پرداخت، سپس انواع سطوح سنجش را بررسي ميکنيم و در انتها به ابعاد و شاخصهاي سرمايه اجتماعي ميپردازيم.
2-17-1- الگوهاي اندازهگيري سرمايه اجتماعي
چند بعدي بودن سرمايه اجتماعي و نيز ارتباط آن با حوزههاي مختلف و رويکردهاي نظري صاحبنظراني که روي موضوع کار ميکنند، موججب شده که براي مطالع? سرمايه اجتماعي هم از روشهاي کمي و نيز از روشهاي کيفي استفاده شود. بيترديد روش و الگوي انتخابي محقق به رويکردي وابسته است که محقق در بررسي اين پديده دارد.
به طور کلي الگوهاي اندازهگيري سرماي? اجتماعي را ميتوان به سه دسته زير طبقهبندي کرد:
1- الگوي مبتني بر تعداد و ويژگيهاي گروههاي موجود در سيستمهاي اجتماعي
2- الگوي مبتني بر تحقيقات پيمايشي
3- مدلسازي متغيرهاي پنهان
در جدول زير به صورت خلاصه به ويژگي هاي هر يک از الگوها ميپردازيم:
جدول 2-13- ويژگيهاي الگوهاي اندازهگيري سرمايه اجتماعي
الگوي اندازه گيري
ويژگي
الگوي اندازهگيري مبتني بر ويژگيهاي گروههاي اجتماعي
در اين الگو که در ابتدا توسط پاتنام مطرح شد هم تعداد گروهها و هم تعداد اعضاي آنها از متغيرهاي بسيار مهم هستند.
الگوي مبتني بر تحقيقات پيمايشي
در اين الگو سعي بر اين است که بر اساس تحقيقات پيمايشي، اطلاعات لازم درباره ميزان اعتماد موجود بين اعضاي يک سيستم اجتماعي و تمايل آنها به قرار گرفتن در نهادهاي مدني اندازه گيري شود
مدلسازي متغيرهاي پنهان
در اين روش، ميزان و سطح سرمايه اجتماعي به وسيل? تابع خطي و با استفاده از روش مدلسازي متغيرهاي پنهان تخمين زده ميشود. در اين مدل متغير وابسته به عنوان تابعي از متغيرهاي مستقل متناسب با موضوع مورد نظر، برآورد ميشود(سعادت، 1385: 184-183).
2-17-2- سطوح تحليل
آنچه از مرور نظريات حوز? سرمايه اجتماعي نتيجه ميشود، تشخيص سطوح مختلفي است که انديشمندان متفاوت، براي بررسي سرمايه اجتماعي در چارچوب نظري مشخص مطرح ميکنند.
2-17-2-1- سطح خرد
در اين سطح سرمايه اجتماعي در قالب روابط فردي و شبکههاي ارتباطي بين افراد، هنجارها و ارزشهاي غيررسمي حاکم بر آنها بررسي ميشود(غفاري، 70:1384). سطح خرد به نقش بالقوه که سازمانهاي افقي و شبکههاي اجتماعي در توسعه جوامع، اشاره دارد. به نظر باين و هيکس (1998) در سطح خرد به دو نوع سرمايه اجتماعي اشاره کرد: نوع اول، سرمايه اجتماعي شناختي نام دارد. آن قسمت از سرمايه اجتماعي که کمتر قابل لمس است و به ارزشها، عقايد، نگرشها، رفتارها و هنجارهاي اجتماعي اشاره دارد. اين ارزشها شامل اعتماد، انسجام و مشارکت هستند که بين اعضاي يک جامعه مشترک هستند و شرايطي را فراهم ميکنند که در آن شرايط اجتماعات مختلف ميتوانند براي رسيدن به اهداف مشترک خود با هم کار کنند، نوع دوم سرمايه اجتماعي، سرمايه اجتماعي ساختاري ناميده ميشود که شامل تشکل و عملکرد نهادهاي محلي رسمي و غيررسمي است که به عنوان ابزاري براي توسع? اجتماع خدمت ميکنند. سرمايه اجتماعي ساختاري بهوسيل? سازمانهاي افقي و شبکههايي که فرايندهاي تصميمسازي شفاف و جمعي، رهبران پاسخگو و تجارب عملي از اقدامات جمعي و مسئوليت متقابل دارند، شکل ميگيرد (کريشنا و شريدر، 10:1999). همچنين ميتوان گفت در اين سطح منافعي مورد نظر است که فرد به سبب عضويت در گروه و بهرهبرداري از سرمايه اجتماعي به دست ميآورد.
