دانشگاه پیام نور
دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی
مرکز رضوانشهر صدوق یزد
پایان نامه
برای دریافت مدرک کارشناسی ارشد
رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری
گروه علوم انسانی
عنوان پایان نامه :
تحلیل جغرافیایی توزیع فضایی امکانات و خدمات شهری
(مطالعه موردی: شهر فیروزآباد فارس)
استاد راهنما :
دکتر سعید گیوه چی
استاد مشاور :
دکتر حسن حکمت نیا
نگارنده:
رستم قهرمانی
مرداد 1393
زندگی صحنه یکتای هنرمندی ماست
هر کسی نغمه خود خواند و از صحنه رود
صحنه پیوسته به جاست
خرم آن نغمه که مردم بسپارند به یاد.
باسمه تعالی
این پایان نامه با عنوان ” تحلیل جغرافیایی توزیع فضایی امکانات و خدمات شهری (مطالعه موردی: شهر فیروزآباد فارس)”، قسمتی از برنامه آموزشی دوره کارشناسی ارشد جغرافیا گرایش برنامه ریزی شهری توسط دانشجو رستم قهرمانی با راهنمایی استاد پایان‌نامه، دکتر سعید گیوه‌چی تهیه شده است. استفاده از مطالب آن به منظور اهداف آموزشی با ذکر مرجع و اطلاع کتبی به حوزه تحصیلات تکمیلی دانشگاه پیام نور، مجاز می‌باشد.
رستم قهرمانی

این پایان نامه 6 واحد درسی شناخته می‌شود و در تاریخ ………………….. توسط هیئت داوران بررسی و درجه ……………… به آن تعلق گرفت.
نام و نام خانوادگیامضاءتاریخاستاد راهنما:دکتر سعید گیوه‌چیاستاد مشاور: دکتر حسن حکمت‌نیاداور 1:داور 2:نماینده تحصیلات تکمیلی:

دانشگاه پیام نور تعهدنامه اصالت اثر
اینجانب رستم قهرمانی تعهد می‌کنم که مطالب مندرج در این پایان نامه حاصل کار پژوهشی اینجانب است و به دستاوردهای پژوهشی دیگران که در این نوشته از آن استفاده شده، مطابق مقررات ارجاع گردیده است. این پایان نامه پیش از این برای احراز هیچ مدرک هم سطح یا بالاتر ارائه نشده است.
کلیه حقوق مادی و معنوی این اثر متعلق به دانشگاه پیام نور می‌باشد.
نام و نام خانوادگی دانشجو: رستم قهرمانی
امضاء
تقدیم
به روان پاک پدرم که درس زندگی و امیدواری را از او آموختم؛
به مادر نمونه‌ام (اسوه استقامت) که هم پدر بوده و هم مادر؛
به معلمان و اساتید بزرگوار، در تمام دوران تحصیلم، که بنا به فرموده امام علی “علیه‌السلام”، خود را غلام آن‌ها میدانم؛
به دایی‌هایم که با وجود آن‌ها، جای خالی پدر را، کمتر احساس کردم؛
به برادران و خواهرانم که همیشه مشوق و یاری گر من بوده‌اند؛
به خانواده همسرم که مرا به گرمی در بین خود پذیرفتند؛
و به همسرم که همراه زندگی من است.
سپاسگزاری
از استاد راهنمای گرامیم آقای دکتر گیوه‌چی و استاد مشاور گرانقدرم آقای دکتر حکمت‎نیا، کمال تشکر و قدردانی را دارم.
چکیده:
میزان چگونگی توزیع خدمات شهری می تواند نقش مؤثری در جابه جایی فضایی جمعیت و تغییرات جمعیتی در مناطق شهری داشته باشد و از آنجا که یکی از معیارهای توسعه پایدار شهری توجه به توزیع متوازن جمعیت است. لذا توزیع خدمات شهری به گونه ای باشد که عدالت فضایی را برقرار نماید. در این پژوهش به صورت موردی مناطق شهر اصفهان در ارتباط با 12 نوع خدمات شهری مورد بررسی قرار گرفته است.
مسئله مهم در اجرای عدالت اجتماعی توزیع مناسب کاربری ها و خوب شهری است ارزش اضافی زمین عامل عمده جدایی اجتماعی و تفسیر فضاهای شهری می باشد.
شهر فیروزآباد به 12 محله و 2 ناحیه تقسیم شده است برای بررسی تحقق عدالت اجتماعی در این محلات به شاخص های خدمات شهری و ارزش افزوده زمین با استفاده از روشهای اسنادی، استاندارد سازی، آنتروپی شانون و ضریب همبستگی و میدانی پرداخته شده است. طبق یافته های تحقیق ارائه ناعادلانه خدمات سبب عدم تحقق عدالت اجتماعی در این شهر گردیده به طوری که محلات 4،1،6 از ناحیه یک در اولویت خدمات رسانی قرار دارند و محله 3 از ناحیه یک و محله 6 از ناحیه دو در اولویت دوم خدمات رسانی قرار دارند. و دو محله از ناحیه یک از نظر برخورداری از شاخص های خدمات شهری پایدار می باشد.
نتایج حاصل از پژوهش نشان می دهد که توزیع خدمات شهری در سطح محلات شهری فیروزآباد به صورت متعادل پراکنده شده است. و شرایط تحقق عدالت اجتماعی عبارت است از توزیع متوازن کاربری اراضی شهر و تجدید نظر در نحوه تهیه طرح های جامع و توجه ویژه به نواحی بحرانی و آسیب پذیر شهر.
کلمات کلیدی: توزیع فضایی، خدمات شهری، شهر فیروزآباد

فهرست مطالب
1.فصل اول1
1-1- مقدمه2
1-2- شرح‌ و بيان‌ مسئله6
1-3- سؤالات تحقیق8
1-4- ضرورت و اهميت تحقیق8
1-5- پیشینه تحقيق103
1-6- کاربردهای تحقیق تحقيق103
1-7- تعریف مفاهیم102
1-7- 1- شهر101
1-7-2- عدالت اجتماعي 10
1-7-3- فضا 12
1-7-4- توزيع فضايي 13
1-7-5- توزيع خدمات شهری15
1-7-6- خدمات اجتماعي15
1-7-7- نابرابري 13
2.فصل دوم17
2-1- مفهوم عدالت در فضا18
2-2- مفهوم عدالت اجتماعي در فضا21
2-3- ابعاد عدالت اجتماعی22
2-3-1- برابري و مساوات22
2-3-2- قانونمندي23
2-3-3- اعطاي حقوق23
2-3-4- توازن24
2-4- تئوري های عدالت اجتماعي24
2-4-1- عدالت اجتماعی و عقلانیت24
2-4-2- عدالت اجتماعی و عدالت معنوی25
2-4-3- مطلق بودن عدالت اجتماعی25
2-4-4- عدالت اجتماعي و رفاه عمومي26
2-5- عدالت فضايي و عدالت جغرافيايي27
2-6- عدالت اجتماعي از نظر مكاتب و ديدگاههاي مختلف30
2-6-1- مفهوم عدالت از ديدگاه اسلام30
2-6-2- سوسياليسم و عدالت اجتماعي33
2-6-3- عدالت اجتماعي از ديدگاه ليبراليسم35
2-6-3-1- بررسی نظریات تئوری پردازان لیبرالیسم کلاسیک37
2-6-3-2بررسی نظریات تئوری پردازان لیبرالیسم نو39
2-6-3-3نظریات مربوط به اندیشمندان میانه40
2-6-3- 3- 1 جان راولز47
2-6-3-3 – 2آنتونی کیدنز40
2-7- عدالت در فضا42
2-8-معیارهای عدالت فضایی45
2-9- عدالت اجتماعی و مدیریت شهری46
2-10عدالت فضایی در شهر47
2-11- نظریه توسعه پایدار شهری50
2-12-توسعه پایدار وعدالت فضایی در شهر52
2-13-توسعه پایدار و عدالت اجتماعی54
2-14- جمعبندی56
فصل سوم معرفی محدوده تحقیق و روش شناسی تحقیق58
3-1- تحلیل فضایی استان فارس59
3-2-موقعیت جغرافیایی شهر فیروزآباد59
3-3- مطالعات طبیعی و جغرافیایی59
3-3-1زمین شناسی61
3-3-2- ریخت شناسی61
3-3-3تشکیلات زمین شناسی منطقه61
3-3-4 چینه شناسی63
3-3-5- گسل های موجود درمنطقه66
3-3-6- زلزله67
3-3-7 هیدرولوژی69
3-3-8آبهای سطحی70
3-3-8-1 رودخانه تنگاب و فیروزآباد70
3-3-8-2 آبهای زیر زمینی73
3-3-9-1 چاه73
3-3-9-2قنات73
3-3-9-3 چشمه سار74
3-3-10 آب و هوا74
3-3-10-1 دمای هوا76
3-3-10-2 بارندگی77
3-3-10-3رطوبت هوا77
3-3-10-4باد78
3-3-10-5ساعات آفتابی و تعداد روزهای یخبندان79
3-3-11 توپوگرافی80
3-3-11-1 ارتفاعات80
3-3-11-2 تپه ها81
3-3-11-3دشت81
3-3-11-4 شیب82
3-3-12خاک شناسی و قابلیت اراضی82
3-3-13پوشش گیاهی85
3-14مطالعات انسانی86
3-14-1 خلاصه ای از وضعیت عمومی شهرستان فیروزآباد86
3-14-2پیشینه تاریخی87
3-14-3 جمعیت90
3-14-3-1 جمعیت شهر فیروزآباد90
3-14-3-2 نسبت جنسی92
3-14-3-3 نرخ رشد جمعیت93
3-14-3-4 پیش بینی شهر فیروزآباد95
3-14-3-5 مهاجرت 97
3-14-4 اشتغال و فعالیت98
3-15روش تحقیق101
3-15-1 محدوده های تحقیق103
3-15-2 اهداف تحقیق103
3-15-3 فرضیات تحقیق103
16-3 جمعبندی103
– فصل چهارم یافته های پژوهش و بحث106
4-1 نظام تقسیمات اداری – کالبدی شهر141
4-1-1-ناحیه بندی144
4-1-1-1 عوامل موثر در ناحیه بندی108
4-1-1-2 اهداف ناحیه بندی………………………………………………………………………………………………………………………..108
4-1-1-3 امتیازات در ناحیه بندی109
4-1-1-4 ناحیه بندی و عدالت اجتماعی110
4-1-2-تعیین محدوده محله110
4-2 تقسمات کالبدی شهر فیروزآباد111
4-3 توزیع فضایی جمعیت بر اساس ضریب آنتروپی112
4-4-نحوه توزیع خدمات محله ای در شهر فیروزاباد115
5-4امکانات و خدمات شهری مورد مطالعه…………………………………………………………………………………………………….115
4-5-1 امکانات آموزشی…………………………………………………………………………………………………………………………………116
4-5-2 خدمات تاریخی- جهانگردی و مذهبی……………………………………………………………………………………………….116
4-5-3 خدمات تولیدی-صنعتی و تجاری………………………………………………………………………………………………………117
4-5-4پارک و فضای سبز شهری……………………………………………………………………………………………………………………117
4-5-5 خدمات بهداشتی – درمانی…………………………………………………………………………………………………………………118
4-5-6فضاهای ورزشی و تفریحی…………………………………………………………………………………………………………………..118
4-5–7 خدمات نیروی انتظامی…………………………………………………………………………………………………………………….119
4-5-8تاسیسات و تجهیزات شهری………………………………………………………………………………………………………………..119
4-6 توزیع فضایی خدمات شهری در شهر فیروزاباد……………………………………………………………………………………….119
4-6-1دسترسی به امکانات آموزشی………………………………………………………………………………………………………………119
4-6-2 دسترسی به خدمات تاریخی- جهانگردی و مذهبی………………………………………………………………………….120
4-6-3دسترسی به خدمات اداری – انتظامی………………………………………………………………………………………………….122
4-6-4دسترسی به فضای سبز………………………………………………………………………………………………………………………..122
4-6-5دسترسی به خدمات بهداشتی – درمانی……………………………………………………………………………………………..123
4-6-6دسترسی به فضاهای ورزشی – تفریحی………………………………………………………………………………………………123
4-6-7دسترسی به تاسیسات و تجهیزات شهری…………………………………………………………………………………………..123
4-7 رتبه بندی محلات شهر فیروزآباد………………………………………………………………………………………………………….126
4-7-1 جمع بندی واحد های خدماتی………………………………………………………………………………………………………….126
4-7-2 مدل استاندارد سازی داده های مختلف الجنس………………………………………………………………………………..127
4-8 سطح بندی محلات بر اساس چگونگی توزیع خدمات شهری………………………………………………………………..130
4-8-1 مدل ضریب همبستگی اسپیرمن……………………………………………………………………………………………………….134
4-9 اولویت بندی محلات به لحاظ تعادل بین توزیع جمعیت و خدمات …………………………………………………….135
فصل پنجم آزمون فرضیات ، نتیجه گیری و پیشنهادات…………………………………………………………………………………137
5-1مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..138
5-2آزمون فرضیات………………………………………………………………………………………………………………………………………….138
5-2-1آزمونفرضیه اول…………………………………………………………………………………………………………………………………..138
5-2-2آزمون فرضیه دوم………………………………………………………………………………………………………………………………139
5-3جمع بندی و نتیجه گیری………………………………………………………………………………………………………………………140
5-4پیشنهادات…………………………………………………………………………………………………………………………………………………143
5-4-1 پیشنهادات برای پژوهشهای آتی……………………………………………………………………………………………………….148
منابع و ماخذ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………150
فهرست جدول‌ها
جدول ‏31- ميانگين ماهيانه و حداکثر بارندگي روزانه ( ايستگاه فيروزآباد) (2009- 1995)77
جدول ‏32- ميانگين ماهانة پارامترهاي نم نسبي هوا بر حسب درصد (ايستگاه فيروزآباد) (2009- 1995)78
جدول ‏33- جهات وزش باد در شهر فيروزآباد78
جدول ‏34- ميانگين ماهانة حداكثر سرعت وزش باد بر حسب متر بر ثانيه ( ايستگاه فيروزآباد)79
جدول ‏35- ميانگين ماهانة ساعات آفتابي و تعداد روزهاي يخبندان (ايستگاه فيروزآباد)(2009- 1995)80
جدول ‏36- بررسي جمعيت کشور، استان، شهرستان و شهر و مقايسة آنها با يکديگر طي دوره‌هاي سرشماري 1385- 133592
جدول ‏37- نرخ رشد جمعيت در کشور، استان فارس، شهرستان و شهر فيروزآباد94
جدول ‏38- برآورد تعداد شاغلان و گروههاي عمده فعاليت در شهر فيروزآباد و مناطق شهري استان فارس100
جدول ‏39- ساختار شغلي جمعيت شاغل در شهر فيروزآباد طي سالهاي 85- 1335( به درصد)101
جدول ‏41- وضعيت تقسيمات كالبدي شهرفیروزآباد در سال 1390113
جدول ‏42- توزيع فضايي جمعيت در نواحي و محلات شهري فیروزآباد طي سالهاي 1390- 1375114
جدول ‏43- تعداد کاربري‌ها در محلات دوازده‌گانه شهر فیروزآباد.124
جدول ‏44- رتبه بندی و ارزش عددی جمع واحدهای خدماتی127
جدول ‏45- نمرات استاندارد شده شاخص‌هاي توزيع خدمات شهري در محلات شهري فیروزآباد.129
جدول ‏46- رتبه و ارزش عددی محلات.129
جدول ‏47- سطح‌بندي محلات شهري فیروز آباد به لحاظ عدالت در توزيع فضايي خدمات شهري131
جدول ‏48- محاسبه ضريب همبستگي اسپيرمن بين رتبه جمعيت و رتبه خدمات در محلات شهرفیروزآباد.135
جدول ‏49- اولويت بندي محلات شهر فیروزآباد براي ايجاد تعادل بين جمعيت و سطح خدمات.139

فهرست شکل‌ها
شکل ‏21- عدالت اجتماعی از دیدگاه اسلام32
شکل ‏31- نقشة موقعيت جغرافيايي شهرستان فيروزآباد در استان60
شکل ‏32- رودخانه تنگاب در دشت فیروزاباد و موقعیت آن نسبت به شهر.71
شکل ‏33- سد و رودخانه تنگاب72
شکل ‏34- نقشه تاریخی منطقه پارس و فیروزاباد87
شکل ‏35- کاخ اردشیر بابکان در کنار قمپ آتشکده88
شکل ‏36- عکس هوایی از کاخ و آتشکده اردشیر بابکان و قمپ آتشکده88
شکل ‏37- عکس هوایی (گوگل ارث) از شهر گور و محوطه دایره‌ای شکل89
شکل ‏41- عکس هوایی (گوگل ارث) شهر فیروزاباد، به تفکیک نقاط جدید و قدیم ساخت.112
شکل ‏42- نقاط اصلی تاریخی فیروزآباد و موقعیت آنها نسبت به شهر120
شکل ‏43- نقش پیروزی در کنار رودخانه تنگاب121
شکل ‏44- قلعه دختر121
شکل ‏45- منار میلو که در کنار شهر گور و در محوطه دایره‏ای شکل قرار دارد.122
شکل ‏46- کاربری اراضی شهر فیروزآباد125
شکل ‏47- نقشه محلات شهر فیروزآباد133

فصل اول
کلیات
مقدمه
به رغم اینکه وجود نابرابری در استاندارد زیست در بین ساکنین یک شهر پدیده جدیدی در هیچ یک از شهرهای جهان نیست اما در کشورهای کمتر توسعه‌یافته به دلیل فاحش تر بودن تفاوت‌های اجتماعی – اقتصادی و پیدایش سکونتگاه‌های زیر استاندارد و گسترش خوش‌نشینی، تفاوت‌های فضایی شهرها تشدید شده است(عبدی دانشپور، 1378: 37). سکونت اقشار کم درآمد در مکان‌هایی که جاذب سایر گروه‌ها اجتماعی نیست، به تمرکز فقر می‌انجامد و این فرآیند به جدایی گزینی طبقه کم درآمد از سایر گروه‌های اجتماعی منجرمی شود(شاه حسینی،1384: 185).
بنياد اسلام بر پايه عدالت استوار است چرا که عدل يکي از اصول دين و يکي از اصل دو مذهب می‌باشد (مطهري، 1360: 6). عدالت که خود نتيجه تکامل اجتماعي است (قربان نيا، 1380: 21)، به دو دسته الهي و غير الهي و عدالت غير الهي نيز به عدالت فردي و اجتماعي تقسيم می‌گردد. عدالت اجتماعي عبارت است از احترام به حقوق ديگران و رعايت مصالح عمومي (اخوان کاظمي،1381: 23). در ماده اول اعلاميه جهاني حقوق بشر آمده است که تمام افراد بشر از لحاظ حيثيت و حقوق باهم برابرند. در اصل سوم قانون اساسي نيز يکي از اساسی‌ترین اهداف دولت، رفع تبعيضات ناروا و ايجاد امکانات عادلانه می‌باشد (قربان نيا، 1380: 227-281) از این رو دولت‌ها و دستگاه برنامه‌ریزی وظيفه سنگيني در خصوص ايجاد عدالت اجتماعي و اقتصادي به عهده دارند.
اشاعه قابل‌توجهی از ثروت مادي، و از سوي ديگر اقلیت‌هایی که در فقر زندگي می‌کنند، از ناکامی‌های خط مشي شهري قلمداد می‌شوند (هال، 1387: 311) البته در زمينه شهري دسترسي برابر به نيازهاي اوليه از تأمين آن مهم‌تر است (پاتر و ديگران، 1384: 147).
بررسی‌های تجربي روشن می‌کند که وجه مشخصه شهرنشيني جهان سومي فعلي، ناموزوني و بی‌عدالتی است (وارثي و همکاران،1386)، اين نابرابری‌ها در سه سطح متجلي می‌شوند:
نابرابری‌ها در فرصت‌های امرار معاش در بخش‌های شهري و روستايي؛
نابرابري از يک شهر تا شهر ديگر، به دليل تمرکز منابع محدود در پایتخت‌ها؛
نابرابري اقتصادي درون‌شهری ميان توده‌ها و يک گروه کوچک نخبه توانگر؛
اين عدم تعادل و نابرابری‌ها، به جز آسیب‌های ذاتي، ممکن است در کار آیی و انتظارات اقتصاد ملي نيز خلل ايجاد کند (اسميت، 1384: 11).
نابرابری‌های شهري عمدتاً در آفريقا، آسيا و آمريکاي لاتين به چشم می‌خورد. در چنين نقاطي طبقات بالاتر به لحاظ اقتصادي از سطح زندگي بالاتري برخوردار هستند در حاليکه طبقات پايين تر در معرض بیماری‌ها و محدودیت‌های مربوط به معيشت روزانه می‌باشند. در چنين شهرهايي حتي اميد به زندگي طبقات پايين اجتماعي از ميانگين پايين تري برخوردار است. در اين جوامع، خانوارها مجبورند بسياري از مشکلات و نابسامانی‌های اجتماعي و اقتصادي را تحمل نمايند (شيخي، 1380: 156)، بنابراين عدالت اجتماعي با مفهوم رفاه که عامل فقرزدايي است رابطه تنگاتنگي دارد (جاجرمي و همکاران، 1385: 6) رفاه جامعه در گرو اطمينان از اين نکته است که همه شهروندان آن احساس کنند سهمي در آن دارند و از جريان عادي جامعه کنار گذاشته نشده‌اند. براي اين منظور بايد همه گروه‌ها (به ویژه آسیب‌پذیرترین آن‌ها) موقعیت‌هایی براي دستيابي به رفاه و حفظ آن کسب کنند (برآبادي،1384: 127).
عدالت اجتماعي که مسائلي از قبيل رفاه اجتماعي، نابرابری‌های شديد، فقر و غيره را مورد بحث قرار می‌دهد، با لايه سوم مفهوم توسعه پايدار، برابري و مساوات ارتباط پيدا می‌کند (حکمت نيا، 1383: 42). اهداف پايداري اغلب در قالب سه واژه محيط، اقتصاد و عدالت بيان می‌شوند و در يک جامعه پايدار، تمام این‌ها بجاي اينکه به مرور زمان تخريب شوند، قوت و گسترش می‌یابند. از ميان اين سه واژه، واژه عدالت به مراتب در بحث‌های عمومي کمتر مطرح شده است. همچنين گروه‌های سازمان‌یافته کمي در حمايت از افراد کم درآمد و يا جوامع زیان‌دیده وجود دارند (روبرت بولارد، 1384: 230).
در جغرافياي سنتي روابط متقابل جوامع انساني با محيط مورد بررسي قرار می‌گیرد درحالی‌که در جغرافياي نوين، انسان در اين بررسي در کانون پژوهش‌ها قرار می‌گیرد (کلاول، 1373: 22). تلفيق اين دو رويکرد سنتي و مدرن موجب می‌شود پیچیدگی‌های ناشي از اين روابط شناسايي گردد و از اين ره آورد در حل مشکلات و بهينه کردن روابط در سکونت‌گاه‌های انساني بهره جست. امروزه در ارتباط با حل معضلات و مشکلات شهري ناشي از اين ارتباط پيچيده، توزيع خدمات عمومي، عدالت اجتماعي و رفاه شهروندان مورد تأکيد قرار می‌گیرد (قره نژاد، 1376: 92). زيرا تعادل فضايي در توزيع مراکز خدماتي در شهر و دستيابي به آن مقدمه توسعه پايدار شهري را فراهم می‌آورد و نابساماني در توزيع منطقه‌ای و محلي باعث دوري مناطق و محلات از عدالت اجتماعي می‌گردد (نسترن، 1380: 145). از این رو در بند اول از چشم‌انداز برنامه جمهوري اسلامي در افق 1404 به ايجاد جامعه شهري توسعه‌یافته، بر عدالت اجتماعي، حفظ کرامت و حقوق انسان‌ها تأکيد شده است.
در جهت رسيدن تمامي ساکنان شهرها به صورت يکسان مبحث عدالت اجتماعي در فضاي شهري به وجود می‌آید که عدم توجه به آن تبعات بسيار بدي همچون حاشیه‌نشینی و به دنبال آن ناهنجاری‌های اجتماعي که شکل‌گیری حاشیه‌نشینی که معضل بزرگ جامعه ما می‌باشد و در شهرهاي کليه کشورهاي جهان به ويژه کشورهاي در حال توسعه نمود عيني دارد و شکل‌گیری فضا در شهر را تحت تأثير قرار می‌دهد و بسياري از نابرابری‌های اجتماعي در فضاي شهرها ممکن است در اثر اين عوامل باشد به وجود می‌آید و تراکم بيش از حد يک منطقه، توسعه يک جانبه شهرها، خالي از سکنه شدن برخي از محدوده‌های شهري، بورس‌بازی زمين و ده‌ها مسئله و مشکل را در پي خواهد داشت (خوش روي، 1385: 2)، و از طرف ديگر وجود نابرابري در کيفيت زندگي، گروه‌های محروم را متوجه گروه‌های مرجع نموده و مشکلات ديگري را ايجاد می‌کند (.(Runicima,1972
با توجه به جمعیت‌پذیری امروزي شهرها و به وجود آمدن شکل تازه‌ای از شهرها در قرن اخير روشن است که علم جغرافياي شهري و برنامه‌ریزی فضاهاي شهري بايد ابعاد و قلمروهاي تازه‌ای بيابد که يکي از ابعاد و موضوعات تازه که در بيست سال اخير توجه اکثر دانشمندان اين علم را به خود مشغول کرده، پرداختن به عدالت اجتماعي در مباحث شهري هست که از اين نظر بايد شهر با سیاست‌های کشوري و جهاني پيوند داده شود (شکويي، 1373: 9) و شرايط داخلي شهرها که متأثر از شرايط اجتماعي و اقتصادي حاکم بر کشورهاست و در نتيجه همين شرايط است که کيفيت فضاهاي شهري و سیاست‌های برنامه‌ریزی شهري معين می‌شود.
بنابراين نياز اساسي شناخت ساخت فضاي شهري است که ارزش‌های اجتماعي و فرهنگي و اقتصادي و در رأس آن‌ها توزیع مناسب خدمات و امکانات شهری مورد تحليل و بررسي قرار می‌گیرد که در نتيجه اين تحلیل‌ها و بررسي معيارهاست که قدمي مؤثر در راه تحقق عدالت اجتماعي در جامعه برداشته خواهد شد. تحول در مفهوم فضا و توزیع مناسب خدمات و امکانات شهری موافق با تغيير در نحوه برخورد با نظريه است. فضا، توزیع مناسب خدمات شهری و شهر بايستي به صورت پدیده‌ای جداگانه شناسایی و روابط مابين آن‌ها مورد بررسي قرار گيرد به این ترتیب با دريافت مفهوم فضا، عدالت شهر و محيط خواهيم توانست به تحليل رابطه فضاي شهر و توزیع مناسب خدمات و امکانات شهری دست يابيم. امروزه تغييرات اجتماعي سریع‌تر از تغييرات فيزيکي است و شهر از تغييرات اجتماعي تأثير فوري می‌پذیرد، بنابراين مطالعه و تحليل تغييرات اجتماعي و اقتصادي و رابطه آن با ساخت فضايي شهر مورد تأکيد در مباحث شهر و شهرسازي است به همين دليل است که در چند سال اخير پيشگامان جغرافياي شهري جديد ساخت داخلي شهرها را با توجه به عدالت اجتماعي(توزیع مناسب خدمات و امکانات شهری) که متأثر از سیاست‌های نظام حکومتي و اوضاع اجتماعي جامعه است به طور جدي مطالعه می‌کنند زيرا در شهرهاي امروزي مسائل اجتماعي را نمی‌توان تنها با احداث خيابان و ناحيه بندي شهري حل کرد (خوش روي، 1385: 3).
شرح‌ و بيان‌ مسئله
وجود نابرابري و عدم تعادل فضايي در ساكنين نواحي مختلف يك شهر به هیچ‌وجه پدیده‌ای جديد در هيچ يك از شهرهاي جهان نيست، اما در كشورهاي در حال توسعه به دليل فاحش بودن تفاوت‌های اجتماعي- اقتصادي، نابرابري و عدم تعادل در توزيع خدمات شهري تفاوت‌های فضايي شهرها تشديد شده است (موسوي ، 1378: 14) زيرا كه ساختار فضايي يك شهر متشكل از اجزا و عناصري است كه با يكديگر در كنش متقابل هستند و ناپايداري هر كدام از اين اجزا به كل ساختار تأثیر خواهد گذاشت (ساوج، 1385: 90). در عصر حاضر اصلی‌ترین عامل بحران‌های جوامع بشري ريشه در نابرابری‌های اجتماعي و فقدان عدالت دارد (مرصوصي، 1383: 90).
مفهوم عدالت اجتماعي اصولاً آن قدر همه شمول نيست كه بتوان در قالب آن درباره يك اجتماع خوب قضاوت كرد. عدالت را اساساً می‌توان به عنوان اصل ( يا مجموعه‌ای از اصول) در نظر گرفت كه براي حل و فصل دعاوي متضاد به وجود آمده است،‌ عدالت اجتماعي(توزیع مناسب خدمات و امکانات شهری) نيز در واقع كاربرد خاص اين اصول براي فائق آمدن بر تعارضاتي است كه لازمه همكاري براي افراد است. توليد را از طريق تقسيم كار می‌توان افزايش داد ليكن مسئله اين است كه حاصل توليد چگونه بين افرادي كه در فرآيند توليد شركت کرده‌اند توزيع شود. در اين مورد اصول اجتماعي بايد ناظر بر تقسيم ثمرات توليد و توزيع مسئولیت‌ها در فرآيند كار جمعي باشد. اين اصول همچنين شامل نهادها و سازمان‌های اجتماعي مرتبط با فعاليت توليد و توزيع نيز می‌شود (هاروي، 1379: 97).
اساس مفهوم عدالت اجتماعي بر اين است كه نابرابری‌های اقتصادي و اجتماعي جامعه بر سازمان فضايي آن تأثیر دارد و نيز هر گونه تغيير در سازمان فضايي در روابط اقتصادي- اجتماعي و توزيع درآمد در جامعه اثر مستقيم دارد (مرصوصي،1383: 91).
اصولاً عدالت اجتماعي در رابطه با شهر با دو نوع مفهوم مطرح شده است يكي عدالت اجتماعي متناسب با نسل آينده كه دراین‌باره نيازهاي اجتماعي- اقتصادي و كالبدي يك مجموعه شهري يا روستايي براي نسل آينده جماعت ساكن در آن مجموعه مورد توجه قرار می‌گیرد و ديگري عدالت اجتماعي متناسب با نسل موجود ساكن در آن مجموعه مورد توجه قرار می‌گیرد كه در اين مفهوم فقر را در نتيجه عدم توجه به معيارهاي پايدار می‌دانند (مجتهد زاده، 1378: 38).
امروزه توسعه شهرها و گسترش فيزيكي آن‌ها در كشورهاي جهان سوم بيشتر تحت تأثیر سیاست‌های تمركزگرا و اداري و روند معاملات قماري زمين قرار دارد، اصول توسعه شهر و نحوه توزيع خدمات و امكانات و تسهيلات شهري جهت دسترسي شهروندان به آنان از لحاظ پايداري و عدالت فضايي زير سؤال برده است. بنابراين طراحان و برنامه‌ریزان شهري اگر بخواهند امكانات رفاهي ساكنين و شهروندان شهرها را بهبود بخشند، بايد از جنبه‌های مختلف توسعه، پايدار بوده و عملكردي مناسبي داشته باشد.
شهر فیروزآباد به عنوان يك شهر كوچك در استان فارس، تحولات مختلف جمعيتي و كالبدي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي را در خود ديده است. در اين تحقيق به دنبال آن هستيم تا عدالت اجتماعي (توزيع خدمات عمومي شهر) را در شهر فیروزآباد بررسي نموده و اثرات مثبت و منفي آن را بر زندگي شهروندان از جنبه‌های اجتماعي، اقتصادي و كالبدي تجزيه و تحليل نماييم و سپس ارتباط آن با نحوه پراكنش جمعيت مورد كنكاش قرار داده و در نهايت راهبردهایی را براي رسيدن به عدالت اجتماعي، فضايي و توسعه پايدار شهري فیروزآباد ارائه خواهيم داد.
سؤالات تحقیق
آيا بين عدالت اجتماعي (توزيع مناسب خدمات عمومي شهر) و پراكنش جمعيت در محلات مختلف شهر فیروزآباد رابطه‌ای وجود دارد؟
آیا بین محلات 12 گانه شهر فیروزآباد، نابرابری‌های اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی وجود دارد؟
ضرورت و اهميت تحقیق
مفهوم عدالت اجتماعي اصولاً آن قدر همه شمول نيست که بتوان در قالب آن در مورد رفاه يک اجتماع قضاوت کرد. عدالت را اساساً می‌توان به عنوان اصل در نظر گرفت که براي حل و فصل دعاوي متضاد به وجود آمده است. عدالت اجتماعي نيز در واقع کاربرد اين اصول خاص است (هاروي، 1376). در جهت رسيدن تمامي ساکنان شهرها به نيازهايشان به صورت يکسان مبحث عدالت اجتماعي در فضاي شهري به وجود می‌آید که عدم توجه به آن تبعات بسيار بدي همچون حاشیه‌نشینی و تراکم بيش از حد يک منطقه، توسعه يک جانبه شهرها، خالي از سکنه شدن برخي از محدوده‌های شهري، بورس‌بازی زمين و ده‌ها مسئله و مشکل ديگر را در پي خواهد داشت. بنابراين شناسايي اثرات مقوله عدالت اجتماعي جزء اساسي مطالعات شهري محسوب می‌شود و شهر زماني شهر انساني می‌شود که عدالت اجتماعي همه زواياي آن را بپوشاند (خوش روي، 1385: 12).
توجه به عدالت اجتماعي تا اندازه‌ای در شهرها حائز اهميت است که در هر يک از شاخص‌های تعیین‌کننده شهرهاي سالم، بستر مطالعات و نقش کليدي را ايفا می‌کند (شيخي، 1380: 264).
توزيع مناسب و بهينه امکانات اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و بهداشتي در ميان مناطق و نواحي، يکي از مهم‌ترین عوامل جلوگيري از نابرابری‌ها و شکاف توسعه و توزيع فضايي مناسب جمعيت در پهنه سرزمين هست. مسئله مهم در برقراري توسعه پايدار شهری1 توجه به شاخص‌های اقتصادي، محيطي و سلامت اجتماعي شهرها در بستر برنامه‌ریزی است (Marcotullio,2001:577).
به عقيده صاحب‌نظران، شهر سالم شهري است که شرايط اقتصادي آن مطلوب باشد. فرصت‌های شغلي مناسب، واحدهاي مسکوني کافي، سيستم حمل‌ونقل خوب، بیمارستان‌های مجهز و کافي، سهولت دسترسي به مراکز خريد و در نهايت عدالت اجتماعي در آن حاکم باشد. پيچيده بودن مسائل شهري بر کسي پوشيده نيست و اين پيچيدگي با توجه به وضعيت امروزي شهرها بيشتر شده است. عدالت فضايي که يکي از اصول اساسي برنامه‌ریزی شهري است بايد توجه بررسی‌ها به اين موضوع بيشتر معطوف گردد و به نظر می‌رسد هدف اصلي برنامه‌ریزی شهري، عدالت در شهر باشد که دو هدف ديگر يعني کارآمدي و کيفيت محيطي تحت‌الشعاع آن قرار می‌گیرد. بنابراين بايد کنکاشي در مورد اين موضوع صورت گيرد و ابعاد آن شناخته شود تا بتوان در جهت تحقق آرمان ايده آل هر انسان قدمي هر چند کوچک برداشته شود. بدين منظور فضا در شهر شناسايي و ابعاد عدالت فضايي در جهت تحقق عدالت اجتماعي در مطالعات شهري از موضوعات اساسي و مباحث اين مطالعات هست که در چند سال گذشته از مباحث اصلي نظریه‌پردازان مسائل شهري در غرب می‌باشد.
عده‌ای معتقدند که شرايط لازم و کافي براي رسيدن به يک توزيع عادلانه درآمد، ايجاد وسايل مبتني بر عدالت اجتماعي براي رسيدن به اين توزيع است (هاروي، 1376: 110). مطالعات انجام‌شده در زمينه نابرابری‌های ناحیه‌ای در شهر فیروزآباد ، بيانگر وجود نواحي فعال، کم فعال و محروم است. اهمیت تحقیق حاضر در موارد زیر خلاصه می‌شود:
وجود نابرابری‌ها سبب گرديده که شکاف توسعه بين نواحي شهري بيشتر شده و عدالت اجتماعي و اقتصادي، مفهوم خود را از دست بدهد.
شناسايي توان‌های مختلف نواحي شهري و به‌کارگیری پتانسیل‌های رشد2 و توسعه3 نواحي محروم جهت رسيدن به يک سطح قابل‌قبول رشد و توسعه ضروري است.
اهميت تحقيق حاضر در اين است که با شناخت وضعيت موجود و شناسايي نواحي محروم و کم فعال شهر ، فیروزآباد توجه برنامه‌ریزان و طراحان توسعه ناحیه‌ای را به اتخاذ سیاست‌ها و برنامه‌هایی جهت کاهش نابرابری‌های ناحیه‌ای با توزيع مناسب و بهينه امکانات رشد و توسعه جلب کند. در همين راستا، هدف قرار دادن توسعه نواحي محروم و کم فعال براي رسيدن به عدالت اجتماعي و اقتصادي ميان نواحي شهر در جهت کاهش نابرابری‌های ناحیه‌ای ضروري است.
پيشينه تحقيق
شناخت هر پدیده‌ای به درجه شناخت ما از فرايند تاريخي آن پديده بستگي دارد و فرايند تاريخي بر آن است که نحوه شکل‌گیری پدیده‌ها و عناصر مؤثر در آن را کشف کرده و سپس آن را در طول زمان مورد بررسي قرار دهد.
مروري بر نوشته‌ها و تحقيقات ديگران ما را از تکرار آنچه که قبلاً انجام‌شده بازمی‌دارد و براي تحقيق حاضر فرضيات معين و پیشنهاد‌های سودمندي را مطرح می‌نماید. لذا بررسي و مطالعه تحقيقاتي که داراي نتايج سودمندي بوده باشند سبب می‌شود که اطلاعات موجود در زمينه پيشينه تحقيق شناخته‌شده و از دوباره‌کاری پرهيز گردد.
مفهوم و كاركرد عدالت اجتماعي از اواخر دهه1960 وارد ادبيات جغرافيايي شد و از دهه 1970 به بعد با به‌کارگیری مفهوم عدالت اجتماعي در جغرافيا نظام ارزشي و نظام اخلاقي، تفكرات جغرافيايي را به مسير تازه‌ای كشاند. ديويد هاروي (1973) اولين جغرافيداني بود كه در كتاب خود با عنوان «عدالت اجتماعي و شهر» مفهوم عدالت اجتماعي را در تحلیل‌های جغرافيايي به كار گرفت (شكويي، 1382: 141).
در سال 1977 ديويد اسميت با انتشار كتاب «جغرافياي انساني: رهيافت رفاه» شاخص‌های شناخت رفاه و تحليل عدالت اجتماعي را مورد بررسي قرارداد. از سال 1980 به بعد تأكيد روي عدالت اجتماعي و اخلاقيات يكي از تعهدات پست مدرنيسم می‌باشد (همان منبع). در سال 1991 كميته اجتماعي و فرهنگي مؤسسه جغرافيدانان انگليس گزارشي در زمينه عدالت اجتماعي و جغرافيا منتشر ساخت، سپس در سال 1994 ديويد اسميت با انتشار كتاب جغرافيا و عدالت اجتماعي با بيان اينكه جغرافيا بدون عدالت اجتماعي فاقد قدرت و توان مطلوبيت بخشيدن به زندگي انساني است معتقد است كه جغرافيا بايد در نظريه و عمل با عدالت اجتماعي پيوند بخورد (شكويي، 1382: 142).
سيد حسن مطيعي لنگرودي (1380) در مقاله‌ای تحت عنوان راهبردهایی در ارتباط با تحقق عدالت اجتماعي و توسعه پايدار در جامعه معتقد است كه براي دستيابي به توسعه و عدالت اجتماعي در جامعه به انسان‌هایی اقتصادي و تكنولوژيكي داراي بینش‌های اجتماعي- فرهنگي نياز می‌باشد تا با دستيابي به اين دو پارامتر بتوان به توسعه یا مفهوم امروزي آن عدالت اجتماعي دست يافت (مطيعي لنگرودي، 1380: 292- 279).
مرصوصي (1383) در رساله دكتري خود تحت عنوان تحليل فضايي عدالت اجتماعي در شهر تهران به بررسي اين موضوع پرداخته و به اين نتيجه رسيده است كه سیاست‌های شهرداري تهران در تخصيص منابع شهري در بين سال‌های 1380- 1376 بر اساس عدالت اجتماعي صورت نگرفته است. بنابراين لازم و ضروري است براي تعادل و توازن در محيط اجتماعي شهر و سازمان فضايي شهر، سیاست‌گذاری‌های شهرداري تهران در تخصيص فضايي هزینه‌ها در مناطق مختلف بر اساس اصول عدالت اجتماعي،‌ نياز،‌ استحقاق و منفعت عمومي صورت گيرد (مرصوصي، 1383: 90).
وارثي و ديگران (1386) در مقاله‌ای تحت عنوان بررسي اثرات توزيع خدمات شهري در عدم تعادل فضايي جمعيت به نحوه توزيع خدمات شهري بر پایه عدالت اجتماعي پرداخته و به اين نتيجه رسيده است كه يكي از عوامل تأثیرگذار بر مهاجرت‌ها و جابجایی‌های درون‌شهری، توزيع خدمات شهري است. بنابراين توجه به برنامه‌ریزی در خصوص توزيع عادلانه خدمات شهري نه تنها تحقق عدالت فضايي براي شهر را در برمی‌گیرد بلكه می‌تواند از بروز شكاف و نابرابري خدمات در بين مناطق جلوگيري نمايد (وارثي، 1386: 104).
موسوي (1387) در طرح تحقيقاتي تحت عنوان شكل پايدار و عدالت اجتماعي در مورد شهر يزد به اين نتيجه رسيده است كه توسعه گسترده شهر يزد منجر به توزيع نابرابر خدمات شهري در بين نواحي شهر يزد شده و عدالت اجتماعي و فضايي را در شهر زير سؤال برده و به توسعه افقي و گسترده شهر يزد دامن زده است كه با اعمال سیاست‌های كنترل زمين و توسعه شهري در درازمدت شهر يزد داراي شكل فشرده شهري خواهد شد (موسوي ، 1387: 74).
در نهايت پس از بررسي پيشينه موضوع، نتيجه گرفته می‌شود كه به موضوع تحلیل جغرافیایی امکانات و خدمات شهری در شهر فیروزآباد در هيچ يك از منابع فوق پرداخته نشده و براي اولين بار در این پایان‌نامه انجام شده است.
كاربردهاي تحقيق
اين پژوهش علاوه بر آنكه می‌تواند به توسعه مفهوم كاربردي عدالت فضايي (توزيع مناسب خدمات شهري) در علم برنامه‌ریزی شهري استفاده شود يكي از پژوهش‌های كاربردي براي سازمان‌های ذی‌ربط در سطح شهر می‌باشد. علاوه بر آن در برنامه‌های میان‌مدت و كوتاه مدت شهري نيز كاربرد دارد.
تعريف مفاهيم
در این بخش به توضیح مفاهیم و اصطلاحات مورد نیاز تحقیق، می‌پردازیم.
شهر
شهر زيستگاهي است انسان ساخت و در زير يك قدرت سياسي مشخص، كه تمركز جمعيتي نسبتاً پايداري را در درون خود جاي می‌دهد، فضاهايي ويژه بر اساس تخصص‌های حرفه‌ای به وجود می‌آورد، تفكيكي کمابیش مشخص و فزاينده ميان بافت‌های مسكوني و بافت‌های كاري ايجاد می‌کند و فرهنگي خاص را به مثابه حاصلي از روابط دروني خويش پديد می‌آورد كه درون خود خرده‌فرهنگ‌های بی‌شماری را حمل می‌کند (حكمت نيا، 1387: 16).
عدالت اجتماعي
يکي از اصول بنيادين که در اغلب ایدئولوژی‌ها از جمله دين اسلام مبناي برنامه‌ریزی محسوب می‌شود، اصل عدالت اجتماعي است که تفکر نهادها و برنامه‌ریزان بر مبناي آن شکل می‌گیرد و از اصولي است که به دلگرمي، انسجام روابط و توزيع عادلانه (و نه مساوي) دستاوردها و عوايد بين شهر و روستا منجر خواهد شد.
اصولاً در برنامه‌ریزی‌هایی که مبتني بر نظریه‌های غير الهي هستند، عدالت اجتماعي در اولويت دوم و به عنوان يک موضوع فرعي قلمداد می‌شود. در اسلام و اديان الهي مسئله عدالت اجتماعي يک اصل است.
در کتاب نظريه عدالت، جان رالز در تعيين قاعده براي عدالت بعد از تأکيد بر اصل اوليه برخورداري يکسان افراد از آزادی‌های سياسي، معتقد است نابرابری‌های اجتماعي تنها در صورتي توجیه‌پذیر است که اول آنکه، بیش‌ترین مزيت را به نفع محروم‌ترین قشرهاي جامعه حاصل کند؛ دوم آنکه، پيوستن به مناصب و موقعیت هاي قابل‌دسترسی براي همه افراد، تحت شرايط برابري منصفانه فراهم آيد. وي به اين ترتيب معيار حداکثرسازي رفاه براي پایین‌ترین قشر مردم را معيار عدالت معرفي می‌کند (پاپلي يزدي و ديگران، 1386: 19- 21).
فضا
فضا حجم مكاني و زماني مجموعه‌ای از تمام فعالیت‌هایی است كه انسان در راه تسلط بر طبيعت و براي بقاي خود انجام می‌دهد و به عبارتي ديگر منظور، فضايي اقتصادي- اجتماعي است كه منعکس‌کننده تمام هستي جوامع انساني است (معصومي اشكوري،1387: 20). فضا مجموعه‌ای از كالبد و محتواست، هنگامي كه صفتي به فضا نسبت داده می‌شود بنابرآن كه كالبد يا محتوي را در نظر داشته باشد، حوزه يا قلمرو فضا را مشخص می‌سازد (معصومي اشكوري،1387: 21).
توزيع فضايي
چگونگي قرارگيري عناصر،‌ پدیده‌ها و مکان‌ها بر روي كره زمين، پراكندگي يا توزيع فضايي ناميده می‌شود (پوراحمد، 1385: 101). توزيع فضايي داراي 3 ويژگي به صورت زيراست:
الف) تراكم نسبي: شامل تعداد پدیده‌ها و تعداد عناصر مورد مطالعه،‌ تقسيم بر مساحت منطقه مورد مطالعه است.
ب) تفرق:‌ برخلاف تمركز شاخصي است كه مقدار پخش يك پديده و ميزان پراكندگي با تمركز آن را در منطقه يا مكان نشان می‌دهد.
ج) بافت:‌ طرز قرارگيري هندسي عناصر و پدیده‌ها را در فضا بافت گويند كه از جمله آن‌ها می‌توان بافت خطي، بافت متمركز و بافت متفرق را نام برد ( پوراحمد، 1385: 103).
توزيع خدمات شهری
از جمله عواملي که بايد در جهت اجراي عدالت اجتماعي و همراه با عدالت فضايي در برنامه‌ریزی شهري رعايت کرد توزيع مناسب خدمات شهري و استفاده صحيح از فضاها است. در اين خصوص کاربری‌ها و خدمات شهري عوامل مؤثري هستند که با ارضاي نيازهاي جمعيتي، افزايش منافع عمومي و توجه به استحقاق و لياقت افراد می‌توانند با برقراري عادلانه‌تر، عدالت اجتماعي و اقتصادي و فضايي را در نواحي شهر برقرار نمايند. لذا عدم توزيع خدمات شهري نه تنها می‌تواند در بر هم زدن جمعيت و عدم توازن آن در شهر بينجامد بلکه فضاهاي شهر را متناقض با عدالت از ابعاد اجتماعي و اقتصادي شکل دهد (وارثي و ديگران، 1387: 144).
خدمات اجتماعي
خدمات اجتماعي که طيف نسبتاً گسترده‌ای از خدمات عمومي را در برمی‌گیرد، از جمله شاخص‌های رفاه اجتماعي است که از تحولات شهرنشيني متأثر می‌شود و اثرات ناشي از رشد جمعيت شهري را به خوبي در خود منعکس می‌کند (علی‌اکبری، 1383: 58).
نابرابري
نابرابري، عدم شرايط برابر بين دو متغير است، به طوري که نبود شرايط مساوي باعث به وجود آمدن اختلاف سطح بين متغيرها می‌شود. آثار نابرابری‌های اقتصادي و اجتماعي در شکل استفاده از فضا بازتاب پيدا می‌کند (پوراحمد، 1385: 220).
وجود نابرابري بين مناطق شهري و روستايي، عموماً به وجود دوگانگي اقتصادي و در نتیجه آن نوعي دوگانگي اجتماعي نسبت داده مي‌شود. اين دو گانگي در مجموعة كلي تري قرار مي‌گيرد كه عبارت است از “شرايط ممالك جهان سوم و اقتصادي‌هاي بيروني”، يا به عبارت ديگر، ميان اقتصادهاي “مركزي” يعني اقتصادهاي مسلط و اقتصادهاي “پيراموني يا محيطي”. شهرهاي بزرگ محل استقرار “آنتن”هاي گيرندة اقتصادهاي خارجي به حساب مي‌آيند و در نظام‌هاي مناسباتي، نقش ارتباط دهنده و تقويت كننده اي بر عهده دارند. چنين نقشي موجبات تمركز درآمدها و منافع حاصل از فرآيند “ترانزيت” کالاها را فراهم مي آورد و حضور نمايندگان اقتصادهاي مرکزي را در خودشان ايجاب مي کند. حاصل اين تمرکز، استقرار جمعيت بهره ور از امكانات معاش مناسب با درآمدهاي فردي بالا مي باشد (زنجاني، 1371: 78) در مقابل، توده‌هاي محروم با حداقل امكانات زيستي پديد مي‌آيند و در فرآيند شكل گيري طبقات اجتماعي، نوعي بي عدالتي را به نمايش مي‌گذارند. بنابراين توزيع عادلانه درآمد، موثرترين راه براي رسيدن به توسعه انساني است (آسايش، 1371: 19).
فصل دوم
مبانی نظری تحقیق
مفهوم عدالت در فضا
مفهوم عدالت در فرهنگهای مختلف معانی زیادی دارد که هر یک از این فرهنگها به معانیی از آن اشاره کرده اند. در فرهنگ فارسی عمید مفهوم عدالت به معنی عادل بودن، انصاف داشتن و دادگر بودن می باشد( عمید، 1375 : 1705). در فرهنگ جامع این واژه به معنی دادگری کردن و عدالت کردن آمده است (سیّاح، 1372 : 563). در فرهنگ گزیده فارسی به عنوان اسم به معنی دادگری و عادل بودن بیان شده است (صدری افشان حکمی، 1382 : 686).
برای دستیابی به مفهوم عدالت در فضا، ابتدا باید به تعریف عدالت بپردازیم: «آزادی» اجتماعی بر «حقوق» فرد در اجتماع دلالت دارد، اما «عدالت» به میزان دستیابی انسانها بر آنچه «استحقاق» آنهاست اطلاق می شود. به بیان دیگر، عدالت میزان یا پیمانه اندازه پاداشی است که انسانها از حضور و تلاش خود در جامعه باید برگیرند.
با قبول اینکه عدالت بر توزیع دستاوردهای فعالیت اجتماعی بر اساس استحقاق انسانها دلالت دارد، ابتدا باید دو مفهوم رسمی4 و عینی یا مادی5 عدالت را از هم تمیز دهیم. عدالت رسمی بیانگر میزان استحقاق هر یک از اعضای جامعه بر اساس قانون است. مثلأ، در اصل سی و یکم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران آمده است: «داشتن مسکن متناسب با نیاز، حق هر فرد و خانواده ایرانی است.» یا در بند دورازدهم اصل سوم، «برطرف ساختن هر نوع محرومیت در زمینه های تغذیه و مسکن و کار و بهداشت و تعمیم بیمه» هدف قرار گرفته است. تعریف این حقوق اجتماعی6 برای شهروندان ایرانی در شمار عدالت رسمی قرار می گیرد، اما مسلم است که اینها تنها هدف رسمی یک نظام محسوب می شوند و برآوردن آن نیازمند زمان است و البته نه برای به دست فراموشی سپردنشان! هم اینجاست که مفهوم عینی عدالت مطرح می شود: عدالت عینی که به آن عدالت اجتماعی نیز گفته می شود، و یکی از پایه های توسعه پایدار نیز هست، بر تعریف مشخص ساز و کار تولید و توزیع فرصت بهرمندی، نیاز و استحقاق هر فرد یا خانوار از محصول عمل اجتماعی دلالت دارد. به سخن دیگر، در چارچوب عدالت عینی باید به این پرسشها پاسخ داده شود: چه مواردی از دستاوردهای عمل اجتماعی (چه)، به چه مقدار (چند)، به چه کسانی (کدام)، در چه جایی (کجا)، در چه مدت زمانی (کی)، از چه راهی (چگونه)، باید یا می تواند تعلق گیرد یا توزیع شود؟
با پیدایش اقتصاد سیاسی، یا علم اقتصاد، در قرن هیجدهم میلادی بحث یافتن راه عادلانه از عرصه اخلاق به حوزه علم پا نهاد. اقتصاد سیاسی به عنوان علم تولید، مبادله و توزیع محصولات اجتماعی و تخصیص بهینه منابع این امکان را فراهم آورد که نظریه ها و برنامه های اجتماعی از اصول علمی برای تعریف و ارائه راه عادلانه برقراری عدالت بهره گیرند. بر همین اساس، مفاهیم عدالت رابطه ای7 و عدالت توزیعی8 آشکار شدند.
اگر نابرابریها یا برابریهای اجتماعی را یکسره ناشی از نظام اقتصادی، اجتماعی حاکم بر جامعه بدانیم، به عدالت رابطه ای اعتقاد خواهیم داشت، و آنگاه برقراری عدالت از لحاظ عقلی و عملی تنها با برپایی یک نظام اقتصادی – اجتماعی معین ممکن خواهد بود. ولی اگر نابرابریها را به ساز و کار توزیعی محصولات اجتماعی نسبت دهیم، آنگاه عدالت توزیعی را ممکن خواهیم یافت. کسانی چون والرز9، تنها به عدالت توزیعی باور دارند، زیرا از نظر وی حتی تلاش برای کنترل ابزار تولید نیز یک فعالیت تولیدی است. در نتیجه تلاش بیشتری برای تحقق عدالت همواره از راه توزیعی می گذرد.
جان راولز10، فیلسوف فقیه عدالت، ارتباط مستقیم عدالت را با یک نظام اقتصادی- اجتماعی معین کنار می گذارد و در تعریفی که در سال 1971 ارائه داد و پس از کوتاه زمانی مقبولیت عظیم یافت، برای عدالت دو اصل ارائه داد: «نخست، هر کس که در فعالیتی مشارکت دارد. یا از آن تاثیر می پذیرد، حقی برابر برای دستیابی به نهایت آزادی سازگار با آزادی مشابه برای دیگران دارد؛ دوم، نابرابریها خودکامگی اند، مگر آنکه به طور منطقی انتظار برود که برآیندشان نفع همگانی باشد». در جایی دیگر، در تعریف عدالت به مثابه انصاف، وی می گوید، آن قراردادهای اجتماعی منصفانه اند که برآیندی نابرابر برای مردم نداشته باشند، مگر آنکه موجب ارتقاء وضعیت اکثریت جامعه شوند.
برابری در شرایط آغازین مانند مسابقه دو است که همگی در ابتدا در یک خط قرار داشته باشند، اما درست به این دلیل که در خط پایان چنین نباشد. اگر در جامعه ای نابرابری ها چنان باشند که انسانها در بدو تولد (خط آغاز) از بختهای هم تراز یا حداقل قابل قبول از لحاظ خوراک، مسکن، تحصیلات، بهداشت و …. بهرمند نباشند، و این نابرابریها به نفع اقلیت تداوم یابد، بازندگان اجتماعی از پیش معلوم خواهند بود و آن گاه اعضای جامعه قواعد این بازی را برنخواهند تافت.
در چنین شرایطی، نه تنها کرامت انسانی و انصاف اجتماعی رعایت نمی شود، یعنی از اکثریت جامعه امکان ارتقاء مساوی و معنوی سلب می شود؛ بلکه این محرومیت جلوی خلاقیتهای ذهنی و عینی افراد را می گیرد و تکامل اجتماعی را کند و یا متوقف کرده، آن را ناپایدار می کند. محدودیت یا ممنوعیت حضور در عرصه سیاسی، تبعیض طبقاتی، انحصارات اقتصادی، آزاد نبودن انحصار اطلاعات، نداشتن دسترسی به تحصیلات، محرومیتهای جغرافیای و …. از زمره نابرابریها در شرایط آغازین اند که ایجادگر ناپایدارها به شمار می آیند (موسوي و دیگران، 1387: 17)
مفهوم عدالت اجتماعي در فضا
مفهوم عدالت اجتماعي از ديرباز مورد توجه انديشمندان بوده و يكي از مفاهيم محوري هر گونه انديشه سياسي، اجتماعي و اقتصادي را تشكيل مي دهد. بخش مهمي از فلسفه سياسي از يونان باستان گرفته تا انديشه سياسي مدرن به موضوع عدالت توجه و تاكيد دارد. فلاسفه مهم يونان باستان افلاطون و ارسطو كوشيدند مفهوم عدالت را همانند ديگر مفاهيم بنيادي مربوط به سياست و جامعه، در چارچوب تفكر استدلالي مطرح سازند. آنها عدالت را با توسل به مفهوم مرتبت و تناسب توضيح مي دهند، عدالت از ديدگاه آنان عبارت است از قرار گرفتن موجودات در مرتبت و منزلت طبيعي آنها.
از ديدگاه ارسطو عدالت توزيعي زماني برقرار خواهد شد كه سهم هر كدام از اعضاي جامعه بر حسب منزلت و شايستگي هايش معين گردد و عدالت تعويضي به اين معناست كه هر مبادله بايد در عين حال يك معادله باشد. يعني آنچه داده مي شود بايد برابر باشد با آنچه ستانده مي شود(غني نژاد،‌ 1386: 74).
«عدالت اجتماعي» مصداق ظهور دوباره آرمان بسيار قوي عدالت توزيعي است. عدالت اجتماعي در واقع يكي از شعارهاي اصلي همه ايدئولوژيها نهضت هاي سوسياليستي و شبه سوسياليستي است. سوسياليست ها در انتقاد از جامعه مدرن (بورژوايي) يا نظام مبتني بر حكومت قانون (ليبراليسم) مي گويند آرمان عدالتخواهي اين نظام تنها محدود به جنبه هاي خاصي از زندگي سياسي يعني ناظر به لغو امتيازهاي طبقات اشراف و استقرار برابري قانون است. مسأله اجتماعي بسيار مهم و ديگر يعني نابرابري اقتصادي (درآمد و ثروت) ميان افراد و گروههاي گوناگون جامعه در آن جايي ندارد، سوسياليستها معتقدند كه عدالت سياسي (برابر همگان در برابر قانون) اگرچه لازم است ولي كافي نيست و براي تكميل آن جامعه عدالت اقتصادي يا به اصطلاح عدالت اجتماعي نيز تامين گردد. به سخن ديگر آنها بر اين رأي هستند كه آزادي سياسي (آزادي از قيد استبداد) بدون آزادي اقتصادي (آزادي از اضطرار و نياز معيشتي) شكل بدون محتواست. بنابراين تا زماني كه عدالت اجتماعي (اقتصادي) برقرار نشود عدالت به معناي واقعي آن تحقق نخواهد يافت (كلته، 1384: 69).
شايد بتوان راولز را معمار تئوري عدالت اجتماعي ناميد، او از مدافعان دموكراسي ليبرال، اقتصاد بازار و دولت رفاه باز توزيع كننده بود و هنر او تلفيق اين سه مفهوم با هم در «نظريه عدالت» خود مي باشد (ايج لسناف، 1378: 99).
ابعاد عدالت اجتماعی
در ادامه علاوه بر برشمردن ابعاد عدالت اجتماعی، توضیح مختصری در مورد هر یک از ابعاد ذکر شده، اورده ایم.
برابري و مساوات
برابري از مهمترين ابعاد بلكه يكي از اصلي ترين معناي عدالت است معناي برابري اين است كه همه افراد صرف نظر از مليت، جنس، نژاد و مذهب در ازاي كار انجام شده از حق برابر به منظور استفاده از نعمت هاي مادي و معنوي موجود در



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید