب
بعد از پيروزي انقلاب اسلامي ايران وبراساس قانون اساسي مصوب جمهوري اسلامي ايران كليه قوانين ازجمله قوانين جزايي كه براساس فقه اسلامي وفقه جزايي اسلام مدون وپس از تصويب جايگزين قوانين قبلي شدند، قانون حدود وقصاص ومقررات آن وقانون ديات وقانون تعزيرات ونيز قانون مجازات اسلامي در سال 1361 و1362 براي مدت پنج سال به صورت آزمايشي مورد تصويب قرار گرفتند.
بعد از پايان مهلت مقرره لايحه مزبوردرجلسه 8/5/1370 مورد تصويب كميسيون امورقضايي وحقوقي مجلس شوراي اسلامي قرار گرفت وبا پنج سال مدت آزمايشي آن موافقت گرديد از آنجا كه ماده 5 اين لايحه مورد اختلاف مجلس شوراي اسلامي وشوراي نگهبان بود، لذادر جلسه روز پنج شنبه 7/9/1370 مجمع تشخيص مصلحت نظام ماده فوق الذكر عينا به تصويب رسيدوبه صورت قانون مجازات اسلامي ابلاغ گرديد (روزنامه رسمي جمهوري اسلامي ايران، چهارشنبه 11/5/1370، سال چهل وهفتم، شماره 1364)
1-3- مباني جرم فرزند كشي
ماده205 قانون مجازات اسلامی مقرر داشته:«قتل عمد برابر مواد این فصل موجب قصاص است.»
همچنین ماده257مقرر داشته: «قتل عمد موجب قصاص است…»بنابراین به طور کلی بر اساس مقررات فقه اسلامی و قانون مجازات اسلامی، مجازات اصلی جرم قتل عمد«قصاص» است منتهی براساس همان مقررات فقه اسلامی و قانون مجازات اسلامی، در برخی از مواقع، علی رغم این که قتل ارتکابی عمدی است مجازات قصاص ثابت نمی گردد. در واقع بر حکم کلی قصاص قتل عمدی استثنائاتی وارد می شود یا استثنائی خیلی بزرگ که در راه ثبوت قصاص وجود دارد «رابطه ی ابوت»بین قاتل و مقتول است. یعنی اگر پدری فرزند خود را بکشد به رقم احراز عمدی بودن جنایت مجازات پدر قصاص نخواهد بود بلکه در اینجا مجازات اصلی مشتمل بر پرداخت دیه و تعزیر است. این حکم براساس روایات اسلامی در ماده 220 قانون مجازات اسلامی منصوص گردیده است.البته این تنها موردی نیست که با احراز عمدی بودن جنایت نمی توان حکم به قصاص قاتل داد بلکه در موارد دیگر مانند برخی از صور عدم تساوی دین قاتل و مقتول هم به رغم عمدی بودن جنایت، مجازات قصاص ثابت نمی گردد.برای مثال چنانچه کافری عمدا یک مسلمان را به قتل برساند مجازات قصاص به لحاظ کافر بودن قاتل ثابت نمیگردد ولی آنچه در این تحقیق مورد بحث قرار می گیرد همان «رابطه ی ابوت»است که در ذیل به سه قسمت تقسیم شده اند که عبارتند از:
1) حرمت خون انسان 2) کرامت انسان 3)اعتقادات دینی واسلامی.
1-3-1- حرمت خون انسان
اصل اولي درباره انسان هاي ديگر احترام به خون آن ها و حفظ حيات همگان است و حياتي که انسان مانند هر موجود زنده ديگري دارد حق اوست و ديگران بايد اين حق را محترم بشمارند و حفظ کنند. به همين جهت در ماده دو اعلاميه اسلامي حقوق بشر آمده است: زندگي موهبتي است الهي و حقي است که براي هر انسان تضمين شده است و بر همه افراد و جوامع و حکومت ها واجب است که از اين حق حمايت و در مقابل هر تجاوزي عليه آن ايستادگي کنند و کشتن هيچ کس بدون مجوز شرعي جايز نيست. در ماده سوم اعلاميه جهاني حقوق بشر نيز آمده است که هر فردي حق زندگي، آزادي و امنيت دارد. قرآن کريم احياي يک انسان را حيات همه و مرگ و قتل يک انسان را کشتن همه مي داند و مي فرمايد: « من قتل نفسا بغير نفس او فساد في الارض فکانما قتل الناس جميعا» (مائده، 451) (هر کس انسان را بدون ارتکاب قتل و بدون فساد در روي زمين به قتل برساند گويي همه انسان ها را کشته است و کسي که انساني را از مرگ نجات دهد گويا همه انسان ها را از مرگ نجات داده است).
