مقاله درمورد شیخ اشراق، بررسی تطبیقی، حکمت اشراق، علوم انسانی

دانشکده ادبیات و علوم ا

پدر و مادر عزیزم

آنانکه بی ادعا و منت میپرورند
میآموزند
و دوست میدارند.

سپاسگزاری

سپاس خدايي را كه جهان را با همهی شگفتی‌هايش آفريد و روح را كه وديعهاي است از جانب حضرتش، زينت‌بخش كالبد خاكي موجودات زنده قرار داد و عقل را در وجود آدمي كه از ديگر موجودات كاملتر است، وديعه نهاد تا چراغ راه و وسيلهی نجات او از گمراهي گردد و قلم را كه سرشتش نوشتن است، ابزار كار و وسيلهی نقل افكار او قرار داد.
طی شدن این مسیر، مرهون لطف و همراهی بسیاری است که این قلم و صفحه تنها شماری از آنان را تصویرگر است.
اما بر خود فرض میدانم که از زحمات بیدریغ استاد راهنمای ارجمندم سرکار خانم دکتر لاله حقیقت، که با صبر و شکیبایی و تجربهی بالای خود در انجام این رساله کمکهای بسیاری نمودند، کمال تشکر را داشته باشم. همچنین از اساتید محترم مشاورم جناب آقای دکتر سعید رحیمیان و جناب آقای دکتر علی محمد ساجدی که قبول زحمت کرده و مشاورهی این پایاننامه را پذیرفتند، سپاسگزارم و نیز از نمایندهی محترم تحصیلات تکمیلی جنای آقای دکتر پور احمدی کمال تشکر و قدردانی را دارم.
همچنین، از پدر و مادر عزيزم كه همواره در تمام مراحل زندگي، پشتيبان و گرمی‌بخش وجودم بودند، تشكر ميكنم و سلامتي آنها را از درگاه خداوند منان خواستارم.
در پایان مراتب تشکر و قدردانی خود را به عزیزان دیگری که به انحاء مختلف در انجام این پژوهش یاریم نمودند، تقدیم میدارم.

چکيده

بررسي تطبيقي جایگاه عقل و عشق در نظام فلسفی افلاطون و سهروردی

به کوشش
لادن سینایی

رسالهي حاضر کاوشي در انديشهها و آثار برجستهي افلاطون و سهروردی پیرامون دو مقولهی عقل و عشق است. اين تحقیق در پنج فصل به شرح زير تنظيم شده است:
– فصل اول، شامل کليات است.
– فصل دوم، شامل تعاریف و تقسیمات عقل و عشق است.
– فصل سوم، بررسی ماهیت و جایگاه عشق و عقل در نظام فلسفی افلاطون است.
– فصل چهارم، بررسی ماهیت و جایگاه عشق و عقل در نظام فلسفی سهروردی است.
– فصل پنجم، بررسي تطبيقي آرای این دو فیلسوف پیرامون عقل و عشق. علیرغم نظر عدهای مبنی اختلاف میان حیطهی عقل و عشق، به نظر میرسد در دیدگاه افلاطون هیچ تضادی بین عقل و عشق وجود ندارد، چرا که تا انسان زیبایی چیزی را که غایت عشق است، درک نکند هرگز به آن عشق نمیورزد. افلاطون در عین حال که عشق را یک امر فطری می‏داند ولی به وسیلهی عقل به اثبات آن می‏پردازد. پس نه تنها عقل و عشق با هم تعارضی ندارد، بلکه هرکدام مکمّل یکدیگرند.
سهروردی اما در نظام فلسفی خود، علیرغم روش اشراقی، كه به تعبیر او «حكمت بحثي، ذوقي» است، عقل را به عنوان ابزار شناخت، مقدمهای برای ورود به حکمت اشراقی میداند و در نگاه هستیشناختی خود، ما را به شناخت حقیقت عقل که صادر اول و همان حقیقت انسانی است، متوجه میکند و بواسطهی عشق است که این حقیقت باز شناخته میشود.