2-17-2-2- سطح مياني
سرمايه اجتماعي در کنار منافعي که براي فرد دارد، در صورت تکرار و پايبندي تمامي اعضاي گروه به تعهدات خويش، منافعي جمعي را پديد ميآورد که براي تمامي اعضاي گروه قابل استفاده باشد. براي مثال صندوقهاي اعتبار گردشي براساس سرمايه اجتماعي گروهي فعاليت دارند(فيروزآبادي و ايماني، 201:1385).
2-17-2-3- سطح کلان
سومين برداشت که پنداشتي جامعتر است، سرمايه اجتماعي را شامل محيط اجتماعي و سياسي ميداند که اجازه ميدهد هنجارها توسعه يابند و ساختار اجتماعي شکل گيرد. سطح کلان به زمين? نهادي که سازمانهاي اجتماعي در آن عمل ميکنند، اشاره دارد و شامل روابط و ساختارهاي رسمي مانند قوانين و مقررات، چارچوبهاي حقوقي، رژيم سياسي، سطح تمرکززدايي و سطح مشارکت در فرايند شکلگيري سياسي است(کريشنا و شريدر، 9:1999). وجود روابط افقي مبتني بر اعتماد ميان نهادهاي مختلف جامعه منافعي را توليد ميکند که هم? اعضاي جامعه از آن بهرهمند خواهند شد(فيروزآبادي و ايماني، 202:1385).
شکل 2-11- سطوح تحليل سرمايه اجتماعي
2-18- ابعاد سرمايه اجتماعي
پاکستون سرمايه اجتماعي را متشکل از دو بعد ميداند:
پيوندهاي عيني ميان افراد: ساختار شبکهاي عيني که افراد را به يکديگر پيوند ميدهند. اين بعد از سرمايه اجتماعي نشان ميدهد که افراد در محيط و فضاي اجتماعي با هم مرتبطاند؛
پيوند ذهني: پيوند ميان افراد بايد متقابل و مبتني بر اعتماد و احساس مثبت باشد(پاکستون، 93:1999).
تقسيمبندي پاکستون سرمايه اجتماعي را با دو جزء اعتماد و پيوند معرفي ميکند. اين ابعاد ميتواند بيانگر تقسيمبندي سنتي نظريه اجتماعي بين ساختار و محتوا نيز باشد.
سرمايه اجتماعي از ديد کريشنا و شريدر داراي دو بعد ساختاري و شناختي است:
بعد ساختاري: شامل تشکل و عملکرد نهادهاي محلي رسمي و غيررسمي است و از طريق سازمانهاي افقي شکل ميگيرد؛
بعد شناختي: آن بعد از سرمايه اجتماعي که کمتر قابل لمس است و به ارزشها، عقايد، نگرشها، رفتارها و هنجارهاي اجتماعي اشاره دارد. اين ارزشها شامل اعتماد، انسجام و مشارکت بوده و بين اعضاي يک اجتماع مشترک است(کريشنا و شريدر، 10:1999).