بر اساس اين آيه اهميت حيات و مرگ يک انسان از نظر قرآن کاملا آشکار مي شود، که حيات يک انسان همانند حيات همه انسان ها و مرگ يک انسان هم مرگ همه انسان هاست.به عنوان نمونه به تعدادی از آیات قرآن که درآن به قصاص نفس تاکید زیادی شده است اشاره میکنیم :
مائده، آیه 32
« مِن أجلِ کَتَبنا علی بنی اسرائیل أَنَّه مَن قَتَل نَفساً بغیرِ نفٍس اَو فَسادٍ فی الارضِ فکمأنَّا قَتَل النّاسَ جمیعاً وَ مَن اَحیاها فَکَاَنَّما اَحیا النّاسَ جمیعاً»
« برای این بر بنی اسرائیل نوشتیم که هرکسی دیگری را بکشد – نه در برابر قتل کسی یا تبهکاری در زمین – مانند آن است که همه مردم را بکشد و آن کسی که او را زنده کند، گویا همه مردم را زنده ساخته است.»
از دیدگاه آیه شریفه، کشتن نابحق فرزند از سوی پدر و مادر، گناهی بزرگ و دارای کیفر و مجازاتی بسیار سنگین بوده و در نزد خداوند به منزله کشتن همه مردم است. از دیدگاه الهی مقتول اگر چه فرزند قاتل است، لکن از حق حیاتی مساوی با پدر یا مادر خود برخوردار بوده و قاتل با این اقدام خود تنها فرزند خود را به قتل نرسانده است، بلکه حرمت انسانها را هتک نموده و به عبارتی امنیت جانی را از همگان سلب کرده است.
بدیهی است پدر یا مادر با کشتن فرزند خود غضب و عذاب بزرگی را به سوی خود جلب می کنند و براساس آیه شریفه فوق کشتن همه انسانها و فرزند هر دو به طور یکسان عامل غضب و عذاب بزرگ الهی هستند؛ اگر چه از نظر کیفیت فرق می کنند.
بنابراین براساس آیه شریفه فوق کشتن نابحق فرزند نه تنها گناهی بزرگ، ممنوع و حرام است بلکه مستوجب کیفر و مجازاتی بسیار سنگین می باشد.
بقره ، آیه 178
« یا ایها الذین امنو کتب علیکم القصاص فی القتلی الحر بالحر و العبد بالعبد والانثی بالانثی فمن عفی له من اخیه شی فاتباع بالمعروف و اداء الیه باحسان ذلک تخفیف من ربکم و رحمه فمن اعتدی بعد ذالک فله عذاب الیم. »
« ای گروه مومنان! بر شما قصاص (خونخواهی) در مورد کشتگان واجب شده است . آزاد در برابر آزاد و بنده در برابر بنده، و زن در برابر زن و آن کس که به او از برادرش چیزی بخشیده شده است پس به خوبی پیروی کند و به نیکویی به او بپردازد این حکم کاهش و رحمتی از جانب پروردگار شماست، پس آن کسی که پس از این تعدی کند برای او عذابی دردناک است.»
بقره، آیه 179
« ولکم فی اقصاص حیوه یا اولی الالباب لعلکم تتقون»
« و برای شما در قصاص (خون خواستن) زندگی است، ای خردمندان! شاید پرهیزکاری کنید.»
قالبی نو آن را مورد تاکید قرار می دهد.
همچنین آیه شریفه به نحو بارزی درصدد بیان مزیت قصاص بر عفو است. عفو هرچند که تخفیف و رحمت است، لکن این تخفیف نسبت به قاتل و به مصلحت اوست، در حالی که آنچه اهمیت وافری در نزد قانونگذار الهی دارد، تامین مصلحت عموم است که تنها با قصاص تامین می شود. قصاص است که حیات انسانها را ضمانت می کند، نه عفو کردن و دیه گرفتن.
اسراء آیه 33
« ولا تقتلوا النفس التی حرم الله الا بالحق و من قتل مظلوماً فقد جعلنا لولیه سلطاناً فلایسرف فی القتل انه کان منصوراً »
« و نفسی را که خدا حرام کرد ( محترم داشت) جز به حق نکشیدوکسی که به ستم کشته شود، برای خونخواهی او فرمانروایی قراردادیم که باید در کشتار فزون نرود بدانید که او پیروز است.»
همچنانکه در ذیل آیات پیشین بیان شد نفس آدمی در نزد خالق انسانها از آنچنان احترام و جایگاه شایسته ای برخوردار است که قتل یک نفر را به مثابه قتل همگان می داند بر این اساس قتل فرزند توسط پدر و مادر ممنوع می باشد ولی اگر فرزند از گروه محاربان فسادگر باشد و با توجه به نقش دادگاه به خاطر محاربه از سوی پدر یا مادر به قتل برسددر این صورت قتل فرزند مجازاتی را در پی نخواهد داشت.
نساء، آیه 93
« و من یقتل مومنا متعمدا فجزاوه جهنم خالدا فیها و غضب الله علیه و لعنه واعد له عذابا عظیما»
« و کسی که مومنی را دانسته و خواسته بکشد، پس کیفرش دوزخ است، جاودان در آن و خدا براو خشم آورد و دورش کند و برای او عذابی بزرگ آماده کند.» در این آیه شریفه خداوند تبارک و تعالی قتل عمدی مومن را نکوهش کرده و برای قاتل پنج نوع کیفر به شرح زیر اعلام می کند :
1- جهنم
2- استقرار دائمی و جاودان در جهنم
3- خشم و غضب الهی
4- دوری از رحمت الهی
5- آماده سازی عذابی بزرگ برای قاتل
بر همین اساس اگر پدر و یا مادری فرزندشان را عمداً به قتل رسانند نه تنها مستوجب عذاب و مجازاتهای سنگین پنجگانه مقرر در آیات شریفه خواهند بود بلکه توبه آنان نیز دارای شرایط خاصی بوده و علاوه بر پشیمانی از اقدام ارتکابی و الزام به پرداخت کفاره لازم است خود را به ورثه و اولیاء فرزندشان تسلیم کند و آنان نیز بر حسب شرایط مقرر در قصاص، به عفو مطلق و یا عفو مشروط به اخذ دیه به هر میزانی مختار خواهند بود.
نساء آیه 92
« و ما کان لمومن آن یقتل مومنا الا خطاء و من قتل مومنا خطا فتحریر رقبه م‍ؤمنهٍ و ديهُ مسلَّمهُ الي اهله الّا ان يَصَّدَّقوا فان كان من قوم عدوٍ لَكُم و هو مؤمنُ فتحريرُ رقبهٍ مومنهٍ وان كان من قوم بينكم و بينهم ميثاقُ فدِيهٌ مسلَّمهٌ الي اَهلهِ و تحريرُ رقبهٍ مومنهٍ فمن لم يَجِد فصيامُ شهرينِ متتابعينِ توبهً من الله و كان اللهُ عليماً حكيماً»
«هيچ مومني مجاز نيست كه مومني را بكشد هر چند به خطا قتل واقع شود و كسي كه مومني را به خطا بكشد‌آزاد كردن بنده مومني و خونبهايي – كه به خاندانش پرداخت شود – بر عهده اوست مگر آنكه ببخشند و اگر از گروهي باشند كه دشمن شما هستند و او مومن باشد‌پس آزاد كردن بنده مومني (بر عهده اوست) و اگر از گروهي باشد كه ميان شما و ايشان پيماني است پس خونبهايي كه به خويشان او پرداخت شود و نيز آزاد ساختن بنده مومني (بر عهده او خواهد بود) و آن كس كه نيابد (نتواند) پس روزه دو ماه پي در پي‌توبه اي از نزد خداست و خدا داناي حكيم است.»
علاوه بر آيات فوق به آيات ديگري نيز بر وجوب قصاص استناد مي شود كه اطلاق يا عموم آنها شامل پدر و مادري است كه اقدام به قتل فرزندشان مي كنند. در اينجا تنها به ذكر اين دسته از آيات اشاره شده و از شرح آنها خودداري مي شود:
شوري،‌آيه 40
« و جزاء سيئهٍ سيئهٌ مثلها فمن عفي و اصلح فاجرُهُ علي الله انّه لا يحبُّ الظالمينَ»
« و كيفر بدي، بديي است مانندش و آن كه در گذرد و اصلاح كند،‌ پس پاداش او برخداست، همانا او ستمگران را دوست ندارد»
شوري، آيه 41
« و لمن انتصرَ بعدَ ظلمهِ فَاولئكَ ما عليهم من سبيلٍ»
« و همانا آن كه پس از ستمي كه بر او شود، ياري جويد بر ايشان راهي (تعرض) نيست»
نتايج بررسي از آيات شريفه قرآن كريم :
1- كشتن نابحق فرزند از سوي پدر و مادر،‌گناهي بزرگ و داري كيفر و مجازاتي بسيار سنگين است ودر نزد خداوند به منزله كشتن همه مردم مي باشد.
2- فرزند از حق حياتي مساوي با پدر و مادر خود برخوردار بوده و قاتل با اين اقدام خود تنها فرزند خود را به قتل نرسانده است، بلكه حرمت انسانها را هتك نموده و امنيت جاني را از جامعه انساني سلب كرده است.
3- قصاص جاني و مقابله به مثل با او،‌ بر مؤمنان فرض و واجب شده است و قاتل هر كه باشد و هر نسبتي كه با مقتول داشته باشد حتي اگر پدر يا مادر او باشد مستوجب قصاص و قتل است.
4- حكم اولي در مجازات قتل عمد قصاص است ‌لكن اولياء دم در عفو جاني نيز مجازند و پدر و مادري كه فرزند خود را به قتل رسانده اند ‌مستوجب ارفاق و تخفيف هستند.
5- هرقصاصي موجب حيات و زندگاني مردمان است و امنيت جاني آنان را در پي خواهد داشت. لذا توصيه آيه شريفه آن است كه جهت تامين مصلحت عموم و ايجاد امنيت در جامعه در كليه قتلها – از جمله در مواردي كه بين قاتل و مقتول رابطه پدر و فرزندي و يا مادر و فرزندي باشد- قصاص اجرا شود.
6- نفس و جان آدمي از جمله نفس و جان فرزند در نزد خالق انسانها از احترام و جايگاه شايسته اي برخوردار است.
7- جان انسانها تحت شرايطي غير محترم شمرده شده است به گونه اي كه جان گروهي از آنان از جمله فرزندان به علت اعمال ارتكابي همانند محاربه و افساد در زمين و قتل، نه تنها حرمت و احترامي نداشته و فاقد هر گونه ارزش و اعتبار مي باشد ‌بلكه قتل آنها حتي از سوي پدر و مادر لازم شمرده شده است.
8- قتل عمد فرزند مومن،‌استقرار دائمي و جاودان در جهنم،‌خشم و غضب الهي و‌دوري از رحمت الهي و آماده سازي عذابي بزرگ براي قاتل را در پي دارد.
9- در صورتي كه پدر يا مادري فرزند خود را ناخواسته و از روي خطا به قتل رساند، با توجه به ايمان يا عدم ايمان فرزند و استقرار اودر يكي از سرزمينهاي سه گانه سرزمين اسلامي، به پرداخت كفاره و ديه يا يكي از آن دو و يا هيچ يك ملزم خواهد شد.
10- در صورتي كه پدر يا مادرعمداً صدمه و جراحتي را بر اعضاي فرزند خود وارد آورند، قصاص خواهند شد.
1-3-2-کرامت انسان
انسان از دیدگاه اسلام دارای دو نوع کرامت است: کرامت ذاتی و کرامت اکتسابی. کرامت ذاتی، تنها به اعتبار وابستگی انسانی کسب می‌شود؛ یعنی همین‌که انسان به دنیا می‌آید، فارغ از تعلقات اجتماعی، دینی، نژادی و رفتارهای او در زندگی، از حقوق و مزایایی برخوردار می‌گردد که کرامت یکی از آنها است. اما کرامت اکتسابی، کرامتی است که با سیر تکامل معنوی و انجام کارهای نیک و خدمت به خلق و رعایت حقوق دیگران، کسب می‌شود. کرامت اکتسابی، مهم‌ترین امتیاز و شرافت انسان محسوب می‌شود؛ زیرا برخاسته از اراده و خواست خود انسان است
از نظر اسلام مهم کرامت اکتسابی است که به واسطة اعمال خیر و تقوای الهی حفظ می شود و اعمال شر، عدم رعایت حقوق مردم، قانون شکنی، جرم و گناه نابودکنندة این کرامت به حساب می‌آید. در پیشگاه خداوند متعال گرامی‌ترین و باکرامت ترین انسان ها، نیکوترین آن ها از حیث تقوا و حفظ حقوق الهی و مردمی است: :إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ…ا؛  انسانی که تقوای الهی پیشه کند خود را از گناه و معصیت حفظ کند به حریم دیگران تجاوز نکند و به دستورات الهی توجه داشته باشد و در آن مسیر حرکت کند به کرامت والای اکتسابی دست می‌یازد اما اگرحرکت غاصبانه و سبعانه انجام دهد به حریم و حقوق دیگران تجاوز کند جرم و جنایت مرتکب شود و به قانون و شرع اهتمام نورزد نه تنها کرامت اکتسابی خود را از دست می دهد بلکه از مرحله انسانی و کرامت ذاتی نیز سقوط می‌کند و از حیوان پست‌تر و از سنگ نیز سخت‌تر می‌شود.انسانی دارای کرامت بوده و اساساً انسان محسوب می‌شود که دارای معنویت و بصیرت باشد.
بنابراین کرامت انسان به انسانیت و معنویت او است (کرامت ذاتی) وتقوا، تهذیب، تربیت دینی و الهی، کرامت و ارزش انسان را افزایش داده و بالا می‌برد (کرامت اکتسابی). در نظر امام، هر دو نوع کرامت، به روح، علم و معنویت انسان بستگی دارد.ارزش به علم و تقوا است. میزان، ارزش این دو خاصه است علم و تقوا توأماً پس از شناخت مفهوم و اقسام کرامت انسان اکنون بایسته است بدانیم رابطه کرامت انسان با مجازات‌های اسلامی چیست؟ البته جهت تبیین صحیح رابطة مجازات‌های اسلامی و کرامت انسان ابتدا باید اهداف مجازات را مورد بررسی قرار داد یعنی بررسی کرد که مجازات‌ها بر اساس چه معیارها و ملاک‌هایی اعمال می‌گردند؟ و اساساً، هدف از مجازات چیست؟ و چرا باید یک مجرم را مجازات نمود؟
رابطه مجازات‌های اسلامی و کرامت انسان
امروزه بسیاری این مسأله را مفروض می‌گیرند که حقوق‌ جزا باید رعایت‌ حقوق‌ بشر و حفظ‌ شأن‌ و کرامت‌ انسانی‌ را مورد توجه‌ قرار دهد و محتوای آن را به‌ عنوان‌ اصل اساسی‌ و بنیادی‌ خود تلقی‌ نماید. حقوق بشر در کلیه‌ مجازات ها و کلیه‌ اعمالی‌ که‌ در مراحل‌ تعقیب و دادرسی‌ در جهت‌ کشف‌ جرم‌ و اثبات‌ مجرمیت صورت‌ می‌گیرد و همین‌طور اصل حکم و اجرای آن جاری و نافذ است و اگر این موارد با احترام‌ و شأن‌ انسانی‌ مغایر باشد با قواعد و مقررات‌ مربوط‌ به‌ حقوق‌ بشر مخالف‌ است از جمله: مقدمة اعلامیه‌ که مقرر می‌دارد:
کسی‌ را نباید شکنجه‌ کرد و یا تحت‌ مجازات‌ها و یا رفتارهای‌ خونخوارانه، غیرانسانی‌ و خوارکننده‌ قرار داد. لذا تحت‌ تأثیر این‌ نوع‌ آموزه‌ و مقررات به‌ تدریج‌ مجازات های‌ بدنی‌ مانند: شلاق‌ و اعدام‌ و سایر مجازات هایی‌ که‌ به‌ شکلی‌ موجب‌ تحقیر انسان‌ می‌گردید از قوانین‌ برخی‌ از کشورها به ویژه‌ کشورهای‌ اروپایی‌ حذف‌ شد. قانون‌ مجازات‌ فرانسه، اولین‌ قانونی‌ بود که‌ مجازات های‌ بدنی ‌و سپس‌ کلیه‌
مجازات های‌ ترذیلی‌ را لغو کرد. 
سؤال اساسی این است که چه ارتباطی بین مجازاتهای اسلامی و کرامت انسان وجود دارد؟ آیا مجازات های اسلامی مخالف حیثیت و کرامت انسانی است یا برعکس، قوانین اسلامی نشأت گرفته از رأفت‌ و رحمت‌ الهی است و با هدف هدایت بشر جهت تکامل و تعالی انسان، تشریع شده و کاملاً با کرامت انسانی سازگار است؟ دو تئوری و دو دیدگاه کاملاً متضاد در پاسخ به این پرسش وجود دارد:
تئوری
این تئوری معتقد است: مجازات های اسلامی مخالف کرامت انسانی تشریع شده و اجرای آن ها با حفظ حیثیت انسانی سازگاری ندارد. برخی‌ مجازات ها که به‌ عنوان‌ عوامل‌ خشونت‌زا و مخالف کرامت انسانی معرفی‌ شده‌اند، مجازات های‌ شرعی‌ شامل: رجم، قطع‌ دست‌ سارق، نفی بلد، شلاق‌ زدن‌ و قصاص‌ می‌باشد.  برخی نیز ابهام در تعریف «مهدورالدم» و«مرتد» را زمینه ساز خشونت می دانند.  هم‌چنین در گزارش‌ گالیندوپل‌ و نیز در قطعنامه‌ 202/49 سازمان‌ ملل‌ علیه‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، از اعدام، شکنجه‌ و رفتار یا مجازات‌ خشن‌ غیرانسانی‌ یاد شده و



قیمت: تومان