کلید واژه: عقل، عشق، زیبایی، افلاطون و سهروردی

فهرست مطالب

عنوان صفحه

فصل اول: کلیات
1-1- مقدمه 2
1-2- اهمیت و ضرورت تحقیق 2
1-3- هدف تحقيق 3
1-4- پيشينه تحقيق 3
1-5- روش تحقيق 5
1-6- سؤالات تحقيق 5
1-7- فرضیه تحقیق 5
1-8- تعاریف مفهومی 7

فصل دوم: کلیات بحث عقل و عشق
2-1- تعریف عقل 9
2-1-1- عقل در لغت 9
2-1-2- عقل در اصطلاح فلسفه و اقسام آن 10
2-1-3- عقل در قرآن و برخی روایات 12
2-1-4- عقل نزد علما و عرفا 14
2-1-4-1-عقل جزئی و عقل کلی 15
2-2- تعریف عشق 16
2-2-1- معنای لفظی عشق 16
2-2-2- معنای اصطلاحی عشق 17
2-2-3- عشق در قرآن و روایات و احادیث 18
2-3- اقسام عشق 19
2-4- عشق در عرفان 21
عنوان صفحه

2-5- مقابله عقل و عشق 22
2-6- تجلیات عشق و رابطه آن با عقل (آگاهی) 24

فصل سوم: بررسی جایگاه عقل و عشق در نظام فلسفی افلاطون
3-1- بررسی جایگاه عشق در نظام فلسفی افلاطون 27
3-1-1- روش افلاطون در طرح مسألهی عشق 27
3-1-2- اساطیر یونان و عشق در نظام فلسفی افلاطون 29
3-1-3- تفاوت عشق افلاطونی با انواع عشق 31
3-1-4- حقیقت عشق در رساله مهمانی افلاطون 32
3-1-5- عشق در رساله فایدروس و مکالمه منون افلاطون 36
3-1-6- عشق و رابطهی آن با زیبایی 37
3-1-7- رابطه زیبایی با خیر به واسطهی عشق 40
3-1-8- درک مفهوم عشق با کمک نظریهی ایدهها (مثل) 42
3-2- بررسی جایگاه عقل در نظام فلسفی افلاطون 45
3-2-1- روش عقلانی در معرفتشناسی افلاطون 45
3-2-2- چیستی معرفت از دیدگاه افلاطون 48
3-2-3- مبانی متافیزیکی افلاطون 52
3-2-3-1- تبیین روش دیالکتیک و ضرورت آن 53
3-2-3-2- عقل کلی و عقل جزئی و ارتباط میان ایندو (روش دیالکتیک) 53
3-2-3-3- مثل و جایگاه آن در معرفتشناسی افلاطون 54
3-2-3-3-1-شهود ذات مُثُل از طریق عقل 58

فصل چهارم: بررسی جایگاه عقل و عشق در نظام فلسفی سهروردی
4-1- بررسی جایگاه عشق در نظام فلسفی سهروردی 62
4-1-1- شیخ اشراق و روش او 62
4-1-2- حقیقت عشق در مونسالعشاق سهروردی 64
4-1-3- فطری بودن عشق 67
4-1-4- معرفت و اهمیت آن 70
4-1-5- محبت و مراتب آن 70
4-1-6- عشق در انوار و افلاک 71
عنوان صفحه

4-1-7- کارکرد عشق در تعالی انسان 73
4-1-7-1- رسیدن به مقام خلیفهالهی 73
4-1-7-2- ترک تعلقات مادی و در بند کردن نفس اماره 74
4-1-8- سریان عشق در
عالم 76
4-2- بررسی جایگاه عقل در نظام فلسفی سهروردی 77
4-2-1- حکمت اشراق فلسفه است یا عرفان؟ 77
4-2-2- اهمیت عقل نزد شیخ اشراق 78
4-2-3- عقل و شهود 82
4-2-4- عالم عقل در نظر شیخ اشراق 84
4-2-6- عقل سرخ 85
4-2-7- عقل اول در اندیشه شیخ و چند تن از حکیمان 86
4-2-8- عقل فعال در اندیشه شیخ اشراق 88

فصل پنجم: خلاصه و جمع بندی
5-1- مقدمه 91
5-2- معرفت از دیدگاه افلاطون و سهروردی 92
5-3- مقایسهی تطبیقی دیدگاه افلاطون و سهروردی در باب عشق 96
5-4- مقایسهی تطبیقی نظام فلسفی افلاطون و سهروردی در باب عقل 103
5-5- نتیجهگیری 103

فهرست منابع و مآخذ
منابع فارسی 106
منابع انگلیسی 114

فصل اول

مقدمه

عقل و عشق دو ساحت عمده و بنیادی از ساحتهای هستی انسان بوده و ماهیت انسان نیز به این دو بستگی دارد. رابطهی عقل و عشق از مسائل پیچیدهی تاریخ اندیشهی بشر است، طبق عقیدهی برخی، این رابطه، متعارض و جدالآمیز بوده است به نحوی که نمیتوان با مطالعه و بررسی عقل به محتوای عشق دست یافت و طبق نظر گروه دیگر بین این دو سازگاری و هماهنگی وجود دارد.
در این میان سعی بر این است که با وجود دیدگاهها و مواضع مختلفی که پیرامون این مسأله وجود دارد به بررسی جایگاه و نسبت عقل و عشق در نظام فلسفی افلاطون و سهروردی بپردازیم. لذا نوشتار «بررسی جایگاه عقل و عشق در نظام فلسفی افلاطون و سهروردی» در حقیقت بررسی تطبیقی دیدگاههای این دو اندیشمند بزرگ غرب و شرق در این خصوص میباشد تا در حد امکان زوایای موضوع روشن شود.

1-1- اهمیت و ضرورت تحقیق

از آنجا که عقل و عشق در واقع دو ویژگی و دو امتیاز خاص انسان محسوب میشوند و هر دو در به کمال رساندن آدمی نقش اساسی و محوری دارند، قطعاً شناخت ماهیت، قلمرو و عملکرد آنها در زندگی انسان حائز اهمیت است، بخصوص که در رابطه و تعامل این دو، دیدگاههای مختلفی وجود دارد و برخی این دو را مکمل هم، برخی متعارض و… میدانند. لذا بررسی دیدگاه دو متفکر بزرگ که در این عرصه صاحب رأی میباشند و تطبیق دیدگاه آنها میتواند گامی در شناخت بیشتر این دو گوهر ارزنده و بیبدیل وجود آدمی باشد.

1-2- هدف تحقيق

اهداف این تحقیق را میتوان چنین بر شمرد؛
1. شناخت دو مکتب فکری افلاطون و سهروردی (درخصوص رابطهی میان عقل و عشق)
2. شناخت بیشتر مقولهی عقل و کارکرد آن در انسان (از دیدگاه دو متفکر مزبور)
3. شناخت بیشتر مقولهی عشق و کارکرد آن در انسان (از دیدگاه دو متفکر مزبور)
ما با بیان حریم و ارتباط عقل با عشق، دیدگاه دو حکیم را مورد بحث و بررسی قرار خواهیم داد. در این تحقیق ابتدا به تعریف واژه و بیان انواع و آثار عقل و عشق پرداخته شده و سپس این دو پیشینه و تفسیر تاریخی این دو مقوله بیان شده است و آنگاه ماهیت، قلمرو و عملکرد آنها از دیدگاه حکما، بویژه افلاطون و سهروردی مورد بررسی قرار گرفته است.

1-3- پيشينه تحقيق

هیچ دانسته نیست که بحث از تقابل عقل و عشق از چه زمانی آغاز شده است. به نظر میرسد جستجوها برای تعیین زمان آغاز بحث راه به جایی نبرد ولی در بررسی اینکه عقل چیست و تعریف عشق کدامست و اینکه آیا بین این دو گوهر ارجمند اساساً نزاع و تقابلی هست یا نه، مطرح بوده است.
در میان تحقیقات انجام شده در زمینهی عقل و عشق، باید گفت به صورت خاص در این موضوع یعنی بررسی تطبیقی عقل و عشق در نظام فلسفی افلاطون و سهروردی کاری انجام نشده است. اما در زمینههای نزدیک به آن، مباحثی مورد بررسی قرار گرفته است. از جمله:
1. مقاله «عقل و عشق در بیان افلاطون حکیم و مولای رومی» نوشتهی طوبی کرمانی که در حقیقت با نگاهی تطبیقی به دیدگاههای این دو فیلسوف بزرگ غرب و شرق پیرامون عقل و عشق میپردازد. این نوشتار در مجلهی مقالات و بررسیها، دفتر 78 در پاییز و زمستان 1384 به چاپ رسیده است.
2. مقاله «عشق از منظر شیخ اشراق» نوشتهی مجید صادقی و مجید یاریان که به تبیین ماهیت عشق، لوازم و کارکردهای آن در تعالی انسان از منظر سهروردی و به توصیف مقوله عشق از نگاه چند تن از عارفان میپردازد. این نوشتار در مجلهی علمی و پژوهشی دانشکدهی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان شماره 51، زمستان 1386به چاپ رسید.
3. مقاله «کلاممحوری عشق در اندیشه فلسفی افلاطون» نوشتهی شیده احمد زاده که هدف آن بررسی تعریف افلاطون از عشق و همچنین تبیین عنصر شناخت در سیر تکاملی عشق که در نهایت افلاطون آن را با بالاترین اصل دنیای مثل یعنی زیبایی مطلق یکی میگیرد. این مقاله در پژوهشنامه علوم انسانی شماره (39-40) در پاییز و زمستان 1382 به چاپ رسیده است.
4. کتاب «جدال تاریخی عقل و عشق» نوشتهی کاظم محمدی است. نویسنده در این كتاب ضمن بررسی دیدگاه‌های طرفداران عقل و طرفداران عشق، به بررسی نظر برخی اندیشمندانی برآمده كه به آشتی این دو مفهوم رأی داده‌اند. وی پس از تعریفی از عقل و عشق، به آرای برخی علما، حكما، شاعران و عارفان ایرانی پیرامون رابطهی این دو اشاره می‌كند. این کتاب توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سال 1369 به چاپ رسیده است.
5. کتاب «حدیث عشق» به قلم علی محمد صابری با مقدمهی دکتر شهرام پازوکی است. نویسنده مفهوم عشق را از دیدگاه چهار متفکر بدین ترتیب افلاطون، سهروردي، ابوحامد غزالي و عراقي بررسي كرده است. به اعتقاد محقق اين ا
ثر، امكان هم‌سخني ميان دو سنت فكري فيلسوفان و عارفان وجود دارد و اين دو گروه، سخناني نزديك به هم در باب عشق دارند. نويسندهی اين اثر، براي بررسي مفهوم عشق در انديشهی اين چهار انديشمند، رسالهی «مهماني» افلاطون، «فيحقيقهالعشق» سهروردي، «سوانحالعشاق» غزالي و «لمعات» فخرالدين عراقي را مورد بررسی قرار داده است. این کتاب توسط نشر علم در سال 1389 به چاپ رسید.
6. مقاله «اشراق از نگاه افلاطون و سهروردی» نوشتهی مهدی قوام صفری پیرامون تحصیل معرفت با نگاهی تطبیقی به مسألهی اشراق به عنوان موضوعی مطرح نزد دو فیلسوف است. این نوشتار در مجلهی خردنامه همشهری شماره 31، پاییز 1386 به چاپ رسیده است.
7. کتاب «بررسی تطبیقی اندیشههای افلاطون و مولوی» نوشتهی دكتر ناصر رسولي بيرامي است كه توسط انتشارات بهجت در سال 1387 به چاپ رسید. اين كتاب در دو بخش تأليف و تدوين است. در بخش اول به صورت خلاصه، علم فلسفه تعريف شده و فلسفهی افلاطوني شرح داده شده است. در بخش دوم داستانهاي دفتر اول و دوم مثنوي مورد بررسي قرار گرفته و

دیدگاهتان را بنویسید