2-19- شاخصهاي سرماي? اجتماعي
گفتيم که سنجش سرمايه اجتماعي تحت تأثير عوامل مختلفي است، در نتيجه ارائه فهرست واحدي از شاخصهاي سرمايه اجتماعي مشکل است. به نظر هاو و شيل (2000)، سرمايه اجتماعي ابعاد رابطهاي، مادي و سياسي دارد و از اينرو نميتوان آن را با شاخص واحدي، سنجيد. مباحث سرمايه اجتماعي بر شبکه ها يا فعاليتهاي مدني و اعتماد به عنوان شاخصهاي پراهميت سرمايه اجتماعي تأکيد دارند(لوتز، 4:2004). برخي محققان شاخصهاي سرمايه اجتماعي را در مولفههايي چون انجمنها، جامعه مدني و سياسي و انسجام اجتماعي(گروترت،1998)، اعتماد، روابط متقابل و شبکه هاي اجتماعي(استون و هيوز، 2002)، هنجارهاي تعميميافته، حشر و نشر روزانه، روابط همسايگي، داوطلبگرايي و اعتماد (نارايان و کاسيدي، 2001)، اعتماد، مشارکت اجتماعي، مشارکت مدني، همکاري، همياري، ظرفيت پذيرش تفاوتها، احساس امنيت، انسجام اجتماعي، احساس اثرگذاري، حمايت اجتماعي و ارزش زندگي (اسماعيلي،1385) بيان کردهاند.
در جدول 2-14 به شاخصهاي سرمايه اجتماعي از ديدگاه نظريهپردازان مطرح شده، اشاره ميشود.
جدول2-14- شاخصهاي سرمايه اجتماعي
نظريه پردازان
شاخصها
بورديو
شبکه ارتباطات، مشارکت
کلمن
پيوندها، آگاهي و توجه، هنجارهاي اجتماعي، اعتماد
پاتنام
هنجارها، اعتماد، شبکههاي اجتماعي
فوکوياما
شبکههاي اجتماعي، اعتماد، هنجارها
افه و فوش
آگاهي و توجه، اعتماد، انجمنپذيري
در ادامه به برخي ديگر از شاخصهاي سرمايه اجتماعي، اشاره ميشود.
جدول2-15- شاخصهاي سرمايه اجتماعي گروترت (1998)
شاخصهاي سرماي? اجتماعي
انجمن هاي افقي
تعداد اعضا
ميزان تصميمگيريهاي مشارکتي
ميزان سلطه خويشاوندي در انجمن
ميزان اعتماد به اعضا و افراد خانواده
ميزان اعتماد به حکومت
ميزان اعتماد به اتحاديههاي صنفي
نحوه برداشت و تلقي از گسترش سازمانهاي اجتماعي
اتکاء به حمايت شبکهها
درصدي از درآمد خانوار که براي بخشش در نظر گرفته ميشود.
ميزان وابستگي سالخوردگان
جامعه مدني و سياسي
درصدي از جمعيت که با تبعيض سياسي مواجهاند.
شاخص شدت تبعيض سياسي
درصدي از جمعيت که با تبعيض اقتصادي روبرو هستند.
شاخص شدت تبعيض اقتصادي
درصدي از جمعيت که در جنبشهاي جداييطلب فعال هستند.
شاخص حقوق سياسي
شاخص آزاديهاي مدني و سياسي
شاخص دموکراسي
شاخص فساد
شاخص ناکارآمدي حکومت
تقويت نهادهاي دموکراتيک
ميزان آزادي انسان
ميزان ثبات سياسي
شدت تمرکززدايي حکومت
ميزان شرکتکنندگان در انتخابات
ترورهاي سياسي
تغييرات قانون اساسي
کودتاها
منبع: گروترت، 1998
جدول2-16- سنجه هاي محوري سرمايه اجتماعي، تعيين کنندهها و پيامدها
پيامدهاي سرمايه اجتماعي
سرمايه اجتماعي
تعيين کنندههاي سرمايه اجتماعي
ويژگيهاي شبکه
شبکههاي اعتماد و روابط متقابل
بهزيستي فردي/خانواده:
– ظرفيت برآوردن نيازهاي کودکان
– ظرفيت دسترسي به فرصتها براي تغيير
بهزيستي عمومي:
– سلامتي عمومي
شادابي حيات اجتماعي:
– داوطلب شدن
– احساس تعلق
– تعاون
بهزيستي همسايگي/محلي:
– تساهل
– کاهش جرم
بهزيستي سياسي:
– مشارکتي بودن
– دموکراسي
– کيفيت حکومت
بهزيستي اقتصادي:
– رونق
– نابرابري کم
اندازه و تراکم:
– تعداد پيوندهاي غيررسمي
– تعداد همسايگاني که به صورت شخصي آنها را ميشناسيم.
– تعداد همکاراني که با انها تماس داريم.
تراکم و قرابت:
– اعضاي خانواده که با يکديگر روابط دوستي نزديک دارند.
– دوستاني که همديگر را ميشناسند.
– افراد محلي که يکديگر را ميشناسند.
تنوع:
– تنوع قومي دوستان آموزشي
– تنوع گروههايي که يک شخص عضو آن است.
– ترکيب فرهنگي حوزه محلي
پيوندهاي غيررسمي:
– پيوندهاي خويشاوندي
– پيوندهاي خانوادگي
– پيوندهاي دوستان
– پيوندهاي همسايگان
– پيوندهاي همکاران
شناسايي ميشود به وسيله اشکال خويشاوندي که موجب اعتماد و روابط متقابل ميشود.
روابط تعميميافته:
– در بين افراد در محل
– در بين افراد در جامعه
– در بين افراد گروههاي مدني
شناسايي ميشود با اعتماد تعميميافته و متقابل.
روابط نهادي:
– روابط با نظامهاي نهادي
– پيوند با قدرت
شناسايي ميشود با اعتماد به نهادها.
ويزگيهاي شخصي:
– سن
– جنس
– سلامت
ويژگيهاي خانوادگي:
– وضعيت روابط
– وضعيت تأهل
– وجود فرزندان
منابع(تواناييها):
– آموزش
– انتقال
– مالکيت منزل
گرايشها و ارزشها:
– تساهل
– تنوع
– اهداف مشترک
ويژگيهاي حوزه:
– روستايي/شهري
– سطح وضعيت اقتصادي- اجتماعي
– وجود شبکه هايي در حوزه محلي
– شناخت حوزه محلي
– امنيت حوزه محلي
منبع: استون و هيوز،2002
جدول2-17- شاخصهاي سرماي? اجتماعي و معناي مفهومي شاخصها
شاخصهاي سرمايه اجتماعي
معناي مفهومي شاخصها
اعتماد و قابليت اعتماد
اعتماد: ميزان اعتماد افراد به آشنايان(اعضاي خانواده، خويشاوندان، دوستان، همکاران و همسايگان) اعتماد به غريبهها و سازمانهاي مختلف و نمايندگان حکومت(مديران سازمانها و نمايندگان مجلس)
قابليت اعتماد: ميزان ريسک پذيري و قابل اعتماد دانستن محيط زندگي از نظر فرد (عدم يا وجود دزدي يا کلاهبرداري در آن)
مشارکت اجتماعي
انواع مشارکت که هم براي فرد رضايت به بار آورد و هم عامل شکلدهي به روابط و سازنده شبکههاي حمايتي بالقوه است (مانند ديدار با دوستان و خويشاوندان، شرکت در مراسم شادي و ترحيم هممحلهايها، رفتن به سينما، پارک و غيره به صورت دسته جمعي)
مشارکت مدني
فعاليتهايي که در ارتباط با فضاي سياسي، حکومتي، مديريت باشگاه و انجمنها و نيز سازمانهاي غيردولتي بوده و معمولا در قالب عضويت رسمي فرد در گروههاي مختلف خود را نشان ميدهد و تابع مقررات و سلسله مراتب است.
همکاري
همکاري در عمل جمعي مردم جهت دستيابي به نتيجه يا هدفي مشترک (از قبيل همکاري همسايهها با يکديگر جهت بهبود اوضاع محل و…)
همياري
هنجار همياري به احساس دروني افراد جهت کمک به ديگران و به اجتماعي که در آن زندگي ميکنند اشاره

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید